Luận án phó tiến sĩ Ngữ văn: Chuyện nôm bình dân của người Việt-Lịch sử hình thành và bản chất thể loại

Bạn đang xem bản rút gọn của tài liệu. Xem và tải ngay bản đầy đủ của tài liệu tại đây (55.29 MB, 152 trang )

Trang 1<div class="page_container" data-page="1">

BỘ GIÁO ĐỤC VÀ ĐÀO TẠO

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

‘TRUONG ĐẠI HỌC KHXH VÀ NHÂN VAN

KIỂU THU HOẠCH

TRUYỆN NƠM BÌNH DÂN CỦA NGƯỜI VIỆT

</div>Trang 2<div class="page_container" data-page="2">

Mơ 60t VAI BI: iiero bit a tv JAA Aa 0V Vụ Mere eat PARE INA t0: 1

(t0 HT usvlyvE veda pews /vetevekVVSxẽ 64 90s sseslll

Lich sử hình thành va qua trinh phát triển

thể loai trun Nơm bình dân.

Chương H....e««« c1 1 6 V1 c6 n1 c1 6 n1 6 1 6 6661 6 6 S1 1 1° se°° dl

Thi pháp truyên Nôm bỉnh dân.

9,5,1: ố . ...ố..u

Chức năng tư tưởng - thẩm my của truyện

Nơm bình dân,

l8 ete oes oaks oe woh so ae ele eae

Terie mũ ta Lise Tham bho. sib oe ee pened) we neoconPhu DAT oe ig a Wile 70010040 14)16 0204 sua dale See gran 840/8111956)6015/880/5618/3nxs aS71 TĐ

</div>Trang 3<div class="page_container" data-page="3">

MỞ DAU

1. TINE CAP THIẾT CỬ: Đồ TÀI HGHIẾN CỬU.

Trước Cách meng theng Tấm ở nước te, nhiều truyện Nômpink đên cúc người Việt (ngư logi Tống Trên Cúc Hoe, Phem

Công Cúc Hoe, Phạm Tei Ngọc Hoe su.) de được phiên êm,

xuẾt benuNihưng việc nghiên cứu, tim hiểu loei truyện ney

thi thét sự chưa méy ei chi ý. Chỉ th seu năm 1945, nhết

le từ seu năm 1954 trở lei đêy, thì loại truyên ney mới

được giới khoe học quen têm nhiều hon. Tuy nhiên,phền lớncéc bei viết hBu nhr mới chỉ tệp truag veo việc bình gia

ý nghie tư tưởng cue từng truyện Nôm cụ thể, cồn việc nghiên

cứu truyện Ném binh dên một cách tổng thể trên bình điện

thể loại thi vẫn chưa có một chuyên khao neo. VỀ thé trong

nhiều thập kỶ nay, từ cách gọi tên thể loei (bÌnh đên hey

khuyết danh) đến quen niêm về thể loại (văn học hey văn

hoc đên gien) cùng đều chưa c2 sự thống nhết trong giới

khoa hoc.

Do tình Linh như véy, vấn ak nghién cứu truyện Nơm

bình dén của người Việt từ góc độ thể lopi 1è một đề taivừa dep ứng được 1ì hừng doi hoi bẩy léu cue giới khoe học;

vire gop phần lem seng to một sổ vấn đề 1Í luện co tinh

đặc thù cue truyện êm binh đên nói riêng, che văn học

đến giea nước te noi chưng.

II, TINH IẦNH NGHIEN cỦu bề TẠO

hư phền trên đe trình bey; nều hết cốc bei viết về

trun NĐ ơm bằnh đên (khoeng 15 bei - xem Thu muc them

</div>Trang 4<div class="page_container" data-page="4">

khao) trong mếy chuc năm qua chủ yếu là bàn về giá trị

tư tương của mot truyện Nêm cu thể; còn số bai viết nhằmtim hiểu thể loại truyện Nơm bình dân nói chưng chiếm số

lưộng rất Ít, chỉ khoang vai ba bai. Có thể kể: Bùi Văn

Nguyên với truy én Nôm khuyết danh, môt hiên tượng đặc

biêt của văn hoc Việt Nam" (Tập san Nghiên cứu văn học,

số 7 - 1960); Đăng Thanh Lê với "Nhân vật phu nv qua một

số truyện Nơm" (Tap chí Văn hoc, số 2 - 3 - 1968); Nguyễn

Lộc với "Nhưng vấn đề xa hơi trong trun Nơm bình dân" (

Tạp chí Văn học, số 4 - 1969); Vu Tố Hao với "Mối quan hé

giữa truyén Nộm bình dân và văn học dân gian" (Tap chí Văn

học, số 4 - 1980). Sách có viết về trun Nơm bình dân có

thể Kể: Giáo trình lich sử văn học Viêt Nam, Tập III của

Lê Trí Viễn, Lê Hồi Nam...(Nxb Giáo dục, Ha Nơi, 1965);

Yăn học dân gian, Tâp I của Dinh Gia Khánh, Chu Xuân Diên

(Nxb Đại hoc va Trung hoc chuyên nghiép, Ha Nơi, 1972);

Tim hiểu tiến trình văn hoc dân gian Việt Nam của Cao Huy

Đỉnh (Nxb Khoa hoc xa hội, Ha Nội, 1974); Lịch sử văn họcViét Nam nưa cuối thé ki XVIII, nửa đầu thé ki XIX cua

Nguyễn Lộc (Nxb Dai hoc và Trung học chuyên nghiệp, Hà Nội,

1978); Nghiên cứu tiến trình lich sử của văn hoc dân gian

Việt Yam của Đỗ Bình Trị (Trưởng Đại học Sư phạm Hà Nội I,Hà Nôi, 1978); "ruyên Kiều va thể loại truyện Nôm của Đăng

Thanh Lê (Nxb Khoa học xa hội, Ha Nội, 1979). Trong số

sách nay chi có 7 tếc giả viết tương đối têp trung về thể

loai truyén Nơm, do là Lê Hồi Nam voi chương

</div>Trang 5<div class="page_container" data-page="5">

= 3

-" Truyện Nêm khuyết danh-", Nguyên Lộc voi chương -"Trun

Nơm bình đân", va Đặng Thanh Lệ với chương "Truyện Nôm ,

thé loại tiểu thuyết cổ điển Việt Nem"; tuy nhiên ý kiếncũng còn ở mức sơ lược, như Lê Hosi Nam đởa ghi nhận

",„„ Chỉ le một số ÿ kiến sơ bộ, chủ yếu nhằm giới thiệu

qua một vấn đề rất phức tạp le vấn đỀ truyện Nôm",

Cố thể nơi,từ trước tới nay, truyện Nôm chủ yếu mới

chỉ được tim hiểu trong các cơng trình văn học sử. Hà

khuynh hương chung của những người viết văn học sử là

thường đổi xử với truyện Nôm như là nhưng tác phẩm văn

học viét,va vì thé, da đặt ching vào từng thời kỳ văn học

nhất định đễ xem xet, dénh gia cùng với céc tac gia tacphẩm khác của thoi ky do.

Chẳng hen, bộ Lược theo lịch sử văn học Việt Nem(1957)

cus nhóm Lê Q Đơn, thì giới thiêu céc truyện Nôm Vương

Tường, Tré Coc, Trinh Thu, Thạch Sanh như le nhưhg "tác

phẩm vô denh" từ thé ky 13 đến thé ky 15. Con cac truyện

Nôm co tên tec gie như Hos tiên, Sơ kính tên treng,Truyậ

Kiều, và một loet các truyện ôm được gọi 15 "tac phẩm vô

denh" như Nhi đơ mei, Phen Trần, Bích Câu kỳ ngộ, Quan Am

Thị Kính, Phem Cơng Gúc Hoa, Tống Trên Cúc Hoa, Phạm Tải

Ngoc Hoa, Phương Hos, Na tu tei thì được giới thiệu o

thời ky từ thé ky 18 dến cều thé ky 20.

inh lich sử văn học Việt Nem, Tập 111,

(1965) trong Tủ sách Dei hoc sư phạm He Nội, do Lệ Trí

Viền, Phen Cơn, Đặng Thanh Lê, Phem Văn Luận, Lê Hoei

</div>Trang 6<div class="page_container" data-page="6">

Nem biên soạn, truyện Nôm cung được giới thiệu vao giai

đoạn give thé ky 18 đều thể ky 19, với một chương có tính

chết khai quét nhen éỀ "Truyện Nom khuyết denh", va liềwsau đó le phim giới thiệu cụ thé ba truyện Nơm Nhị độ mai

„Tổng Trên Cuc Hoa, Lêm tuyền kỳ ngộ.

Đến bộ Văn học Việt Nam nite cuối thế ky XVIII - nửa

đầu thé kỷ XIX, Tập II, (1978) do Nguyễn Lộc biên soạn,

vấn dỀề truyện Nơm de được trình bey tương đối toàn điện

từ vấn đề nguồn gốc, phân loại đến vấn đề nôi dung xa hội

và đặc điểm nghệ thuật, tuy vậy cũng chỉ 6 mức tổng quat,

khéi quat trong chương "Truyện Ném binh đân", sau cac

truyện Hoa tiên, Sơ kính tên treng; Truyện Kiều được giới

thiệu như la nhưng tấc phẩm văn học c2 tên bác gia của

giai đoạn văn học sử nay.

Con ở chính céc sech viết về văn học dân gian như Vay

hoc đền gian, Tập I, (1972) do Dinh Gia Khenh - Chu XuâDiên biên soạn, như Tim hiểu tiến trình văn học dén øian

Việt Nem (1974) của Cao Huy Đỉnh, Nghiên cưu tiến trình

lịch sử che văn học dén gien Việt Nem (1978) che Đỗ BinhTrị thì truyện Nơm lei chỉ được đề cập đến như một thé

loại gin với văn học dén gian về do dd nó de khơng được

trình bey trong một chương mục đềnh riêng cho thé loại

Việc đặt céc truyền Nơm được coi Te "v6 đanh", hoặc

"khuyết danh", hoặc "bình din" vào một thoi kỳ lịch sử

A “ kế x.^ ` a * *^ ah bệ

nhất đỉnh để xem xét c2 thể le do yêu cầu cân thiết cua

</div>Trang 7<div class="page_container" data-page="7">

- 5 ~

một cơng trình văn hoc sử. Song nhết loẹt đặt nHững truyi

Nôm ấy vào giai đoạn từ giữe thế ky 18 đến đều thể ky 19,thậm chÝ co một số truyén Nom còn được đặt Veo giei doer

sớm hơn nựa tực le từ thế ky 13 dén thé ky 15, thì ro

reng le khơng ổn. Bởi trong thực tế, chúng te chưa cócơ sở khoe học để noi rằng truyện Nôm nối chung đã re

đời từ thé ky 13. Về xet về mặt ngôn ngữ cùng nhưng đặc

điểm của thé thơ lục bát giei đoạn sớn, thi cưng kho ma

co thể xếp céc truyện Vượng Tường, Trê Góc, Trinh Thi,

Thạch Sanh vào thoi kỳ từ thế ky 13 đến thé kỹ 15. Con

căn cứ veo nhưng tư liệu lich sử đang tin cậy, thì hầu

hết truyên Nôm đều ra đời trong một khoang thời gian đai

từ thé ky 17 đến những năm đều thể ky 20.

Do do, nến chỉ khoanh ving truyện Ném veo một thời

Ky từ give thé ky 18 đến nữa đều thể ky 19 như một sốcơng trình văn học sử de thực hiện, thì như vây la đã

khơng phen ¿nh đứng q trình phét triển lịch sử của thể

loại ney. Chang những thể, việc bổ tết ca truyện Nôm vào

một rọ để nghiên cưu chắc chắn cùng se anh hưởng khơng

Ít tới que trình xem xét truyện Nơm trong quan hệ đồng

đại cũng như trong quan hệ lịch đẹi.

Ngoai ra, việc chỉ xem xết truyên Nôm như le đổi

tương của khoa nghiên cứu văn học, ma không coi no lề

đổi tượng của fôn-klo hoc cưng le một nguyên nhên quen

trọng đần tới những nhận định ve những luận điểm có phầ

thiểu khách quan; không dung voi ben chét cue thé loại.

</div>Trang 8<div class="page_container" data-page="8">

Tinh trạng đó tất yếu da đưa đến một hệ qua lưỡng

phân kha phức tap, đó ls chưa co một tac gia nao thừa nhâ

truyện Nom la văn hạc đến gian, song cung chưa có một tác

gia nhào phủ nhận nhưng đặc điểm đân gian của truyện Nôm.

Chẳng hạn như nhận định của Lê Tri Viễn là một thíđụ. Tác gia viết :"Trun Nơm khuyết denh có thể co hai

loại :một loại gần với văn học dân gian, một loại gan voi

y Sở : ^ . a . L$

văn học bac hoc. Nhị độ mai thuộc vào loại sau, cịn Tổng

Sa So ác—¬_——

điểm cua van hoc dân gian, về nội dung cung như về hình

thức".Mặc đầu cũng con băn khoăn vì chưa co điều kiện

ion ig 7? ~ oe. pe

nghién cứu, song tac gia cung +6 ra đa cam nhận được kha

r6 nhưng đặc điểm đân gian cla truyện Nom.

Hay như nhân định cua Dinh Gia Khánh cung vậy, tuy

không thừa nhận truyện Nôm la văn học dân gian,song phẩm

chất đân gian của truyén Nôm vần cử hiện ra ro mồn một

qua nhân xét của tac gia :"Truyện Nômchỉ la một hiện

tượng chứng to anh hưởng sâu sốc và manh me của văn học

dân gian vào văn học viết bằng chữ Nôm của tri thức phon,

kiến. DO là anh hưởng của truyện cỗ tích. Nhưng ở đây lạ

con phải thấy ảnh hưởng rất lớn cue thơ ca đên gian. Thể

thơ trong truyện Nôm bắt nguồn từ thể thơ dân gian. Ngôn

ngữ văn học trong truyện Nôm cũng bắt nguồn từ ngôn ngư

thơ đân gian. Cho nên sự nở rộ của truyện Ném trong khoe

từ thể ky thứ XVI trở đi, đặc biệt 15 từ thé kỹ thư XVII

</div>Trang 9<div class="page_container" data-page="9">

cũng lại đã phan anh tinh hình thơ ca đân gian trong các

thể ky Ấy",

Một sổ tac gia khác cung cd những nhận định tương tự.

Ñ nững nhận định và luận điểm cd tính chất lướng phân như

thể, một mặt nở chứng tổ các tấc gia cồn cơ phần băn khoă

;lương lự, về ban chất dân gian của truyện Nôm,; song mặtkhếc, nd cũng chứng to rằng ban chất dên gian của truyện

Ném la một thực thể khơng thể phủ nhận.

Đương nhiên, do việc nghiên cưu cịn sơ lược và thiểu

tập trung, nên khó cố thể giai quyết được nHững vấn đềđặt ra trong qué trình tim hiểu thể loại này. Chẳng hen,

cho đến nay một số người đa thống nhất với bên gại"truyện

Nơm bình dân", nhưng một số người khác lại vần gại la

"truyén Nôm khuyết danh", Con vấn đề truyện Nơm bình dân

(hay khuyết danh) la văn học dân gian đích thực hay chỉlà gBn vơi văn hoc dân gian, thực ra chưa cỡ công trìnhnào chứng minh được một cách xéc dang. Như vậy, để co thi

nhận điện thể loại trun Nơm bình đân một cach đứng dfn

chứng tôi cho rằng không thể không tiến hành nghiên cứucác van dé đặt ra trên quy mô một đề tai độc lập; toan

điện, và đặc biệt trên các cứ liệu văn ban lịch sử, cụ

thể trong kho tang truyện Nơm hiên cịn.

III. MỤC ĐÍGH VÀ NHIậM VỤ CỦA LUẬN AN

Mục đích của luận an 15 tầm hiểu lịch sử hình thành

va ben chất thể loại của truyện Nơm bình đân. Từ đó lam

sang tỏ vấn đề truyện Nơm bình dân là văn hoc hay văn h

^ : * ? a a a

dân gian ? Dé dat mục đích trên, luận ấn cơ nhiệm vu :bd °

</div>Trang 10<div class="page_container" data-page="10">

Khao set xem truyện Ném bÌnh dên de được hình thanh

và phat triển như thé neo trong bổi cénh lich sử-xa hoi

thoi trưng dgi.

Qua việc nghiên cứu trực tiếp cec văn ban truyện Nơm

bình đên hiện cồn, tin re uhung dac trưag thi phấp ve

cfu tric thé Lloei cùng anun œ chức năng tư +ương- thẩm mì

của thể loạt, a4 trên cơ sở đổ,cở thé xéc định rõ bảncHẤt thé loai cue truyện Nom bằnh đến le seng tac folk-

7 , a

+o2ze hay sang tac văn hoce

1V. PHỦỔ¿G PSAP NGHIEN cửu VA cổ sở TẺ LIE

Luận én được tiến hành trên cơ sở vện dụng tổng hợp

phương pháp nghiên cửu liên ngành văn học, sử noc, ng êm

học: lịch sử ... Đặc biệt hết sức coi trọng phương phấp

tiếp cận folklore hoc, phương phấp so sanh logi hình |

lich sử (so senh trun Nơm bink đân với truyện cổ tÍch,

và trun Nơm bình dân với truyện Nơm bếc học ...)sửồngthời cũng rất chủ trọng vện dựng phương phep văn ben học

Hén Nôm, phương phep nghiên cứu tự dang chữ Nôm theo lịch

dại; VeVece

Ve cơ sở tư liệu; ngoai việc them khao nhưng sech

bao da viết ve truyên Nôn từ trước tới ney, chứng tôi

chu trọng sử dụng kết que điều tra khao sét vỀ các văn

ven truyện Ném afc (khoẻng trên 109 vin bên), đặc biệtquan tém nghiên cứu cốc var ben truyện Nêm cổ xuất hiên

cudi thé vỉ 17.

</div>Trang 11<div class="page_container" data-page="11">

=O" =

V. Ba:G GOP VB WAT Z72A HOC CUA LUẬI AN

- Trước hết 1b dong gop VỀ mặt tư liệu :với sf lượng

trên 10C văn ben truyén Nôm được kheo sat da đưa tới cl

2% “. có mm a ˆ fe 2

gioi nghién cửu nhưng thong tin phang phi va dang tin

a ` a a © sh

- Đây la một cơng trình déu tiên nghiêa cfu truyện

Nơm bình dân với quy mê một đề tài tệp trưng và toàn điên

về mặt thể loại; do đỡ da rut ra được những nhận định co

co zở khoe hoc . về lich sử hìnhthenh cũng như vé đặc trưng thi phép của thể loại.

- Qua việc vận dụng cổ hiệu qua phuong phép tiếp cận

folklore học da gốp phần làm seng t3 cội nguồn folklore

của thể i2gi truyện Wém binh đên, từ đố đưa tối nHững

nhén thức đứng đếm hon về thể loại nay.

-VI. 30 CUC VÀ NÓI DUNG CỬA LUẬN ẤN

Luện én gồm :t

Mở đầu : Trình bey về tính cấp thiết của đề tai-tinh

hnh nghiên cửu +Ề tei - mục dfch và nhiệm vụ của luận

én ~ phương phép nghiên cứu va cơ sở tư liệu - dong gopvề mặt khoe học của luận an.

Chuong /ột : Lich sử hình thenh và qua trình phát

triển thể logi truyện Nơm bình dén

Chương ney có +„hiệm vụ trình bay boi canh lịch sử

-cùng ceo titn ¿Ề van hoe - ngné thugt thời trung

</div>Trang 12<div class="page_container" data-page="12">

vét TIẾT

Chương Hai : Thi phép truyện Ném bình dan

Chương nay có nhiém vu khao set hang loạt những vấn

đề cốt yếu của hệ thống tai pháp truyện Nơm bình đân,như

cấu trúc thể loại, kiểu bố cục cốt truyện, như cac thủphap nghệ thuật, phong cách ngôn ngữ, phương thức sang

tac,luu truyền... từ đố rut re nhưng đặc trưng loại biệt

của thể loại này.

Chương Ba :Chức năng tư tưởng - thẩm mi của truyệnNơm bình dân

Chương nay có nhiệm vu làm sang tỏ gia tri phần anh,gia trị nhận thức va gia trị thẩm mi của truyện Ném bình

din; từ đố lam sang to vai trị, vị trí va ảnh hưởng của

chứng trong đời sống xã hội.

Kết luận :

Danh mục tai liêu tham khảo :

thụ lục_:

</div>Trang 13<div class="page_container" data-page="13">

cả. ig oe

Chương Mgt

LICH SỬ HÌNH THÀNH VÀ QUÁ TRÌNH PHA? TRIE

THẾ LOẠI TRUYỆN NOM BÌNH DAN

Theo giới sử học thì vào thé kỉ 16, chế độ phong kiến

Việt Nam da bộc lộ nhiều mặt mâu thuần với xu thé của

thời đại va sự tiến triển của lịch sử dân tộc. Chế độ

quân chủ chuyên chính quan liêu của triều Lê ngày cang tỏ

ra bất lực trước hai mâu thuần cơ bản, sâu sắc: mâu thuangiữa cac phe phái phong kién cầm quyền trong nội bộ giai

cấp thống trị và mâu thuần give các tầng lớp nhân dân ' bị

trị; chủ yếu la nơng dén, với triều đình. Hệ qua tất yếula vào đầu thể kỉ 16, do sự bùng nổ của những mâu thuẫn

đổ đã khiến cho triều Lê sụp đổ. Triều Mạc lên thay, lúc

đầu tuy có những cổ gắng nhất định, song rốt cuộc, những

mâu thuần cế hữu của chế độ qn chu chun chế theo mơ

hình Nho giao lỗi thời lại tiếp tục phat triển đần đến

nan chia cat đất nước và nội chiến phong kiến(Trịnh - Mạc, Trinh - Nguyén) kéo dai hang trăm năm, pha vo sy thống

nhất đất nước, lam cho cuộc sống của nhân đân ngay cang

khổ cực, lầm than. Những cuộc ném dậy của nơng dân da

xuất hiện đây đó từ thế kỉ 16, đến khoảng giữa thé kỉ

18 trở đi, những mâu thuần chất chứa trong long xa hội

phong kiến cang trở nên gay gắt và bùng nổ thành những

x 4 ers A a ` ta kệ _. +

cugc khởi nghia nông dan triền miên ở khắp nơi..,ca đồng

</div>Trang 14<div class="page_container" data-page="14">

bs ` = 4.

ang va mien nui.

Theo Lịch sv Viét Nam, Tap I, của Ủy ban Xhoa hoc xa

hôi Viét Nam (Nxb Khoa hoc xa hội, Ha Nội 1971) thi sang thếkỉ 18, chế đô phong kiến đa bước vào giai đoạn khửng hoang

sâu sắc và toản điện. Có thể nói đó lả mơt cuộc khủng

hoang trong toan bơ cơ cấu của xa hội phong kiến.

Những biến động xa hoi như thé ching nhing da lam rung

chuyển đến tận gốc nền tang tư tưởng, nền tảng dao dite cua

ché độ phong kiến, mã còn 1a cơ sơ cho sự nay nảy sinh và

phat trién tu tưởng nhân văn cua thời đại, đồng thoi cũng 1a

côi nguồn tư tương nhân văn trong các truyện ï Nơm bình dân,

Cuộc đấu tranh rộng lớn của phong trảo nông dân trong

giai đoạn nảy cịn chứng tỏ nhân dân đang có ý thúc muốn

vươn lên chiếm lĩnh lich Bí, chiém lĩnh cuộc sống, va sức

sống manh 1iét Ấy cùng voi +truyền thống lao động cần cu,

bền vi, khéo tay hay lam cua ho, da tro thành nhân tổ quyết

định, tro thành động lực thúc aay bước phat triển mới cua

nền kiah sế và văn hóa thời dai nay.

Trong các thé ki 16 - 18, thủ cơng nghiệp voi tính chất14 nghề phu gia đỉnh của nông dân ngay càng phát triển rộng

khấp.

</div>Trang 15<div class="page_container" data-page="15">

ee TU

Đặc biệt, trong những n¿hỀ thd công đương thời, ngìề

lem gify và nghề khắc ven in phát triển,!b tiền ae hếtsic quan trọng cha việc truyền ba về thịnh hành thể

logi truyện Nêm bình din. iignỀ lầm giấy từng nổi tiếng

ở Thăng Long với "nhip chay Yên Thai", Con nghề in có

nguồn cốc từ lồng Liều Cheng, tcấn Hai Dương, da rất phên

thịnh ở kinh thành Tháng Long thời Lê = Trịnh,k a

Sự nở rơ của c¢c ngành nghề thủ công de tạo ra một

cau lượng heng noe kha pasng shu, gop phần dẫy mạnh giao

lưu kinh bể va mở rộng thị trường. Do vệy, cho búa đãmoc lL&. ở khÉp mai nei, nhất 18 ở vùng đồng bằng.

Nhờ cổ việc lưu thông hằng hoa,nên từ thể ky 17 đãca nhiều ¿đô thị trở nén phồn thịnh, stm uất, Ở” dang

#goài cổ Thăng L2ag - Ké Chg, Phổ Hiển; ở Dang Trong cổ

Hội An-Fei-fo, Thenh Hà, Gia Định la niững đô thị vềthương cổng noi tiếng đương thời. NHững câu tyc ngữ đân

gian như "Nhất Kinh Ky nhì Phổ Hiến",rồi "Nhất Kinh Kỳ

nhÌ By Set", rồi "Nuét Kinh x} nhl Yhượng Ben" ...da nếtlê: cảnh tượng buôn bến phát đạt ở sốc đô thị lớn nhỏ

e + `

luc bay gic.

` ie ? `

đừng vềo thoi điểm lịch sử này, do tinh hình giao

1 ¢ £ 94. bat & ĐÁ Ta Sas i ^n Mon

thương quoe t? phat trim, ngosi cac bhương nhen Trung

thương điểm ở một số đô thị của ta, khiến cho việc sen

~ 24 . ` id ` rs oe

xuất cũng ahư việc giao lưu hang hoe cong thêm nhộn nhịp.

</div>Trang 16<div class="page_container" data-page="16">

TÉong một thoi dei đầy biến động với những cuộc đẩu

tranh trong nôi bộ giai cấp phong kiến, cùng những cuộo

dấu tranh giữa riêng đến voi giai cấp phong kiến thống

trị von đa lem dao lận trệt ty và mối gitng của chế độ

phong kiến, thì giờ céy, sự phát triển của nền kinh tểhàng hơa cùng với thể lực đồng tiỀn về lổi sống thị đân

lại ceng tec động mạnh me veo sự băng heại ÿ thức hệ

cue chế độ ney. Về vi thé, ching ta cd thể nghầ ring ,

những tu tưởng đân chủ, biển bô, chẳng hẹn như tinh thinđẩu tranh chống lại nhưng lễ giz2 phong kiển nghiệt nga

; cùng với tinh thần đẩu tranh doi tự do hôn nhên, đồi

quyền sống cho người phụ nứ được biểu hiện trong cao

truyện Ném binh dén, cũng chính lề bắt nguồn từ nền tangkinh tế-xa hội của thoi dei lịch sử nay.

+ +

Nếu như ở thể kỷ 15, cùng với sự phat triển cửa chế

độ quân chủ chuyên chể, giai cấp phong kiển thống trị

cổ xu hướng hen chế nghệ thuật đên gien, go ep nền văn

ha của nhân dân veo những khuôn vàng thươc ngọc của

nền văn hoe chinh thổng, thì seng thể ky 16-17, do sự

suy yéu va ren vo của chế đệ tập quyền chuyên chế, ve

nhất la do sức quật kudi mãnh Liệt của nhén dân,nền vin

hoe nghệ thuêt đến gien lei cd cơ sở phat triển mạnh

més Co thể nối nền văn noe dén tộo trong giei đoạn nay

lgi bước vas mệt giai doan phục hung ve phet triển huy

hosng. Đặc biệt, truyền thống văn hóa dên gian lại có

điều kiện phat triển hết sức phong phú và đạt tới những

ms bó a % a 4 a a

thenh tuu rực ro. Trong do, nghé thuét thu cong mi nghé

</div>Trang 17<div class="page_container" data-page="17">

xuất ign trong tool ky ney ve co liên quan nhiều với

truyện ôm oình dér., để le trann khắc go dén gian. N Hững

noi san xuét trenh dén gien co +i Eng 1à làng Đơng HO(Ha

nf ` ,„ £ ..` n z oy® nr Aas a a, s ® af

Bac) va pho Hang Trong (Ha Noi). Ngoai ra, o Ha Rac cmCAE áo 6 10 ~ k # \ #8... số em?

co mys SỐ leng cwig Sai xuét tren: để bạn nhy deo Tu,Tu

“a Wie ae. en 88 | mY Stele e ` = -_ `

Khé, Jinn Deng se» ở gen Ha hội. co leng Kim Hđosang(huyệnHobi Đức) củng le nơi co ngh® lbw trenh từ cudi thể kỷung

=F 5 ` @ oy „`

17, thườn ig gi le tranh do Kim Hoang.

? v

Docg tzanh lồng 3d san xuét ở noi thôn đa, nên rất

hợp voi thị hiểu nông dên. ao otc tranh "Humg đừa " ,

"Denh ghen" 18 những bức tranh vừa có gie trị tạo hình

độc đao vừa có ÿ nghĩa nhân văn sâu sắc. Đặc Dist ở tranh

"ame dừa! cùng như trenh "Đếnh ghen" đều có ghi thêm

nhữag câu the Ném lục bat rét thủ vị, rất gin gui với

những câu thơ ném na, mộc mạc trong cac truyện Nơm bình

đên, Chẳng hẹn, ở trenh "ime diva" thì cố câu ¢tKhen si khóo đựng nên dừa,

ok `

va y treo đây hime cho vừa øệt đôi.

Nhu vậy; chung ts da xem xet những săn ngun lịchsử của thể Lael truyện Nơm pình dân; th cơ sở kinh +é-xe hội đến ahững tiền đề van hoa ~ nghệ tuuét ... Tuy

nhiên s dể tim hiểu vấn 4Ề mệt cách dầy đủ hơn thì chứng

ta không thể khéng xem xét su ra abi cue tae loại nay

ngay trong bổ: cách văn hoc trung dei, ma đặc biệt la

id * ‹ ata `

trong bổi cenh văn. noc Ném dương thei.

</div>Trang 18<div class="page_container" data-page="18">

Sẽ Ge

Theo sử sách cu cồa ghi chép thì việc sử dung chữ Nôm

vào seng tac ven học da khởi phat từ thời frền, va khoản

cuổi thể xỷ 12-14 cung da xuất hiện một sổ bác gia lem

thơ Nơm, nhw 1Í un Thuyên, ilguyên Si Cố, Cha Văn An,HO

` `

Quy Live ve. Đặc biệt; Nguyén Thuyền cd tai lem thơ Nam

theo lối Hen luật, nên được gọi 1è Han Thuzên,

Như vậy la các tac gia sang téc văn thơ Nôm thời Trần

tuy chưa nhiều, seng đầu sao việc người Việt dimg chữ

Việt ¿ê séng téc van hoe cung la một su kiện co ý nghÄa

chính trị sâu sốc, đồng thời đặt rền tang cho sự phet

bước đều cde nền văn học Hôm, thì sang thời Lê mới 1a

giai đoạn phét triễn mạnh me va vimg chắc cue rền vănhọc naye

Thể ky 15, là thời kỳ oye thịnh của chế độ phong

kiển, đồng thoi cùng là thoi k} phát triển rực ro của

nền văn học dân tộc, trong do có văn họa Nơm. Cùng với

v ` » 7 có “a ` 1 Lá ~

sự trương thann cua y thưc d& téc va nhu cầu cua Xã

hôi, kế tuc sự nghiệp sử dựng ch Nôm ở thời Trần, từđây trở đi, ch# Nôm được sử dụng ngay cang rộng rai ca

trong các Vinh vực ÿ học, gieo dục; về chính tri, chit

văn age thi chư Nom de tro thanh mệt cong cụ ở? seng tac

khé thuận lợi để thể hiện ngôn ngữ của dên tộc, nhất 1atrong trường hop cần thể hiện ahững ngôn từ dén gien.Co

bộ a rã aes v ® ss ` ~ 2Ø

thể xê đến Uguyén Trai, Lê Thenh Tông le nhưng tac gia

* a= & bel <A wee ¥ ` 4 `

văn học iiôm khé tiêu oiéu cua thời ki nay,

</div>Trang 19<div class="page_container" data-page="19">

tA v A exten nae aA + see

The Nơm Nguyén Trei cung như tho idm thei Hồng Đưc

đu eat ot end me 3

a cảm rệt cai moc quan trọng trong việc khai triển

^-dịng thơ tiếng Việt, theo thé thơ Việt, tự do, phong

khòng, khơng bị go b2 ve niêm luệt như tho Đường luậts

Do do, dong thơ ney ce cược Nguyên Binh Khiêm cùng nhiều

Tuy nhiên, văn học Nơm thể ki 15 đều seo cũng cĩ

phan con don điệu về th 3%

ca lịch sử,kịch ban văn học tuồng, va con cĩ ca văn xuơiNơm... Chỉ nhÌn vào mặt sổ lượng téc gia, tác phẩm trong

hei thé kf 16, 17 cũng đa thẩy tinh hình văn học Nêm ở

thoi kỳ may la khé phần thịnh. Nguyền Binh Khiém cĩ Bạch

Vin quốc ngữ thi, gồm khoang ngot 200 vai tho Ném, rất

gin gủi voi phong cách the Hơm của Nguyên Trai. Nguyền

thé Nghỉ. cổ Truytn kỳ men lục giai âm, tức là ben dich

Nơm cuốn Truyềc kỳ men lục chữ Hen của Nguyễn Dr, một

</div>Trang 20<div class="page_container" data-page="20">

thoi khuc. 0e2 Duy Tư co

động viên những người zt khoi phe đất howns ở Dang Trong

Tương truyền, Jeo Duy Tỳ cũng 1b tực gia của một số kịch

bên van học tuồng viét cing chữ ⁄ôm, trong dd c3 vỡ " Son

hệu* nổi tiếng cồn lưu truyền đến nay. Vao khoang cuối

thể kỉ 17, Trinh Căn sơ téc phẩm Ney a? Thiên Hàn doenh

bạch vịnh gồm 100 bài the Ném, tương tự như thơ Nôm thời

Hồng Đức. Đặc vigt, trong khoảng nưa seu thé kf 17 cồn

a A ss ` : `, <a a

co nai tập điền ca lịch sử dai bằng chir N6m, do 1à Thiên

Nam minh giem và Thiên Nem ngữ luc... Nhiều người con

cho rang, tac tac phẩm truyện thơ Nôm lam theo lối thơ

»nén dong thơ nay da khơag phat trién dược)«

Đố chỉ la một sổ những tác gia, va tac phẩm tiêu

biểu, song cung đủ chứng tổ rang tinh ninh phat triển

aie văn hoc Ném trong hei thể ki 16-17 18 da kha phong

</div>Trang 21<div class="page_container" data-page="21">

+ H8

thể loại truyện thơ iiơm bình dân, 3ởi thể, khao set cácthể logi ney, để tim hiểu sự xuất hiện của thơ lục bet

trong văn hạc ïôm 18 một trong những tiền đề khoa học

rất quen trong để cổ thể xếc định thời điểm ra đời của

thé logi truyện thơ Ném bình dén.

Phem Dinh Tosi, not đồng téc gia của Đại Nam quốc

sử điên ca (1870), co le là người đầu tiên trong lịch sử

đã ban một céch cặn ke về thể thơ lục bet. Trong bai Tye

cuốn Quốc êm từ điêu, viết năm Đồng Khánh, Bính tuất

(1886), Phạm Dinh Todi đa denh ca một phần lớn để nếi

về cất hay cối kỳ điện của thể thơ lục bat, đặc biệt là

noi đến sự thành công tuyệt vời của nở trong thể loại

trun Nơm. Theo ơng, thì từ đời Trền,Lê trở lại,thơ lục

bất đa được seng tác rất nhiều, va thơ hay cung khơng

phai le Ít, nhưng vì triỀều đại xa xưa, nên tác phẩm con

lại chẳng được bao nhiêu.

thời Trần đa cổ tác phẩm văn học Nơm nịo sử đụng thể

thơ lục bat mare ? Điều do chứng te chưa co bằng chứng

cụ thể để khang định hay vec bổ. Nhưng tác phẩm văn học

Nôm lục bất ở thoi Lê, trong khoang hai thé ky 16-17 ,

thì chứng te may mắn con dược thấy một sổ lượng đếng kể.

Về viéc xem xét cac tac phẩm lich sử cụ thể ney, chí Ít

cũng due tới cho chứng ta những nhện định ding đến hơn

về quá trình phet triển của céc téc phẩm dm lục bet,để

từ dở co thể hiểu ro hen tiến trình lịch sử của thể loại

trun thơ Nơm bình dân,

</div>Trang 22<div class="page_container" data-page="22">

Ww e7 ` e s TS ara ` 1 M ha on

Căn cư vao cac văn san Nôm hiện con, khoang cuối thê

kỉ 15 đầu thể kỉ 16, cd téc phẩm Sét_zidép thường đào văn

ziei thường het a deo) cua

` si 2 eo .°

(con gọi la Nght hệ tem sie

Lê Đức Heo (1462-1529). Đây la một bai hat cửa dinh,dai128 câu, vừa đen vừa Nôm pha thể noi lổi voi thé lye bất

và song thất.

Séch Nam phong sisi trao cua Trén Denh Ấn (1754-1794

biên soạn khaang cuối Lê đầu Tây Som, và sau dd được cao

? +,

đồng tac gia soạn tiếp vào khoang đều thời Nguyễn (từ Gia

Long đến Tự Đức), cung ghi chép được một sổ bài ca đao

rut ra từ các bai het cửa đình thời Lê,

Như vậy, qua nhưng câu hét cưa đÌnh được ghi chếp

trong Nem phong ziei trao, cung như qua bai het cửa đình

do Lê Đức Mao seng tec, cho phép te co thể tin rằng thể

thơ Ném lục bat đa không cồn xa lạ ở cuối thé kỉ 15 đầuthể kl 16.

Nua sau thé kl 16,cổ téc phẩm Lém tuyền van của PhùngKhếc Khoan (1528-1613), gdm ngot 0 câu thơ Nôm lục bất

Xhaeng cuối thể kl 16 cổ hai téc phẩm Nôm cua Deo Duy

mtr (1572-1634) 15 Ngọos lang cương ven gồm 1% câu thơ

lục bất, va Tư Dung ven gdm 2% câu thơ lục bat. Cũng

khoang cuối thể kỉ 16, hoặc đầu thể kl 17, cổ tác phẩm

Tự thời khúc của Hoang Si Khai, gom trên 300 câu thơ Nôm

theo thể song thất lực bat.

muX £ 508: ~ 48 z o oThe the song thet luc bat, nghia la the tho sau tam

~ ' = `

co xen vào những câu bey, 13 thể thơ không đề lem như

</div>Trang 23<div class="page_container" data-page="23">

u

hé luc bet, da thể lại co nhiều vấn trắc nghe không

được êm tai, cd Le vi vệy ma nd khơng thÍch hợp với ngươi

bình dén ve truyện hdém bình dén.

Qua một số tác phẩm tiêu biểu như vậy; dù số lwong

chưa nhiều, nhung cũng chứng tổ ring, da c2 một nền van

học ch Nôm, một nền văn học séng tác bằng tiếng Việt,

đang song song tồn tại như mgt thực thể bên cạnh nền văn

ngọc seng tác bằng chữ Hén. Từ đây việc dùng chữ Nôm,thứ

chữ "nôm na méch quế" để séng tác văn học có le da khơrg

con là chuyện xa lạ dối với mọi người, kế ce giổi bình

dén cũng như giới bác hạc. 3ởi thể, cổ Ném bình đên ma

củng có Ném bac học.

Xể từ bei hết cửa đình của Lê Đức lao, va cả nhữngbai hat cửa đình trong dên gian; dến các bai van củaPhùng Khắc Khoan, Dao Duy Từ, rồi ca khúc của Hoàng SiKhai, thể thơ Nôm luc bất và song thất lục bat đã td ra

co nhiều triển vọng trang khẽ năng ta canh, ta tinh,va

ty sựa Song phai đến Thiên Nem ng lục; mêt tac phẩm

điền ca lịch sử đài 8.136 câu thơ ïôm lục bết,xuất hiệnveo khasng cuổi thể kỷ 17, thì chứng ta mới hồn tồn

thay ro kha năng tự sy của thể thơ naye

Noi 1Ề điển ca lich sử, nhung xét trên bình điện văn

học, thì Thiên Nem new lục cung cơ thể coinhy một truya

</div>Trang 24<div class="page_container" data-page="24">

` Mi ` ER 5 " iss z ..A > bead a

êu cé đang bắt sáp naung lối điên dạt, nhưng mều câu;

` M ~ , & ` , # eo ie ` S

va ca nhưng tieng dừng net sre quen thuộc me ta thương

, # ° ` ` ^

they trong cac tuyên lidm bình dén.

Chẳng hen, thử so senh một sổ câu mở đều trong Thiện

lam nev lục va trong truyện Ném Ly Cong như :

- Thuở ấy co An Drong vượn

Người quê 5a Thục ở dang phương t4ese

(Thiên Nam nar luc-Thuc ky)

Thuở Ẩy co vue Ba

- sv c 12 5ao yuon 2,

Sinh ra công chúa phỉ phươnz lạ 1n và.

(Lý Gông)

Hoặc như :

- Nay doen thuyết Triéu gia,

Dep yên họ Thục binh ce khai hoen «..

(Thiên Nam ngv lục-Triêu ky)

Dé ia sự giếng nhau về "mầu câu" mà chúng ta cồn có

thể rit ra rết nhiều thí dụ tương tư. Song sự giống nhau

’ VI T Sơ :

beo trum hon ca trong hình thức điện dạt give Thiêma

~ o ° aie ae ` a bee ass . 8 %

ngu luc vơi cac truyền Nơm bình dén co le la ở onong

kd . a ^ ` #,, 8 ^ ; m a

cech tự sự nôm na, mộc mec, me đạc bết ky một doạn “hiến

liam ngự luc nao cũng như đạc bất ky một doen truyện lôm

7 ~ eo

binh dân nao, chứng te cũng co cthề thay ro điểu do. Chaz1 i oe ` ot me )

(0„»

</div>Trang 25<div class="page_container" data-page="25">

Doen từ nguyên co then inh,

Bây chy mi lai no tình phu nzhi.

Con tao ga cho con mi,

Ea sinh vương điệt no ray phen mui.

in TP ° ?

+39 CO v21 C2 no mau,

14 chăng sơ théc mi đều tới đây,

Triệu Da chang chút déi vi,

Nhaém ngực xưng ray vao sp An DươngVua bền gid no Linh Quang,

Hư không nd chia voi veng tên sa

Án Dương thua trên chey ras

Triệu quên bằng cet Hằng Hà đuổi theo.

Ko reng do là lổi ca về kế miêng nôm ne của các

truyên Nôm bÌnh dén, chứ đâu phet 18 văn thơ điển nha

của dong văn học bac hoc. N3i cho đứng thi trong ý thức

của tac gia Thiên Nam ngữ lục, tac phẩm nay cũng chỉ

được coi la một tập truyện nôm na, chứ không phai la

một pho chfnh sử, Boi thể, ở loi mở đầu chag như ở lờikết thức, tac gia de nối ro 7 định của mình như một

</div>Trang 26<div class="page_container" data-page="26">

Bi. sản

- Ipuyén ney 123 của xem nha,

Léy lam loi dso nơm na tính tinh.

Va loi tun ngồn nay thệt cung chẳng xa le gi so vơi

những lvi rào đơn của hầu hết các tác gia truyện nôm bình

dân :

~ Lược bay truyện cu đời xưa;

Gâu phiên chấp chenh lạc lừa nôm na,

(Hoang Truu)_

- But họa nhân theo ngồi roi,

Hime vui chep truyện mấy lời nôm ne,

(Phương Hoa)

- Nôm na chep truyén ma choi,

Xết xem bị thei dem nhời khen chê.

(Phen Trần)

Đặc biệt về mặt vin luật, thơ lục bat trong Thiên

Nam ngữ lục thong xen lần những câu thơ không gieo vin

ở chữ thứ sau của câu tam, mà lại gieo vin ở chữ thứ tư

của câu tem. Thí dụ như một đoạn miêu ta về ngoại hình

của Ba Triệu :

Mặt như ving nguyệt mới lên_

Mắt sang như den, ma tựa len giai,

Vi dai ba thước loi thoi,

Ngồi chấm đến đùi, cui rủ cến chân ...

Hay như một đoạn kể về Ngô Xzơng Văn ve Ngô Xương

Ngập trong "Ngơ chính kỹ" :

</div>Trang 27<div class="page_container" data-page="27">

- 25

-- dei người nước mắt rong rong,

Thiên địa hay lòng huynh đệ đồng tâm

Anh về ngôi beu đông lâm,

a ` sò ` `

Quoc sự cung cém gia sự cưng col ee.

Theo nha học gia Dương Quang Hem trong Việt Nam văn

học sử yếu (1941) thì lổi thơ này gọi là biến thể lục bạt

Ong wiei thích :"Biển thể nghĩa là thể văn có biển đổi

đi. Thể này tức cũng là thể lục bát, nhưng thỉnh thoeng

co xen vao một {ft câu na cách hiệp vần và luật bằng trắc

khếc thể lục bất noi trên, Thể ney thường được đùng để

ˆ. Ld Ẫ a

viết các trun có tính cách bình dén như Quan Thể Am ,

Phạm Côn Ciic Ho ; Ly Côn aVeVeoe"

Seu dé, ông đần méy câu trong truyén Nêm Ly Gông lam

mầu t

Khoan khoan chên bước lên đường;

Thấy chang họ Ly ngồi đương ăn may.

Đầu thời đội non sở may,

Mặt vẽ mình gầy cẩn sách giờ lâu.

Dưới đất có bốn rồng chầu;

Kiệu vồng tan tía trên đều hao quang

Thị Hương xem thấy ro reng,

Bước tới vội vàng chào Ly Thenh Quan.

RỒi ơng giai tnÍcn ring bốn cầu in chit đứng la theo

h

lục bất, cồn bởn câu in chữ nghiêng la

SS QOy o>Bœ Œlà

ws

+»etayPy Qlay<‹nt1)oS ao a`»Bpa.Ow-Q fe®Q OyQley joyp- sn› Ko}

</div>Trang 28<div class="page_container" data-page="28">

- 4

vần và sy biển cổi của luệt bồng tric trong lổi thơ nay.Về biến đổi cếch hiệp vba thì "chữ cuối câu sau vin

với chữ thử tu cêu tem, chứ không vin với chữ thử sau như

trong thể luc vet chính thức,"

Con biển đổi luệt bằng trắc thì cổ hai trường hợp:

1> Luật của câu tam t= Thao ônz, vi chữ yêu vận (vin

lung) trong cêu tam đổi chd, nên luật bằng trắc của câu

Ẩy cũng phái đổi theo cho thÍch hop. Céu tem trong thể

lục vat bất đầu bằng hai tigng bằng (b), thi trong lốibiển thể lại bắt ởầu bằng hai tiếng trắc (+) để cho chữthé tu la chr vin đặt được tiếng bằng (bd). Luật ca câu

theo công thức sau :

CoG Deb to tb eb

2- Luật của câu sau s- Ong cho rằng ahiỀu khi luật

của câu sau cưng thay đổi va bắt đều bằng hai tiếng trắc

(t) thao như công thức sau :

% nh 2b = Ð 56. D

Và ông dễa một câu trong Truyện Ly đông lam thf đụ ‡

Thuở ấy có vua Bao Vương,

Sinh ra cơng chúa phi phương la lùng «see

Theo chung tơi, co ban 15 như thể, nhuag cũng như ở

cung như cầu tem đều khong vat buộc phei theo dung luật

bằng trắc như da néu trên. Ngoai va, ca biệt cung có khi

</div>Trang 29<div class="page_container" data-page="29">

sự biển đổi cồn vượt ca Lệ "nhất, tam; azu bất luện", để

thay đổi đến cht: thứ bẩy. Chẳng hẹn như trường hợp câumiêu tea Be Triệu :

Vi dai ba thước lai thoi,

ligoi chấm đến đài cli ri dến chân,

Ch thứ bay ở cêu bẩm, theo công tie như Dương Quảng

Ham đã nêu thi phai 18 tiếng ving, nhưng ở cây lại lề

tiếng trắc. Điều ray chứng rổ zằng sư biển đổi vền điệucùng luật bảng trểc trang thơ lục bat lạ hết sức linh

hoạt, do do ma no ceng meng đệm tính chất bình dim, va rổ

đúng 1a một chủng loại the ứng tac, thơ kể chuyện củatầng lớp bình dân,

Cùng loại biển thể lục bất thao lổi gieo vần ở chữ

thw tư này còn thấy oo ở trong thể loại ca đao dân ca,ma

cổ phần chắc 1a cũng xuất hiện trong khoang hai thé kf16-17. Chẳng hẹn như trong sech Nam phong gisi trao của

Trần Danh Ấn (1754-1794) và séch Vũ trung tùy out của

Phạm Dinh Hổ (1763-1323) ma chứng tôi đã cơ dip nhắc đến

ở phần trên, đều co ghi được bai ca đao :

</div>Trang 30<div class="page_container" data-page="30">

= 8B =

Xết vin luét che lổi biến thé lục bất va căn cứ vàocội dung được phan enh trong vei ce, ching tea hoàn toen

co thé tin rong déy cứng ia bhi ca de xuất hiện trong

khoang mẫy chục năm cuối thể LỆ TT tửcllầà vào thời kì

` vế ` a a DA ` ay

ma họ lạc con số thu ở vimg Ceo Bange

Thực re, nếu căn cứ veo niên dgi tuyét đổi thì ngay

từ nue cuối thể kỷ 16, vei Lém tuyền ven cle Phùng Khắc

Khoen, chứng ta cùng de cổ thể bất gặp hiện tượng gieo

stn luag ở cht (hoặc ẩm tiết) thứ tư của câu bat rồi.

Chẳng hạn như :

iigay nhiều vật lạ của tươi,

Che chở ngan đời, dén 4m dân no,

Con cd thể din thêm một sổ thf dụ cổ tính chất đồng

dei nus, tuy nhiên chỉ chừng fy cũng de đử để chứng ta

cổ thể khẳng định rằng, hiện tượng thơ lục bất biển thể,

giao vần ở chữ thứ tư của cầu bat, la hiện hượng thường

cặp trong thơ ca Nôn dén gian của thể kf 17. Co thể gọi

đổ là tho luc bát cổ haặc thơ lục bat sớm đều được. Vi

từ đầu thể kf 18 trở di, thì mơ hình phổ biển của thơ

lục bat trong cđc truyện Nơm bình đân là gieo vin ở chữ

thi sau, chứ không phải ở chữ thứ tư của câu bat. Đây

không chỉ 13 điỀu tim thấy trên bình điện nghiên cứu

văn học, 2a con lồ điều đa tin thấy ca trên bình điện

</div>Trang 31<div class="page_container" data-page="31">

thu tu của cầu bet, da di toi Ret luận rằng "Co thể co

Rae , & bs a Ry: ^ bỏ cổ ^ ` .

nhimg biển the cổ xuất hiện vao luc mơ hình lục det chưa

thệt định hinh.

Điều thu vị le từ goc độ đên tệc học, ve trên cơ sở

cử liệu dén tộc hạc so sanh, cøc nhà dén tộa học Lê Văn

đảo cũng từng có ahén xét rồng thé tho lục bất cổ cửa

người Việt 1à hình thức lục bất gieo vin ở chữ thứ tư

của sâu bate Trong tiểu luận "TẦm hiểu quan hé z‡ao lưu

văn hoa Việt - Cham qua kho tng văn hẳa dén gien cua

người Việt và người Cham", trong seach Cop phần nghiêncứu ban Vinh ben sắc các đân tộc ở Việt Nam (H.1980),tac

gia da cho biết :

"Dm ca người Viet sử dụng phổ biển thé thơ lục bat

Trong dên ca Cham củng có thể thơ lục bát, Vf dụ những

bài đên ca gies duyén To atm tare va nhưng bai đân ca

én tinh To_mu_yut của người Cham giai bay nỗi niềm tâm

sy giữa nhưng côi trei sai yêu nheu bằng những lời thơ

cý nội đụng ft tzữ tinh như ở dim ca người Việt, về có

aÊ thơ lục bat e3 cua ngươi Việt (chứ thu seu cua Qa0»u

aaa a + be = bơ ww thu tư cue câu bat)".

</div>Trang 32<div class="page_container" data-page="32">

oe RN ae

eo v * ` - `

Rồi tec gie đền một bei ca luc bet Cham như seu :

Théy mei mung déh thây ô ,

broh phik kâu 15 yom tha yrang.

Chek tien mung asit dih deng,Mal hu xa ureng 2an lô lingik.

(Ai đến từ đằng kia ei đo,

Dep long te hình như một người ‹

Mồ ta đa mến yêu từ khi con Bm ngựa,

Nay da thugc về người khác rồi, tiếc qua trời ơi!)

Như vậy, khơng con nghỉ ngờ gì nua, rõ reng là bằng

ce phương pháp tiếp cên khốc nhau đổi vốt heng loạt

những tư liệu fénklo lich sử cd tính chất đồng đại, ma

tiêu biểu 1 Thiên Nam ng lục, chứng ta de xéc lập được

một mơ hÌnh lục bet cổ đặd trưng của thé kf 17. Mơ hình

này se la một tiêu chÝ để Lem căn cứ cho việc xác định

niên dei của những trun Nơm bình đân sớm, tức là nhimg

truyện Nơm bình dân ở thời kỳ đều,

Cũng như dong tu sự vin xi, dịng ty sự văn vầncưng bao gồp hai loại, ty sự lich sử ve tự sự xa hội.Hiện nay, ching ta chưa thể nối chắc chắn rằng truyện

thơ ôm lich sử cd trước her truyện thơ Nôm xa hội co

trước. Tuy nhiên, xem xét những tư ligu hiện con trong

thơ Ném lịch sở đường như da khó phet triển ở thể xf 17,

</div>Trang 33<div class="page_container" data-page="33">

a TT 1

: ` SA at ~ , Ø ` , 17,3 .#

igoai Thiên vem ngữ lục 1È ra chung ta con co thé ke đến

một sổ truyén thơ ôm co tính chất tôn gieo - lịch sử như

Quan Ấn tống tử bạn cạnh, Địa Teng ben hạnh, Liều Hạnh,

công chua điền ân, Đông Céc Neuyén dại vương ben truyệndiền êm, ống Ninn cổ truyện, Cage Theocd truyện, Tây du

truyện «.. Con logi truyén thơ Ném xe hội thi khá hiểm ,

moi chỉ thấy cổ Hin %ế truyện, Lý Cong truyện và Thoại

Khenh - Chêu Tuấn là cd kha năng xếp vềo loại nHững truyện

Nôm binh dén som

Xhao set loại truyện Hơm bình ân sớm co tính chết

tơn gieo chẳng hẹn như Minh Không ;ê d@n điền ên,gkhắc in

năm Tự Đức 5 (1852), chứng ta có thể thấy kha ro một con

đường hình thenh của thể logi trun Nơm nay. Đây vốn 1a

truyện dé gian về sư Không Lộ; về sau được điền ca va

thường được "kể hạnh" trong dịp gi3 Khơng Lộ ở chùa Keo,

hei Binh. Sau đó, bai điền ca "kế hạnh" lại được ghỉ

thành văn bản chữ Ném và khắc in. Thể là từ một truyện

kể đdên gian, sự tích: thơng Lộ ếẽ được điền ca hổa dể"kể

nạnh" , roi sau đố lợi cược ght thenh văn ben Nôm Minh

Khêng kệ đền điền êm ve khắc in như mệt +ruyên thơ Ném

binh dân. Đương nhiên, không phai tất ca cøc beitké hạnH

,céc dita ca tôn gigo đều 1Ề tiỀn thên của truyện thơ

Nôm bẰch ¿ên. Nhưaz chếc chến lề cd một phên số diền ca

tôn giáo vér thoát thai tl céc bei "kỄ hạnh", đa co đầy

đủ các yểu tổ về adi dưng, hình thức, đề tài, cốt truyệnwee để có thể cai chứng như những truyện tho Ném bình

</div>Trang 34<div class="page_container" data-page="34">

ae c

dén. Đổ chính la trường hợp của Quen Ẩm tống tử bạn hạnh,

của Địa Teng bản henh, hoặc cue liem Hai Quen Am bến henh

os. Thử so senh một Quan Ấm tống tử ban hạnh với một Quen

Ẩn Thi Kính chăng hẹn, thì thấy ca hei tac phẩn đều giếng

` ——

nhau ve đề tai, cét truyện; song về hinh thức biểu hiện

thi lại không phai hoồn toen như nhsu. Quen Ấn tổng tử

bên hạnh cố hình thức cổ hơn vỀ ngơn th, lại sử dụng cổ

lổi lục bất biến thể, gieo vền ở chữ thứ tư của câu tam,

la lổi thơ thương thấy trong dec bei "ké henh" ce Con

Quen Am Thị Kfnh thi sử dung thể tho lục bết chính thức,

loi thơ co phần nhẹ nhàng, thanh thoát hơn, song cùng do

đỡ ma kem chất "xenh tươi" hon.

Như vậy, truyền tho Nơm Quen Ẩm Thị Kính chắc chẩn

lồ phai xt hiện muộn hơn Quen Âm tống tử ben hạnh, về

rất có thể da được cai biên, chỉnh lý từ Quen Âm tống tử

bạn henh¿ Trường hợp nay cừngtương tự như truyện Nôm Thiên

Nap HƯơng Son Quan Thể Ấn chên kinh tân dich, tức truyện

3& chúa Be, mà Kiều Oanh Mệu cho biết le ông đa diền Ném

lại (tên dịch) trên cơ sở hai ban Kinh Phật Ba điền Nôm

(vốn đa lưu truyền từ lâu trong dém gian)...

Xết tinh hình điền biến từ cức điền ca tôn giao,(bao

gồm ceéc ben kể hẹnh, cốc chân kinh điển Nôm ...) đến cae

điên ce meng hình thức trun thơ Nơm bình dén như QuanẨm Thị Kfnh, tiem Hai Quan Am... chứng ta có thé khẳng

š KT ND a <@ ...P a ` mm ace

djnh rang , các điện ca tôn gieo, chu yeu la Phét giao ,

chang những de cung cép cho thể logi truyện Niém bình din

một nguồn dt tei, cốt truyện âầy hấp dần, ma con cung c&

</div>Trang 35<div class="page_container" data-page="35">

’ ~ ` ` == a ` af 2 ° BS YS

ca nhưng tien dé nghệ thuật cén thiet đề gop shen hình

thenh thể logi truyện tho nay.

điện nay, ching %a chưa tìm thấy of liệu chếc chẩn

ve truyện thơ Nơm bÌnh đèn sớm hon thé ky 17, mà sổ

lượng truyện thơ Ném bình dén co thể xếp veo thé ky nay

con lại cũng khơng nhiều. Ve điều déng chứ § le trong số

những truyện thơ Nơm bình dân con lại ney thi những

trun Ném sở tính chất tơn giao = lich sử lại chiếm tỷlệ cao hơn ahtmg truyện Nôm xa hội. Chẳng hen, về loạitruyện Ném có tính chết tơn giao - lịch sử thi cd thể kế

đến : Quen Sm tống tử ben hạnh (tức dạng cổ của truyện

Quen Am Thị Kính), Địa Tang can hạnh (tức dạng cổ cửa

truyên Mục Liên cứu mầu); Nem Hei Quen Ẩm bản hạnh( tức

dạng cổ của truyện Ba chúa Ba), Đông Cec Nguyện dại vươngban truyện, ng Ninh cổ truyện, Ghúa Theo cỗ truyện ;

Thién Nem ng lucee.

Con loại truyện Nôm xa hội, chỉ mới thấy := Hữu Xế

truyện - Lý Gông truyện - Thoại Khenh Chêu Tuấn ...

Tinh hình này rất cd thể chưa phan enh dung thực

tiên sếng tac đương thời. Vi theo sử sech thì các loại

truyện thơ Ném ở thể xỉ 17 cũng da khá phồn thịnh - nhấtle các truyện Ném co tính chết bơn giso va truyện Nôm

</div>Trang 36<div class="page_container" data-page="36">

Si SINH

rT A ` a Ld ~ e a sh Lị

đời Lê Huyền Tông, con chen ro trong sech Lê triều chiếu

lệnh thiện chính như sau :

"Phàm kinh, sử, tử, tập, cệp văn chương hữu tì ư thể

gigo giả, phương kha sen ban thơng henh. Nhược Đạo,ThÍch

dj đoan ta thuyết chư thư, tịnh quốc ngr chư truyền cập

thi ca thiệp ư đêm đang gia, bất kha san ben mei mai, đithương phong hoa". (Pham cếc sách kinh, sử, tử, tập cùng

văn chương co quen hệ đến luén thường deo lý ở đời, mới

được khắc in và lưu hanh, Con cốc logi sách di đoan tà

thuyết, Đạo giáo, Phệt gigo, cùng các truyện Nôm và thơ

ca Nơm co liên quan đến chuyện đâm deng, thì khơng được

khẩce in, mua ben, lam tổn hại đến phong hoa).

Ban điều lệ giao hoa nay la do Them tụng Phạm Công

Tri sogn theo lệnh của Trịnh Tec. Nhưng chéc là nhân đân

vin hem đọc truyện thơ Nôm, nên đến niên hiệu Vinh Thịnh

thư 14 (1718) đời Lê Dy Tông, chứa Trịnh Cương lại có

lệnh chi như sau :"Phi liêu vêng lời truyền cho quân

dén trong nước biểt rằng, pham seach vé eS quyển nào co

quen hệ đến sự gieo hoa trong đời moi được khắc in và

lưu henhe Léu nay, những bọn hiểu sự lượm lặt bay bạ cáo

tạp truyên về bi ngữ bằng quốc 4m, không phên biệt hay

dé, khẩc gd in ben; việc ney cền phei nghiêm cém.Ti nay;

nha nào có in những sech như thé, mại agvbi phei trinh

quan đến bắt về tick thu ca ven in nà phe hết đỉ",(Lịch

triều tạp ki).

Nhung rồi cai gol la "tap truyện va bỉ new bằng quốc

</div>Trang 37<div class="page_container" data-page="37">

âm", tưo truyện thơ Ném, vén được nhân dén truyền tụngkhông ngừng, nên đến niên hiệu Cenh Hưng thứ 12 (1751)đời Lê Hiển Tông, chưa Trịnh Doenh lại phai he lệnh để

nhắc nhở nhên đên thi hành các điều lệ giao hoe da nêu,

song vin không co hiệu qua. Cũng trong đời Lê Hiển Tông;

vào niên hiệu Canh Hưng thư 21 (1760), co le Trịnh Doanh

cho ring sở di nhên dân khơng thi hồnh cdc điều Lệ giáo

hoe la vì lệnh bằng chữ Hén, khổ hiểu, nên da sai Bồi

tụng Nh Đình Toan dién Nơm 47 điều lệ gido hoe ra thơ

lục bất để tiện phổ biến, Trong do, điều 35 co Liên quanđến truyện Ném được điển ca như sau :

Ngũ kinh chư sử xp ney,

Với chư tử tập cừng ray văn chương.

Ly 7

Dey ben cd Ích đạo thường;

Mới nên sen ban bổn phương thơng henh.

KỲ như Thích, Dao, phi kink.

Lời tạ mối lạ tấp tanh truyện ngoa.

Cùng le truyện củ Nôm na,

wét thơ bâp ấy lei ca khúc nay.

Tiếng đâm đề khiển người sey,

Ghớ cha in ben, hại nay thoi thuần,

(Nam phong, 1924-số 88),

Việc cđc chứa Trịnh trong vòng ngọt 100 năm đa nhiều

lần ra lệnh cẩm khéc in và phổ biển truyện thơ Nôm như

vệy, chứng tổ truyên thơ Ném bÌnh đên đa phét triển liên

`

</div>Trang 38<div class="page_container" data-page="38">

tục trong suốt hai thế ky 17-18. Ve nếu như ngay từ năm

Canh Trị thứ nhất (1663) mè Trinh Tec de phải re lệnh cẩmcøc loại "truyện ngoa" cùng "truyện cũ nơm na", thì số

lương truyện Nơm bình dân ở thể ky 17 chắc cũng không phei

1b con số không đeng kể. Về nếu như chúng te lại biết rằng

suốt từ đều thé ky 18 cho đến tên đầu thé ky 20, truyện

tho Nôm vần không ngừng phạt triển, thì mới cang thấy sức

sống của thể loại ney thét la vô cùng mãnh liệt.

</div>Trang 39<div class="page_container" data-page="39">

=. (Sf ce

CHUGNG HAI

THI PHEP TRUYỆN NOM BINH DAN

Chứng te da tim hiểu cơi nguồn lich su của truyện

Nơm bình dân, tức 1b tim hiểu qué trình hình thành về phettriển của no, để tra loi câu hỏi truyện Nơm bình đân do

đâu me co, va co từ bao gio ? Song điều quan trọng hơn

nue 1b chủng te còn phei tiếp tục tim hiểu những đặc

trưng thể loại cya truyện Nơm bình dân, tức la tầm hiểu

những đặc điểm thi phép cua no, để co thé tre lời câu hoitruyện Nơm bình dén ls gì ?

Trước một đổi tượng khoa học, thường 13 do những

cech tiếp cận khac nhau, ma chúng te có những điều ly

giei khác nhau. Trước một đối tượng như truyện Nơm bình

dén cũng vậy, sơ đi lêu ney no chỉ mới được coi ls cai

cầu nổi giữa văn học dân gien va văn học béc học, chit

chưa phai le văn học đên gian, co le chủ yếu vi céc nhà

khoa Bo phi moi tiếp cén no hoặc ở gọc độ văn học, hoặc

ở goc độ xe hội học, chứ chưa thực sự tiếp cận no & go

độ fônk1lo học. Như chứng ta de thấy, truyện Nôm bình

dén lb một thể loại sinh thenh về phét triển từ cộinguồn vin hoe dân gian, thì việc tiếp cận nd từ góc độ

fơnklo hgc phai được xem la một phương phép luận khoa

học dimg đến nhất trong qué trình tim hiểu ve nhận điện

nó. Thực re, cùng khơng phei le hồn tồn khơng co ÿ

</div>Trang 40<div class="page_container" data-page="40">

ki SỐ: —

kiến neo n2i về những phẩm chết dên gien che thể logi

truyên Kém binh dén. Song do moi chỉ le mệt 8S ¥ kiến

phiến diện, nhên khi đề cệp tới khfe cenh ney hoặc khfacạnh khee cue truyên hém bằnh aén, chu’ chue phei 1È

những nhén định hoen chỉnh, xuft phét th một cei nhần

téng thể fônkle đổi voithé logi ney.

Theo quen đả êm như vệy thì việc tim hiểu truyện Nơm

bình dén khơng thể chỉ dừng ở cốc vša ben tinh tei, me

con cén thiét phei được nhìn nhân trong môi trường vậnđộng của cốc sinh hogt fénklo nuôn meu muôn vẻe.Đồng thờ

,cec yếu tố thi phep cue truyện Nôm bằnh đên như cốttruyện; nhân vệt, thei gien - không gien nghê thuét,céutrức tếc phẩm, cac biện phép nghệ thugt,ngén ngữ... cùng