LUẬN văn LUẬT tư PHÁP NGHĨA vụ CHUNG THỦY của vợ CHỒNG TRONG LUẬT hôn NHÂN và GIA ĐÌNH VIỆT NAM
Bạn đang xem bản rút gọn của tài liệu. Xem và tải ngay bản đầy đủ của tài liệu tại đây (842.2 KB, 76 trang )
TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ
KHOA LUẬT
BỘ MÔN TƯ PHÁP
------
LUẬN VĂN TỐT NGHIỆP
KHÓA: 2008-2012
Đề tài:
NGHĨA VỤ CHUNG THỦY CỦA VỢ CHỒNG
TRONG LUẬT HÔN NHÂN VÀ GIA ĐÌNH VIỆT NAM
GIẢNG VIÊN HƯỚNG DẪN:
SINH VIÊN THỰC HIỆN:
NGUYỄN THỊ MỸ LINH
NGUYỄN THỊ KIM LIÊN
MSSV: 5086045
LỚP: LUẬT TƯ PHÁP 1
KHÓA: 34
CẦN THƠ, 04/2012
NHẬN XÉT CỦA GIÁO VIÊN HƯỚNG DẪN
----------- .................................................................................................................
......................................................................................................................
......................................................................................................................
......................................................................................................................
......................................................................................................................
......................................................................................................................
......................................................................................................................
......................................................................................................................
......................................................................................................................
......................................................................................................................
......................................................................................................................
......................................................................................................................
......................................................................................................................
......................................................................................................................
......................................................................................................................
......................................................................................................................
......................................................................................................................
......................................................................................................................
......................................................................................................................
......................................................................................................................
......................................................................................................................
......................................................................................................................
......................................................................................................................
......................................................................................................................
......................................................................................................................
......................................................................................................................
......................................................................................................................
......................................................................................................................
......................................................................................................................
......................................................................................................................
Cần Thơ, Ngày..... Tháng…. Năm 2012
NHẬN XÉT CỦA HỘI ĐỒNG PHẢN BIỆN
----------- .................................................................................................................
......................................................................................................................
......................................................................................................................
......................................................................................................................
......................................................................................................................
......................................................................................................................
......................................................................................................................
......................................................................................................................
......................................................................................................................
......................................................................................................................
......................................................................................................................
......................................................................................................................
......................................................................................................................
......................................................................................................................
......................................................................................................................
......................................................................................................................
......................................................................................................................
......................................................................................................................
......................................................................................................................
......................................................................................................................
......................................................................................................................
......................................................................................................................
......................................................................................................................
......................................................................................................................
......................................................................................................................
......................................................................................................................
......................................................................................................................
......................................................................................................................
......................................................................................................................
......................................................................................................................
......................................................................................................................
......................................................................................................................
......................................................................................................................
......................................................................................................................
Cần Thơ, Ngày…. Tháng…. Năm 2012
Nghĩa vụ chung thủy của vợ chồng trong Luật hôn nhân và gia đình Việt Nam
MỤC LỤC
LỜI NÓI ĐẦU ........................................................................................................... 1
1. Tính cấp thiết của đề tài.......................................................................................... 1
2. Mục tiêu nghiên cứu đề tài ..................................................................................... 2
3. Phạm vi nghiên cứu đề tài ...................................................................................... 2
4. Phương pháp nghiên cứu đề tài .............................................................................. 3
5. Cơ cấu luận văn ...................................................................................................... 3
CHƯƠNG 1
LÝ LUẬN CHUNG VỀ NGHĨA VỤ CHUNG THỦY CỦA VỢ CHỒNG
TRONG LUẬT HÔN NHÂN VÀ GIA ĐÌNH VIỆT NAM
1.1 Các khái niệm chung về hôn nhân và gia đình. ............................................... 4
1.1.1 Khái niệm về hôn nhân ..................................................................................... 4
1.1.2 Khái niệm về thời kì hôn nhân .......................................................................... 7
1.1.3 Khái niệm về gia đình........................................................................................ 7
1.1.4 Gia đình Việt Nam truyền thống .................................................................... 13
1.2 Khái niệm về nghĩa vụ chung thủy ................................................................. 13
1.2.1 Khái niệm về nghĩa vụ và nghĩa vụ chung thủy của vợ chồng ....................... 13
1.3 Lược sử các chế định nghĩa vụ chung thủy của vợ chồng ............................ 15
1.3.1 Trong bộ luật nhà Lê ....................................................................................... 16
1.3.2 Trong Luật Gia đình số 1/59 ngày 02/01/1959, Sắc luật ngày 13/7/ 1964, Bộ Dân luật
ngày 20/12/1972. ................................................................................................................. 17
1.3.3 Trong luật hôn nhân và gia đình năm 1986 ..................................................... 18
1.3.4 Trong luật hôn nhân và gia đình năm 2000 và các văn bản điều chỉnh vấn đề
trên ............................................................................................................................ 20
1.4 Ý nghĩa của sự chung thủy của vợ chồng ....................................................... 21
1.4.1 Ý nghĩa của nghĩa vụ chung thủy đối với nguyên tắc hôn nhân một vợ một
chồng ........................................................................................................................ 21
1.4.2 Ý nghĩa của sự chung thủy đối với đời sống vợ chồng ................................... 22
CHƯƠNG 2
CÁC QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT ĐIỀU CHỈNH VỀ NGHĨA VỤ
CHUNG THỦY CỦA VỢ CHỒNG
2.1 Điều kiện phát sinh nghĩa vụ chung thủy của vợ chồng ............................... 24
2.1.1 Kết hôn hợp pháp ............................................................................................ 24
2.1.2 Chung sống như vợ chồng được pháp luật công nhận .................................... 26
GVHD: Nguyễn Thị Mỹ Linh
SVTH: Nguyễn Thị Kim Liên
Nghĩa vụ chung thủy của vợ chồng trong Luật hôn nhân và gia đình Việt Nam
2.2 Thời điểm phát sinh và chấm dứt nghĩa vụ chung thủy của vợ chồng ........ 28
2.3 Nội dung của nghĩa vụ chung thủy ................................................................. 30
2.4 Giới hạn của nghĩa vụ chung thủy và sự vi phạm nghĩa vụ chung thủy ..... 31
2.5 Mối quan hệ giữa nghĩa vụ chung thủy và nguyên tắc hôn nhân một vợ một
chồng ........................................................................................................................ 38
2.6 Chế tài khi vi phạm nghĩa vụ chung thủy ...................................................... 39
2.6.1 Chế tài hành chính ........................................................................................... 39
2.6.2 Chế tài hình sự ................................................................................................. 40
CHƯƠNG 3
THỰC TIỄN VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN VIỆC THỰC HIỆN
NGHĨA VỤ CHUNG THỦY CỦA VỢ CHỒNG TRONG LUẬT HÔN
NHÂN VÀ GIA ĐÌNH VIỆT NAM
3.1 Thực trạng vi phạm nghĩa vụ chung thủy của vợ chồng. ............................. 45
3.1.1 Thực tiễn sự vi phạm nghĩa vụ chung thủy từ góc độ xã hội trong thời hiện
đại. ............................................................................................................................ 45
3.1.1.1 Về mặt đạo đức ............................................................................................. 45
3.1.1.2 Hạnh phúc gia đình trong bối cảnh hiện nay ................................................ 46
3.1.1.3 Định kiến về giới .......................................................................................... 50
3.2 Hậu quả của sự vi phạm nghĩa vụ chung thủy của vợ chồng ....................... 51
3.2.1 Hậu quả đối với gia đình ................................................................................. 51
Đối với những người kết hôn hợp pháp.................................................................... 51
3.2.2 Hậu quả đối với con cái ................................................................................... 53
3.2.3 Hậu quả đối với sự ổn định xã hội................................................................... 55
3. 3 Nguyên nhân của sự vi phạm nghĩa vụ chung thủy của vợ chồng .............. 56
3.3.1 Từ phía xã hội .................................................................................................. 56
3.3.2 Bất cập từ những quy định của pháp luật ........................................................ 58
3.3.2.1 Bất cập trong chế tài về xử lý vi phạm hành chính ...................................... 58
3.3.2.2 Bất cập trong chế tài hình sự ........................................................................ 60
3.4 Giải pháp ........................................................................................................... 61
3.4.1 Hoàn thiện hệ thống pháp luật ......................................................................... 61
3.4.1.1 Giải pháp cho chế tài vi phạm nghĩa vụ chung thủy .................................... 61
3.4.1.2 Tăng mức độ nghiêm khắc của chế tài hành chính khi vi phạm nguyên tắc
hôn nhân một vợ một chồng. ................................................................................... 62
3.4.1.3 Tăng chế tài hình sự quy định căn cứ xét mức xử lý.................................... 64
3.4.2 Về mặt xã hội ................................................................................................... 65
GVHD: Nguyễn Thị Mỹ Linh
SVTH: Nguyễn Thị Kim Liên
Nghĩa vụ chung thủy của vợ chồng trong Luật hôn nhân và gia đình Việt Nam
KẾT LUẬN ............................................................................................................. 66
TÀI LIỆU THAM KHẢO...................................................................................... 69
MỤC LỤC ............................................................................................................... 71
GVHD: Nguyễn Thị Mỹ Linh
SVTH: Nguyễn Thị Kim Liên
Nghĩa vụ chung thủy của vợ chồng trong Luật hôn nhân và gia đình Việt Nam
LỜI NÓI ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
Gia đình là tế bào của xã hội, là những hình ảnh thu nhỏ của xã hội
một cách trực quan và sinh động nhất. Gia đình cũng là nơi duy trì nòi
giống, là nơi nuôi dưỡng ra những thế hệ tương lai. Cũng là nơi hình thành
nhân cách con người, nơi nuôi dạy, bảo tồn và phát huy những truyền thống
tốt đẹp của dân tộc, chống lại các tệ nạn xã hội. Đồng thời tạo ra nguồn nhân
lực nhằm phục vụ cho sự nghiệp xây dựng và bảo vệ tổ quốc.
Xuất phát từ những tầm quan trọng ấy, tại hội nghị cán bộ thảo luận
dự thảo Luật hôn nhân và gia đình (ngày 10/10/1959) chủ tịch Hồ chí Minh
đã khẳng định: “Quan tâm đến gia đình là đúng vì nhiều gia đình cộng lại
mới thành xã hội. Xã hội tốt thì gia đình càng tốt, gia đình càng tốt thì xã
hội mới tốt. Hạt nhân của xã hội chính là gia đình. Chính vì vậy, muốn xây
dựng chủ nghĩa xã hội thì phải chú ý đến hạt nhân đó cho tốt” .
Ngày nay, hôn nhân và gia đình luôn là mối quan tâm lớn của toàn xã
hội, vì đây vừa là nền tảng xây dựng một xã hội tốt đẹp văn minh vừa là mục
tiêu chung trong các đường lối của Đảng và Nhà nước khi xây dựng pháp
luật nói chung và Luật hôn nhân và gia đình nói riêng. Tu y nhiên với tình
hình tăng trưởng kinh tế và tốc độ đô thị hóa như hiện nay một số người
chạy theo lối sống cho là hiện đại, và xem trọng quan niệm như “có tiền là
có tất cả” mà không quan tâm nhiều đến sự chung thủy trong cuộc sống giữa
vợ chồng, làm lưu mờ đi những giá trị truyền thống vốn có của gia đình Việt
Nam.
Các văn bản Luật hôn nhân và gia đình năm 1959, năm 1986 cho đến
Luật hôn nhân và gia đình năm 2000 điều có quy định về nguyên tắc hôn
nhân “một vợ một chồng”. Bên cạnh trong Luật hôn nhân và gia đình năm
1986 và Luật hôn nhân và gia đình hiện hành có quy định vợ chồng phải có
nghĩa vụ chung thủy, nhằm ngăn ngừa vợ hoặc chồng có quan hệ bất chính
với người khác ngoài hôn nhân. Luật hôn nhân và gia đình năm 2000 không
quy định cụ thể như thế nào là “chung thủy” và như thế nào là “không chung
thủy” bên cạnh cũng không đặt ra các biện pháp chế tài khi vi phạm nghĩa vụ
chung thủy một cách độc lập, mà pháp luật chỉ quy định nguyên tắc dự
phòng khi vợ chồng vi phạm nghĩa vụ chung thủy tới mức vi phạm nguyên
tắc hôn nhân “một vợ một chồng” và khi đó thì sẽ bị chế tài theo nguyên tắc
GVHD: Nguyễn Thị Mỹ Linh
1
SVTH: Nguyễn Thị Kim Liên
Nghĩa vụ chung thủy của vợ chồng trong Luật hôn nhân và gia đình Việt Nam
hôn nhân một vợ một chồng. Tuy nhiên có một số trường hợp pháp luật
không xử lý được khi chưa thỏa điều kiện vi phạm nguyên tắc hôn nhân một
vợ một chồng. Và nếu đã thỏa điều kiện vi phạm để xử lý thì gặp một vướng
mắc đó là pháp luật được ban hành ra nhưng khó thực thì được vi gặp nhi ều
quy định còn hạn chế. Do vậy người viết chọn đề tài: “Nghĩa vụ chung thủy
của vợ chồng trong luật hôn nhân và gia đình Việt Nam” là đề tài nghiên cứu
cho luận văn.
2. Mục tiêu nghiên cứu đề tài
Tìm hiểu về tình hình thực tế của những quy định của pháp luật bên
cạnh các yếu tố xã hội tác động, cũng như nêu lên một số hậu quả, nguyên
nhân của sự vi phạm nghĩa vụ chung thủy đó nhằm có những hướng đóng
góp vào các quy phạm pháp luật điều chỉnh các vấn đề trên. Trong khuôn
khổ của một đề tài luận văn người viết cũng nhằm mục đích nhằm góp phần
hoàn thiện nguyên tắc hôn nhân một vợ một chồng đồng thời bổ sung thêm
các yếu tố của nghĩa vụ chung thủy. Và sự vi phạm nghĩa vụ chung thủy khi
có đầy đủ các điều kiện về yếu tố vi phạm khi đó những đối tượng vi phạm
sẽ bị chế tài theo nguyên tắc hôn nhân một vợ một chồng nhằm góp phần
nhằm bảo vệ chế độ hôn nhân “một vợ một chồng”.
Bên cạnh nêu lên sự bình đẳng trong quy định vợ chồng có nghĩa vụ
chung thủy thể hiện sự bình đẳng giữa vợ và chồng. Nhưng trên thực tế th ì
về định kiến xã hội (về giới) vẫn còn tồn tại không ít sự bất bình đẳng trong
cách nhìn nhận vấn đề.
3. Phạm vi nghiên cứu đề tài
Trong phạm vi đề tài người viết tập trung nghiên cứu các vấn đề sau:
sơ lược về nghĩa vụ chung thủy của vợ chồng ở Việt Nam qua các giai đoạn
lịch sử và một số quy định của pháp luật trong các gia i đoạn đó điều chỉnh
về nghĩa vụ chung thủy đó, bên cạnh tập trung nghiên cứu về những quy
định của pháp luật trong Luật hôn nhân và gia đình năm 2000 và các chế tài
về xử phạt hành chính, xử lý hình sự khi vi phạm nguyên tắc hôn nhân một
vợ một chồng, nhằm một phần bổ sung vào những điều kiện cụ thể về vi
phạm nghĩa vụ chung thủy khi bị chế tài do vi phạm nguyên tắc hôn nhân
một vợ một chồng.
Bên cạnh người viết đề cập tới biểu hiện của sự không chung thủy gọi
là “ngoại tình”. Hành vi ngoại tình được hiểu là người đã có vợ hoặc chồng
GVHD: Nguyễn Thị Mỹ Linh
2
SVTH: Nguyễn Thị Kim Liên
Nghĩa vụ chung thủy của vợ chồng trong Luật hôn nhân và gia đình Việt Nam
có quan hệ yêu đương bất chính với một người khác. Có các dạng ngoại tình
như ngoại tình trong tư tưởng, ngoại tình có mối quan hệ xác thịt với một
người khác ngoài chồng hoặc vợ. Trong phạm vi nghiên cứu của luận văn
người viết tập trung nghiên cứu về những trường hợp ngoại tình có mối quan
hệ xác thịt với một người khác ngoài chồng hoặc vợ của người đó . Nhằm
xem xét những trường hợp đó có thỏa những điều kiện quy định về các biện
pháp chế tài khi vi phạm nguyên tắc hôn nhân một vợ một chồng. Cụm từ
của hành vi “ngoại tình” được biểu hiện nhiều dạng khác nhau như ngoại
tình trong tư tưởng hay có mối quan hệ xác thịt với một người khác ngoài
chồng (vợ). Và từ ngữ “ngoại tình” được trình bày trong luận văn là cụm từ
dùng được hiểu theo nghĩa có mối quan hệ xác thịt với một người khác ng oài
chồng hoặc vợ của họ.
4. Phƣơng pháp nghiên cứu đề tài
Cơ sở phương pháp luận của việc nghiên cứu, đánh giá các vấn đề
trong luận văn dựa vào phương pháp phân tích luật viết, các phương pháp
quy nạp, diễn dịch phương pháp thu thập tài liệu, quá trình tìm hiểu thực tế .
Sử dụng phương pháp khoa học lịch sử biện chứng, kết hợp với quan điểm,
đường lối của Đảng và nhà nước nghi trong các văn bản pháp chế điều chỉnh
về hôn nhân và gia đình.
5. Cơ cấu luận văn
Ngoài phần lời nói đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo. Luận
văn nghiên cứu về “Nghĩa vụ chung thủy của vợ chồng trong Luật hôn nhân
và gia đình Việt Nam” còn có phần nội dung được kết cấu thành ba chương.
Chương 1: Lý luận chung về nghĩa vụ chung thủy của vợ chồng trong
Luật hôn nhân và gia đình Việt Nam.
Chương 2: Các quy định của pháp luật điều chỉnh về nghĩa vụ chung
thủy của vợ chồng.
Chương 3: Thực tiễn và giải pháp hoàn thiện việc thực hiện nghĩa vụ
chung thủy của vợ chồng trong Luật hôn nhân và gia đình Việt Nam.
GVHD: Nguyễn Thị Mỹ Linh
3
SVTH: Nguyễn Thị Kim Liên
Nghĩa vụ chung thủy của vợ chồng trong Luật hôn nhân và gia đình Việt Nam
CHƢƠNG 1
LÝ LUẬN CHUNG VỀ NGHĨA VỤ CHUNG THỦY CỦA VỢ CHỒNG
TRONG LUẬT HÔN NHÂN VÀ GIA ĐÌNH VIỆT NAM
1.1 Các khái niệm chung về hôn nhân và gia đình.
1.1.1 Khái niệm về hôn nhân
Trong khoa học pháp lý nói chung và trong khoa học Luật hôn nhân và
gia đình nói riêng, việc đưa ra một khái niệm đầy đủ về hôn nhân có ý nghĩa
quan trọng trong xây dựng chế độ pháp lý về hôn nhân. Tạo cơ sở lý luận
cho việc xác định bản chất pháp lý của hôn nhân, xác định nội dun g, phạm vi
điều chỉnh của các quy phạm pháp luật hôn nhân và gia đình.
Thực tiễn khoa học Luật hôn nhân và gia đình ở Việt Nam và ở nước
ngoài, nhiều khái niệm hôn nhân đã được các nhà làm luật, các nh à nghiên
cứu luật đưa ra, chẳng hạn như: Theo hệ thống pháp luật Anh- Mỹ (Common
law), phổ biến một khái niệm cổ điển mang quan niệm truyền thống về hôn
nhân của Cơ đốc giáo: “Hôn nhân là sự liên kết tự nguyện suốt đời giữa một
người đàn ông và một người đàn bà, mà không vì mục đích nào khác” 1.
Ngoài khái niệm trên, hiện nay, một số luật gia ở Châu Âu và Mỹ quan
niệm: “Hôn nhân là sự kết hợp pháp lý giữa một người nam và một người nữ
với tư cách là vợ chồng” 2, hoặc: “Hôn nhân là hành vi hoặc tình trạng chung
sống giữa một người nam và một người nữ với tư cách là vợ chồng ” 3.
Ở Việt Nam, các giáo trình Dân luật dưới chế độ Sài Gòn cũ chưa đưa
ra khái niệm cụ thể về hôn nhân mà phần nhiều mới đưa ra khái niệm “giá
thú”. “Giá thú (hay hôn thú) là sự phối hợp của một người đàn ông và một
người đàn bà theo thể thức luật định” 4.
Theo một số luật gia Sài Gòn, khái niệm “giá thú” bao gồm có hai
nghĩa: Theo nghĩa thứ nhất giá thú là hành vi phối hợp vợ chồng (kết hôn).
Theo nghĩa thứ hai là tình trạng của hai người đã chính thức lấy nhau làm vợ
chồng và thời gian hai người ăn ở với nhau, Điều 3 Sắc luật 15/64 ngày
23/7/1964, điều 99 Bộ dân luật 1972 ngày 20/12/1972 của chính quyền Sài
1
Xem: O. M. Promlemley, Family law, 5th edition, London Butterworth, 1976, tr 15.
Xem: Leonard & Elias. Berkeyly, Family law Dictionary, Cali. Nolo 1990
3
Xem: Dictionary of law – Third edition, Petter collin publishing, 2000.
4
Xem: Nguyễn Quang Quỳnh, Dân luật, Bộ văn hóa giáo dục, Viện Đại học Cần Thơ xuất bản 1968, tr. 239
2
GVHD: Nguyễn Thị Mỹ Linh
4
SVTH: Nguyễn Thị Kim Liên
Nghĩa vụ chung thủy của vợ chồng trong Luật hôn nhân và gia đình Việt Nam
Gòn cũ quy định: “Không ai đươc phép tái hôn nếu giá thứ trước chưa đoạn
tiêu”.
Thực tế cho thấy, quan hệ hôn nhân là quan hệ xã hội được xác định
bởi các quan hệ sản xuất hiện đang thống trị, vì thế tính chất của hôn nhân
có thể thay đổi phụ thuộc vào cơ sở kinh tế đang thống trị. Trong mỗi giai
đoạn phát triển của lịch sử, giai cấp thống trị bằng pháp luật điều chỉnh các
quan hệ hôn nhân cho phù hợp với ý chí, nguyện vọng của mình, phục vụ
cho lợi ích giai cấp của mình. Dưới chế độ xã hội chủ nghĩa, hôn nhân là sự
liên kết giữa một người đàn ông và một người đàn bà được pháp luật thừa
nhận để xây dựng gia đình và chung sống với nhau suốt đời. Rõ ràng hôn
nhân là một hiện tượng xã hội mang tính giai cấp, ở xã hội nào thì cũng có
hình thái hôn nhân ở xã hội đó, và tương ứng với nó là chế độ hôn nhân nhất
định. Ví dụ ở chế độ phong kiến thì có hôn nhân phong kiến, ở xã hội tư bản
có hôn nhân tư bản, ở xã hội chủ nghĩa có hôn nhân xã hội chủ nghĩa.
Trong pháp Luật hôn nhân và gia đình hiện hành, khái niệm hôn nhân
đã được các nhà làm luật và các nhà nghiên cứu luật học quan tâm hơn. Luật
hôn nhân và gia đình năm 2000 quy định: “Hôn nhân là quan hệ giữa vợ và
chồng sau khi đã kết hôn” 5. Còn theo tự điển giải thích luật học của trường
Đại học Luật Hà Nội hôn nhân được hiểu là: “sự liên kết giữa người nam và
người nữ dựa trên nguyên tắc tự nguyện, bình đẳng, theo điều kiện và trình
tự nhất định, nhằm chung sống với nhau suốt đời và xây dựng gia đình hạnh
phúc và hòa thuận” 6. Tóm lại, các khái niệm hôn nhân nói trên mặc dù còn
chứa đựng những quan điểm khác nhau, song chúng có các đặc điểm sau:
Nhà làm luật khi đưa ra khái niệm hôn nhân đều xuất phát từ vị trí của
hôn nhân là một thiết chế xã hội: “Việc một người đàn ông và một người đàn
bà cam kết sống chung với nhau cũng như đối với con cái ” 7 . Ngoài ra cũng
theo Luật hôn nhân và gia đình năm 2000, hôn nhân đó là sự liên kết giữa
một người đàn ông và một người đàn bà xác lập quan hệ tr ên cơ sở hoàn toàn
bình đẳng, tự nguyện theo các điều kiện do pháp luật quy định nhằm chung
sống với nhau suốt đời và xây dựng gia đình ấm no, bình đẳng, tiến bộ, hạnh
phúc và bền vững.
5
Xem: Khoản 6 Điều 8 của Luật hôn nhân và gia đình năm 2000, Chính trị quốc gia, 2008, tr. 12.
Xem: Ngọc Hòa Nguyễn, Tự điển giải thích luật học tập 1, Trường Đại học Luật Hà Nội, Nxb. Công an
nhân dân, 1999, tr 148.
6
GVHD: Nguyễn Thị Mỹ Linh
5
SVTH: Nguyễn Thị Kim Liên
Nghĩa vụ chung thủy của vợ chồng trong Luật hôn nhân và gia đình Việt Nam
Từ đó có thể hiểu rằng hôn nhân là sự liên kết giữa một người đàn ông
và một người đàn bà đó là hôn nhân một vợ một chồng trong chế độ hôn
nhân xã hội chủ nghĩa và là sự liên kết bình đẳng trên nguyên tắc hoàn toàn
tự nguyện, không ai được ép buộc hoặc cản trở, cơ sở của sự tự nguyện trong
hôn nhân chính là tình yêu chân chính giữa nam và nữ, không bị những tính
toán về kinh tế chi phối. Cũng có thể nói hôn nhân dựa trên cơ sở tình yêu
giữa nam và nữ, giữa vợ và chồng là điều kiện đảm bảo cho sự liên kết đó
hạnh phúc, bền vững. Tính chất bền vững “suốt đời” là đặc trưng của hôn
nhân xã hội chủ nghĩa. Khi yêu nhau, vợ chồng mong muốn được chung
sống gắn bó bên nhau suốt đời hạnh phúc và hòa thuận. Tuy nhiên cần phải
đáp ứng các điều kiện do pháp luật hôn nhân và gia đình quy định về điều
kiện kết hôn, những trường hợp cấm kết hôn, đăng kí kết hôn và chương X
quy định về ly hôn 7, việc kết hôn và ly hôn được tiến hành theo trình tự pháp
luật. Các nghi lễ mang tính chất tôn giáo và phong tục tập quán không bị
cấm đoán chỉ mang tính chất riêng tư. Để được công nhận là hôn nhân hợp
pháp, việc đăng kí kết hôn phải tuân thủ theo các quy định của pháp luật.
Như vậy, chính xuất phát từ hôn nhân dưới chế độ xã hội chủ nghĩa là
sự liên kết tự nguyện, bình đẳng, sự liên kết bền vững trên cơ sở tình yêu
thương, quý trọng lẫn nhau. Sự liên kết đó không phụ thuộc vào tính toán vật
chất và hôn nhân không phải là một hợp đồng, mà đó là “sự liên kết đặc biệt
giữa một người đàn ông và một người đàn bà bởi mục đích xây dựng mối
quan hệ vợ chồng bền vững, bảo đảm thỏa mãn nhu cầu tinh thần, vật chất
của đôi bên, sinh đẻ và giáo dục con cái 8. Chính xuất phát từ việc hôn nhân
là sự liên kết như vậy nên pháp luật của Nhà nước ta quy định về hôn nhân,
trên cơ sở hôn nhân mới phát sinh những quan hệ pháp luật về nhân thân và
tài sản giữa vợ và chồng. Luật pháp và khoa học pháp lý quan tâm đến là
khái niệm hôn nhân là sự liên kết đặc biệt giữa nam và nữ với mục đích xây
dựng thật sự một cuộc sống chung, mục đích của hôn nhân là để xây dựng
gia đình và nó là cơ sở của gia đình. Hôn nhân bảo đảm các điều kiện, tính
chất tốt đẹp của nó là tiền đề cho một gia đình hạnh phúc, dân chủ hòa thuận
bền vững.
7
Xem: Tại các khoản , 9, 10, 11 và các điều khác tại chương X, Luật hôn nhân và gia đình năm
2000, Chính trị quốc gia, 2008,tr. 14-15 và tr. 44-51.
8
Xem: Nguyễn Khắc Viện, Tự điển xã hội học, Nhà xuất bản thế giới, 1994, tr 137.
GVHD: Nguyễn Thị Mỹ Linh
6
SVTH: Nguyễn Thị Kim Liên
Nghĩa vụ chung thủy của vợ chồng trong Luật hôn nhân và gia đình Việt Nam
1.1.2 Khái niệm về thời kì hôn nhân
Thời kì hôn nhân được ghi nhận tại khoản 7 điều 8 Luật hôn nhân và
gia đình năm 2000 “thời kì hôn nhân là khoảng thời gian tồn tại quan hệ vợ
chồng, tính từ ngày đăng kí kết hôn đến ngày chấm dứt kết hôn ”. Kết hôn
được xem là bước khởi đầu của cuộc sống vợ chồng, khoảng thời gian từ
ngày đăng kí kết hôn đến ngày chấm dứt kết hôn được gọi là thời kì hôn
nhân, trong thời kì này các quan hệ về nhân thân và các quan hệ về tài sản
giữa vợ và chồng phát sinh và được pháp luật bảo vệ.
1.1.3 Khái niệm về gia đình
Gia đình là sự liên kết của nhiều người và dựa trên cơ sở quan hệ hôn
nhân, huyết thống và nuôi dưỡng có quyền và có nghĩa vụ tương trợ với
nhau, cùng quan tâm giúp đỡ lẫn nhau, về mặt vật chất và tinh thần để xây
dựng gia đình, nuôi dạy thế hệ trẻ dưới sự quan tâm giúp đỡ của Nhà nước
và xã hội.
Gia đình là sản phẩm của xã hội, đã phát sinh và phát triển xã hội, các
điều kiện trong từng giai đoạn phát triển nhất định của xã hội là nhân tố
quyết định và kết cấu gia đình. Vì vậy, có thể khẳng định gia đình là hình
ảnh thu nhỏ là tế bào của xã hội.
Xã hội loài người đã trải qua nhiều hình thái xã hội khác nhau. Gia
đình xã hội chủ nghĩa là hình thái cao nhất. Chế độ xã hội chủ nghĩa, quan
hệ bình đẳng giữa vợ và chồng, giữa con trai và con gái, quan hệ dân chủ
giữa cha mẹ và con cái đã phản ánh rõ mối quan hệ bình đẳng và dân chủ
trong xã hội, xã hội chủ nghĩa đồng thời cũng đề cao về những nghĩa vụ
trong tình nghĩa giữa vợ và chồng đối với nhau sống trong một gia đình
nhằm góp phần vào sự bền vững của gia đình. Có nhiều ngành khoa học
nghiên cứu về gia đình như luật học, triết học và xã hội học. Do phạm vi
nghiên cứu của mỗi ngành khoa học khác nhau nên các khái niệ m gia đình
cũng có sự khác nhau
Nhìn từ góc độ xã hội học thì gia đình thuộc về phạm trù cộng đồng xã
hội.Vì vậy có thể xem xét gia đình như một nhóm xã hội nhỏ, đồng thời như
một thiết chế xã hội mà có vai trò đặc biệt quan trọng trong quá trình xã hội
hóa con người. “Gia đình là một thiết chế xã hội đặc thù, một nhóm xã hội
nhỏ mà các thành viên của nó gắn bó với nhau bởi quan hệ hôn nh ân, quan
hệ huyết thống hoặc quan hệ con nuôi, bởi tính cộng đồng về sinh hoạt,
GVHD: Nguyễn Thị Mỹ Linh
7
SVTH: Nguyễn Thị Kim Liên
Nghĩa vụ chung thủy của vợ chồng trong Luật hôn nhân và gia đình Việt Nam
trách nhiệm đạo đức với nhau nhằm đáp ứng nhu cầu riêng của mỗi thành
viên cũng như để thực hiện tính tất yếu của xã hội về tái sản xuất con
người” 9.
Triết học coi “Gia đình là một hình thức có tính chất lịch sử của tố
chức đời sống của loài người, giữa nam giới và nữ giới ”.
Khoa học pháp lý coi “Gia đình là sự liên kết đặc biệt của nhiều
người dựa trên một số cơ sở nhất định như hôn nhân, huyết thống hoặc nuôi
dưỡng”. Với định nghĩa này thì, hẳn những người cùng sống trong một nhà
là các thành viên của một gia đình 10. Những người không sống trong cùng
một mái nhà chỉ được coi là thành viên của cùng một gia đình khi có đủ các
điều kiện sau đây:
- Gắn bó với nhau do hôn nhân, quan hệ huyết thống hoặc quan hệ
nuôi dưỡng (đúng ra là quan hệ cha mẹ nuôi - con nuôi)
- Có các nghĩa vụ và quyền theo quy định đối với nhau theo quy
định của Luật hôn nhân và gia đình. Vậy vợ chồng đã ly hôn không còn được
coi là các thành viên của cùng một gia đình (dù có thể vẫn còn ràng buộc lẫn
nhau trong quan hệ cấp dưỡng); con riêng là thành viên của cùng một gia
đình với bố dượng, mẹ kế trong trường hợp các đương sự cùng sống trong
một nhà, nhưng không phải là thành viên của một gia đình trong trường hợp
ngược lại. Những người chung sống như vợ chồng mà không đăng kí kết hôn
hoặc không được pháp luật công nhận là vợ chồng thì không phải là thành
viên của cùng một gia đình, do không có quan hệ hôn nhân.
Xã hội coi “Gia đình là tế bào của xã hội, là cái nôi nuôi dưỡng của
con người, là môi trường quan trọng hình thành và giáo dục nhân cách, góp
phần vào xây dựng sự nghiệp xây dựng và bảo vệ tổ quốc ” 11 Gia đình là tế
bào của xã hội, đồng thời cũng là một thiết chế xã hội. Gia đình vừa tạo
dựng nên xã hội, lại vừa biến đổi cùng với sự biến đổi của xã hội.
9
Xem: Trung tâm Thông tin (tổng hợp), “mẹ kể con nghe”, Hội Liên hiệp phụ nữ Việt Nam, 21/08/2006,
Truy cập 10 tháng 5 năm 2010, Bản chính được lưu trữ ngày 21/08/2006. (Viết bằng tiếng Việt.)
10
Thực ra con dâu (rể) không thể có quan hệ hôn nhân hay quan hệ thân thuộc với cha mẹ chồng (vợ) và
trong khung cảnh của luật viết hiện hành, giưa những người này cũng không có các quyền và nghĩa vụ pháp
lý hỗ tương trực tiếp. Tuy nhiên, nếu họ sống chung dưới một mái nhà, thì việc coi họ là thành viên của cùng
một gia đình chắc chắn phù hợp với suy nghĩ của người làm luật. Tục lệ về phần mình luôn coi những người
này thuộc về cùng một gia đình dù họ sống hay không sống chung dưới một mái nhà.
11
Xem: Trích trong lời nói đầu, Luật hôn nhân và gia đình năm 2000 , Chính trị quốc gia, 2008, tr.
7
GVHD: Nguyễn Thị Mỹ Linh
8
SVTH: Nguyễn Thị Kim Liên
Nghĩa vụ chung thủy của vợ chồng trong Luật hôn nhân và gia đình Việt Nam
Gia đình với chức năng giáo dục gia đình là môi trường nguyên thủy
mỗi con người sinh ra và trưởng thành. Là một nhóm xã hội đặc biệt, gia
đình được hình thành một cách tự nhiên bởi quan hệ hôn nhân và huyết
thống, hoặc quan hệ nuôi dưỡng. Mọi thành viên gia đình cùng chung sống
và có chung ngân sách. Gia đình là cái nôi nuôi dưỡng con người không chỉ
về mặt thể chất mà cả về mặt đạo đức, nhân cách và phương diện tình cảm.
Và khi đó giáo dục gia đình thực sự là một sự nghiệp diễn ra liên tục trong
suốt cả cuộc đời mỗi con người. Giáo dục gia đình đó là sự tác động một
cách kiên trì, thường xuyên, tổng thể và sâu sắc của gia đình đối với sự hình
thành và phát triển nhân cách mỗi con người. Quan niệm, thái độ, lối sống,
cách ứng xử, hành vi đạo đức, tính cách, năng lực, công việc, sự nghiệp của
cha mẹ để lại dấu ấn sâu nặng đối với con cái mỗi gia đình.
Giáo dục gia đình chủ yếu được thực hiện bằng tình cảm và đó là nền
giáo dục vừa toàn diện, vừa cụ thể và mang tính cá biệt cao. Toàn diện là bởi
giáo dục gia đình hướng tới thúc đẩy sự phát triển đầy đủ mọi phẩm chất con
người. Cụ thể là vì giáo dục gia đình không mang tính chung chung, trừu
tượng mà nhằm vào mỗi cá nhân cụ thể và nhằm xây dựng, phát triển những
phẩm chất, năng lực cụ thể của từng người. Giáo dục gia đình mang tính cá
biệt là do đối tượng là những cá thể đặc thù, riêng biệt. Đối với mỗi cá nhân
cụ thể đó thì phải có phương pháp, cách thức và nội dung giáo dục riêng, cụ
thể, cá biệt mới phù hợp và chỉ có như thế mới mang lại hiệu quả của giáo
dục gia đình. Như thế, có thể nói giáo dục gia đình là một dạng giáo dục đặc
biệt của xã hội loài người.
Về cơ bản, nội dung giáo dục gia đình bao gồm: hành vi đạo đức; tri
thức căn bản; thái độ, kỹ năng sống và lao động, thể chất và thẩm mỹ. Kỹ
năng sống là một nội dung mới và đặc biệt quan trọng của giáo dục gia đình
trong xã hội hiện đại. Mục tiêu của giáo dục gia đình muôn đời vẫn là tạo ra
những con người hiếu thảo, có đạo đức trong sáng, có suy nghĩ lành mạnh,
có thể chất mạnh khỏe và có chuyên môn, nghiệp vụ nghề nghiệp cao đáp
ứng được mọi yêu cầu của gia đình và xã hội. Nói cách khác, giáo dục gia
đình đó là nhằm tạo ra những con người chân chính, có đời sống ấm no, tự
do, hạnh phúc, có năng lực trí tuệ cao, có lối sống lành mạnh, đạo đức trong
sáng, hết mình vì mọi người, vì quê hương, đất nước.
Tuy nhiên, cùng với sự biến đổi vô cùng to lớn của đời sống xã hội
thời kỳ đổi mới, gia đình Việt Nam cũng diễn ra sự biến đổi một cá ch toàn
GVHD: Nguyễn Thị Mỹ Linh
9
SVTH: Nguyễn Thị Kim Liên
Nghĩa vụ chung thủy của vợ chồng trong Luật hôn nhân và gia đình Việt Nam
diện tạo nên một thách thức không nhỏ đối với chức năng giáo dục của gia
đình. Quá trình toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế đã tác động mạnh mẽ đến
mọi mặt đời sống gia đình. Bên cạnh những tác động tích cực, những cơ hội
phát triển mới, gia đình Việt Nam cũng đang đứng trước nhiều nguy cơ và
thách thức mới. Đó là tình trạng ly hôn có xu hướng tăng cao; ngoại tình;
sống chung không kết hôn; tệ nạn mại dâm; tình dục đồng giới; tình trạng trẻ
em nghiện hút; trẻ em hư, phạm tội, lang thang có xu hướng tă ng; bạo lực
gia đình; buôn bán phụ nữ; bất bình đẳng giới; mua bán hôn nhân có yếu tố
nước ngoài; xu hướng tôn sùng tiền bạc trong quan hệ giữa người với người;
tình trạng buôn lậu, tham nhũng, hối lộ, mua quan bán chức diễn ra phổ biến
trong xã hội... đang tác động đến từng cộng đồng, tập thể, cá nhân, từng gia
đình ở mọi nơi, mọi lúc, mọi hoàn cảnh, mọi phương diện.
Những tác động này đang tạo ra một môi trường xã hội ô nhiễm nặng
nề, hết sức bất lợi đối với sự bền vững và phát triển của gia đình nói chun g
và giáo dục gia đình và sự trưởng thành của trẻ em nói riêng. Cùng với
những điều kiện khách quan đó, bản thân các gia đình hiện nay cũng đang
gặp rất nhiều rắc rối, khó khăn. Đó là giá cả thị trường tăng cao, đời sống
kinh tế bấp bênh, các thành viên gia đình gặp nhiều rủi ro, bất thường trong
cuộc sống, trình độ văn hóa, học vấn của cha, mẹ thấp hoặc do dồn hết sức
lực vào việc kiếm sống nên nhiều bậc cha, mẹ không có thời gian gần gũi,
chăm sóc, dạy dỗ con... mặt khác, do tác động nhiều mặt của xã hội mở cửa,
tốc độ phát triển tâm - sinh lý của trẻ hiện nay diễn ra nhanh, có khi đột
biến, bất thường trong khi các bậc cha, mẹ vừa chưa đủ kiến thức, chưa kịp
nhận thức, chưa đủ thời gian, chưa có phương pháp phù hợp để kịp thời quản
lý, điều chỉnh, giáo dục và định hướng phát triển đối với trẻ.
Bên cạnh đó, trong bối cảnh toàn cầu hóa, gia đình không còn là một
tổ chức bền vững mang tính khép kín. Để có được các nguồn thu nhập mới
nuôi sống gia đình, nhiều cha, mẹ phải rời xa tổ ấm tìm việc làm ở các đô
thị, các khu công nghiệp, họ không những không có điều kiện gần gũi chăm
sóc, giáo dục con nhỏ mà bản thân cũng gặp rất nhiều nguy cơ và rủi ro khi
sống xa gia đình. Trong điều kiện đó cùng với sự phai nhạt tình cảm gia
đình, sự cố kết giữa các thành viên gia đình trở nên thất thường, lỏng lẻo thì
các thiết chế xã hội từng bước thay thế vai trò của gia đình trong việc chăm
sóc và giáo dục trẻ em. Đây là sự chuyển đổi vai trò vô cùng nguy hiểm
trong sự hình thành và phát triển nhân cách của trẻ em giai đoạn c huyển đổi
GVHD: Nguyễn Thị Mỹ Linh
10
SVTH: Nguyễn Thị Kim Liên
Nghĩa vụ chung thủy của vợ chồng trong Luật hôn nhân và gia đình Việt Nam
hiện nay. Nó rất có thể sẽ để lại nhiều dấu ấn khuyết tật trong nhân cách gốc
của thế hệ tương lai. Hậu quả của nguy cơ này dường như được báo trước.
Giải pháp cho vấn đề trên là nâng cao hiệu quả giáo dục gia đình.
Trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế, cùng với sự chuyển đổi
toàn diện về kinh tế - xã hội cũng đang diễn ra quá trình chuyển đổi mạnh
mẽ về hệ thống giá trị, trong đó, có cả những giá trị gia đình. Tuy nhiên, các
nghiên cứu gần đây đều thống nhất khẳng định trong điều kiện kinh tế thị
trường và hội nhập quốc tế hiện nay mặc dù đang có rất nhiều tác động xấu
đến đời sống gia đình, nhưng về cơ bản, gia đình Việt Nam vẫn bảo tồn và
phát huy được những giá trị truyền thống quý báu của mình như: tình yêu
trong sáng, hôn nhân lành mạnh; lòng thủy chung, tình nghĩa vợ chồng; trách
nhiệm và sự hy sinh vô hạn của cha, mẹ cho con cái; con, cháu hiếu thảo với
cha, mẹ, kính yêu ông, bà, biết ơn tiên tổ; anh em, họ hàng đùm bọc, giúp đỡ
lẫn nhau; các thành viên đề cao lợi ích chung của gia đình; lòng tự hào về
truyền thống gia đình, dòng họ và quê hương... Đồng thời, gia đình Việt
Nam cũng đã tiếp thu nhiều tinh hoa của gia đình hiện đại như: tôn trọng tự
do cá nhân; tôn trọng sự lựa chọn cá nhân; dân chủ, bình đẳng trong quan hệ;
bình đẳng về nghĩa vụ, trách nhiệm và thụ hưởng; không phân biệt đối x ử
nam, nữ, trai, gái, dâu, rể
Với những yếu tố trên, rõ ràng gia đình Việt Nam vẫn đang và sẽ là
một giá trị xã hội bền vững. Đây chính là cơ sở hiện thực để gia đình Việt
Nam tiếp tục tồn tại và phát triển vững chắc và cũng là cơ sở để gia đình
ngày càng thực hiện tốt hơn chức năng giáo dục của mình.
“Gia đình là tập hợp những người gắn bó với nhau do hôn nhân,
quan hệ huyết thống hoặc do quan hệ nuôi dưỡng, làm phát sinh các nghĩa
vụ và quyền giữa họ với nhau theo quy định của luật này”. 12 Các mối liên hệ
đó là các thành viên của gia đình có thể xếp thành hai nhóm, tùy theo tính
chất của mối quan hệ giữa thành viên với nhân vật trung tâm của gia đình mà
cả trong ngôn ngữ thông dụng cũng như trong ngôn ngữ pháp lý, được gọi là
chủ gia đình 13: Thành viên do quan hệ thân thuộc và thành viên do quan hệ
12
13
Xem: Khoản 10 Điều 8, Luật hôn nhân và gia đình năm 2000, Chính trị quốc gia, 2008, Tr. 13.
Ở Việt Nam hiện nay, chức vụ chủ gia đình nay chỉ còn được sử dụng trong ngôn ngữ thông dụng.
GVHD: Nguyễn Thị Mỹ Linh
11
SVTH: Nguyễn Thị Kim Liên
Nghĩa vụ chung thủy của vợ chồng trong Luật hôn nhân và gia đình Việt Nam
hôn nhân. Những người có quan hệ huyết thống cũng được xếp thành hai
nhóm: trực hệ và bàng hệ.
Gọi là có quan hệ thân thuộc trực hệ, những người có quan hệ sinh
thành như ông bà sinh ra cha mẹ, cha mẹ sinh ra con, con sinh ra cháu…
Luật hôn nhân và gia đình khi định nghĩa mối liên hệ thân thuộc về trực hệ
chỉ nhắc đến cha mẹ và con, ông bà nội (ngoại) và cháu (điều 8 khoản 12).
Định nghĩa đó chỉ được áp dụng trong phạm vi văn bản quy phạm pháp luật.
Trên thực tế, mối liên hệ thân thuộc được thiết lập mà không có giới hạn về
khoản cách giữa các thế hệ và nếu không có từ ngữ riêng để xưng hô, thì
người ta nhờ đến các con số để xác định cấp độ liên hệ chẳng hạn như: ông
tổ năm đời của cháu.
Những người thân thuộc bàng hệ là những người có quan hệ huyết
thống do xuất phát từ một tổ tiên chung như anh chị em ruột có cha mẹ
chung; anh chị em cùng cha khác mẹ có cha chung; anh chị em cùng mẹ
khác cha có mẹ chung; chú và cháu có tổ tên chung là ông nội của cháu đồng
thời là cha của chú.
Ở quan hệ nuôi dưỡng như do việc nhận con nuôi, người nuôi được
gọi là cha (mẹ) nuôi và người được nuôi được gọi là con nuôi. Người con
nuôi là thành viên của gia đình người nuôi, bình đẳng với người con nuôi và
người con ruột của người nuôi trong quan hệ với người sau này. Tuy nhiên
trong khung cảnh của luật thực định Việt Nam, tư cách thành viên gia đình
mà người con nuôi được trao cho chỉ được duy trì với hai điều kiện:
- Quan hệ cha mẹ nuôi con nuôi được duy trì;
- Cha mẹ nuôi còn sống. Thiếu một trong hai điều kiện đó, người
con nuôi hoàn toàn là người ngoài đối với gia đình của người nuôi.
Mối liên hệ hôn nhân như vợ chồng do việc kêt hôn, quan hệ vợ chồng
được hình thành. Gia đình hộ luôn được thành lập với hai thành viên đầu
tiên là vợ và chồng. Dần dần các con được sinh ra. Cũng do hiệu lực của hôn
nhân mà vợ chồng trở thành người có quan hệ với người thân thuộc của
chồng (vợ) mình theo tục lệ: chẳng hạn như là cha mẹ chồng (vợ), dâu, rể.
Tính chất đặc biệt của sự liên kết này là mọi người cũng quan tâm giúp đỡ
lẫn nhau. Sinh đẻ và nuôi dạy con cái và họ có những quyền và nghĩa vụ
nhân thân và nghĩa vụ về tài sản đối với nhau.
GVHD: Nguyễn Thị Mỹ Linh
12
SVTH: Nguyễn Thị Kim Liên
Nghĩa vụ chung thủy của vợ chồng trong Luật hôn nhân và gia đình Việt Nam
1.1.4 Gia đình Việt Nam truyền thống
Gia đình Việt Nam truyền thống là tập hợp những thói quen trong tư
duy lối sống và ứng xử của một cộng đồng người nhất định, được hình thành
trong lịch sử và trở nên ổn định, được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ
khác – Markarjan E.S. Khái niệm về gia đình Việt Nam truyền thống được
sử dụng ở đây tuân theo một ước lệ về mặt thời gian. Thực tế cho thấy những
đặc trưng của gia đình Việt Nam truyền thống vẫn được lưu giữ trong nhiều
gia đình hiện đại thông qua các giá trị như truyền thống yêu nước, cần cù lao
động, truyền thống hiếu học, tôn trọng tình cảm.
Gia đình Việt Nam truyền thống được gắn kết bền chặt là do tình
nghĩa và trách nhiệm giữa các thành viên trong tình yêu xưa cũ ấy, có hai
yếu tố cơ bản là niềm tin và lòng thương nhau của hai con người có cùng
cảnh ngộ. Hai yếu tố tin và thương ấy chính là cái nghĩa trong đạo vợ
chồng 14. Trong mô hình gia đình Việt Nam truyền thống, mọi thành viên
trong gia đình đều đón nhận và thụ hưởng từ sự hi sinh của người phụ nữ.
Tính ưu việt của gia đình truyền thống đặc biệt trong mối quan hệ vợ chồng
là lòng chung thủy, sự hòa thuận của gia đình.
1.2 Khái niệm về nghĩa vụ chung thủy
1.2.1 Khái niệm về nghĩa vụ và nghĩa vụ chung thủy của vợ chồng
Theo phạm trù đạo đức học, nghĩa vụ phản ánh trách nhiệm của một
công dân, một nhóm, một tập đoàn, một giai cấp dân tộc đối với việc phải
làm trong những điều kiện xã hội cụ thể, trong những tình hình xã hội nhất
định. Khi đã trở thành cái bên trong, nghĩa vụ trở nên trù tượng hơn so với
chuẩn mực trên cơ sở lập trường chính trị, đạo đức hình thành ở mỗi cái
nhân. Nghĩa vụ gắn liền với tính tất yếu của đạo đức, với những yêu cầu đòi
hỏi chung nhất, với những quy định chính thức và không chính thức, với
trách nhiệm, khả năng và năng lực của cá nhân. Hành vi của con người được
quy định bởi nhiều yếu tố, một trong số đó là nghĩa vụ được xã hội xác lập,
nghĩa vụ được quy định bằng pháp luật. Thông thường, nghĩa vụ thường đi
đôi với quyền, chẳng hạn công dân có quyền và nghĩa vụ cơ bản được quy
định trong hiến pháp và pháp luật.
14
Lê Minh - chủ biên, Văn hóa gia đình Việt Nam và sự phát triển xã hội , Hà Nội, Nhà xuất bản
lao độn, 1994, tr. 88
GVHD: Nguyễn Thị Mỹ Linh
13
SVTH: Nguyễn Thị Kim Liên
Nghĩa vụ chung thủy của vợ chồng trong Luật hôn nhân và gia đình Việt Nam
Theo tự điển tiếng Việt thì nghĩa vụ được hiểu là: “Một việc mà pháp
luật hay đạo đức bắt buộc phải làm đối với xã hội, đối với người khác ”.
Dưới góc độ pháp lý: nghĩa vụ là những hành vi mà một người phải
thực hiện vì một lợi ích của người khác. Có ba loại nghĩa vụ:
Nghĩa vụ theo phong tục, tập quán của địa phương quy định
Nghĩa vụ về đạo đức, nhân văn: nghĩa vụ đạo đức là ý thức trách
nhiệm, là tình cảm tự giác của con người đối với người khác và đối với xã
hội, được con người ý thức và tự nguyện tự giác hành động. Nghĩa vụ là một
trong những nét đặc trưng cơ bản của con người. Chỉ có ở xã hội loài người
mới có ý thức về nghĩa vụ. Đối với loài vật, mọi hành động đều hoàn toàn
theo bản năng. Còn cuộc sống của con người ngoài bản năng có ý thức con
người còn có một yếu tố tự nguyện tự giác mà biểu hiện cao nhất là có ý
thức về nghĩa vụ được thông qua những hành vi đạo đức. Ngoài ra nghĩa vụ
đạo đức cũng là sự phù hợp giữa lý trí và tình cảm của cá nhân với những
nhu cầu đạo đức của xã hội. Cả hai mặt này đều có sự thốn g nhất với nhau
về ý thức và hành vi của con người. Nó là một trong những tiêu chuẩn giá trị
cao nhất được hình thành, tồn tại và phát triển như là một quy luật tất yếu có
ý nghĩa trong lịch sử xã hội.
Đạo đức học Mác - Lênin quan niệm nghĩa vụ đạo đức là ý thức trách
nhiệm của con người, là ý thức cần phải làm và mong muốn làm, hành động
tự giác vì lợi ích của người khác và lợi ích chung của xã hội. Triết học MácLênin đã giải thích, con người là một bộ phận của tự nhiên, nhưng cũng là
chủ thể của xã hội. Trong cái tự nhiên và cái xã hội có ở mỗi người, thì cái
xã hội là cái làm nên bản chất con người, nếu mất yếu tố xã hội, con người
sẽ trở thành vô thức và xã hội sẽ không tồn tại.
Lý tưởng cao nhất của con người là sự thống nhất giữa hạnh phúc và
nghĩa vụ. Chỉ như thế con người mới đạt được đỉnh cao của hạnh phúc và khi
nào tư tưởng đó được phổ biến bao trùm lên toàn xã hội, thì xã hội đó mới
thật sự văn minh, tốt đẹp, mới ở trình độ cao của sự tiến hóa trong quan hệ
người với người 15.
- Nghĩa vụ pháp lý là những nghĩa vụ đã được pháp luật quy định như
nghĩa vụ công dân do hiến pháp và pháp luật quy định.
Xem: Tập thể tác giả, Giáo trình đạo đức học – nhà xuất bản chính trị quốc gia Hà Nội
– 1997, tr 105
15
GVHD: Nguyễn Thị Mỹ Linh
14
SVTH: Nguyễn Thị Kim Liên
Nghĩa vụ chung thủy của vợ chồng trong Luật hôn nhân và gia đình Việt Nam
- Theo quan niệm truyền thống
, chung thuỷ có nghĩ a là chỉ có một bạn
tình duy nhất trên mọi phương diện tình cảm
, tình dục và tâm lý
- Trong tiếng việt chung thủy là: vẫn một lòng trước sau như một, vẫn
có tình cảm gắn bó không thay đổi. Như vậy, khái niệm chung thuỷ là khái
niệm rộng. Trong quan hệ vợ chồng thì chung thuỷ được hiểu là vợ chồng
phải luôn chung tình, gắn bó tình cảm yêu thương chỉ với nhau mà
thôi. Trong mỗi giai đoạn lịch sử, những quan niệm về sự chung thuỷ của vợ
chồng cũng có sự khác nhau cơ bản.
Từ những khái niệm chung về nghĩa vụ được đề cập người có thể hiểu
về nghĩa vụ chung thủy của vợ chồng như sau: nghĩa vụ chung thủy của vợ
chồng là loại nghĩa vụ về đạo đức và nhân văn mang giá trị truyền thống tốt
đẹp của dân tộc Việt Nam và được nâng lên thành quy định của pháp luật.
(tuy nhiên pháp luật không quy định như thế nào là nghĩa vụ chung thủy của
vợ chồng). Tóm lại nghĩa vụ chung thủy được hiểu là: “Trong quan hệ giữa
vợ chồng thì nghĩa vụ chung thuỷ được hiểu là vợ chồng phải luôn chung
tình, gắn bó tình cảm yêu thương về mặt tinh thần và thể xác chỉ với nhau
mà thôi nhằm thực hiện trách nhiệm đối với gia đình, đồng thời góp phần
vào sự bền vững của gia đình và sự ổn định của xã hội”
1.3 Lƣợc sử các chế định nghĩa vụ chung thủy của vợ chồng
Trong thời kỳ nguyên thuỷ của xã hội loài người khi con người vừa
thoát thai từ loài vật, chưa có quan hệ hôn nhân và gia đình. Quan hệ giữa
người đàn ông và người đàn bà được gọi là quan hệ tính giao, mang tính chất
bầy đàn và bừa bãi. Có nghĩa mọi người đàn bà thuộc về mọi người đàn ông
và ngược lại, điều này được coi là phù hợp với tập quán lúc bấy giờ.
Thực tế lúc bấy giờ, do điều kiện tự nhiên quyết định nên con người
phải chấp nhận cuộc sống ăn ở chung, chung chạ vợ chồng và như Ph.
Ăngghen đã viết “Đấy là hình thức quần hôn, một hình thức hôn nhân trong
đó cả từng nhóm đàn ông và cả từng nhóm đàn bà đều là sở hữu của nhau.
Trong đó ghen tuông khó lòng phát triển”. 16 Dần dần do xã hội phát triển,
các hình thái hôn nhân gia đình cũng xuất hiện như tồn tại chế độ quần hôn,
hôn nhân đối ngẫu, hôn nhân một vợ một chồng.
16
Xem : C. Mác – Ph. Ăngghen, tuyển tập 6, Nxb. Sự thật, Hà Nội 1994, tr . 62.
GVHD: Nguyễn Thị Mỹ Linh
15
SVTH: Nguyễn Thị Kim Liên
Nghĩa vụ chung thủy của vợ chồng trong Luật hôn nhân và gia đình Việt Nam
Từ hôn nhân đối ngẫu đến gia đình một vợ một chồng cổ điển, khái
niệm chung thuỷ đã bắt đầu được hình thành nhưng chỉ về phía người phụ
nữ: “Họ mong muốn ngày càng nồng nhiệt đạt được quyền giữ trinh tiết, kết
hôn nhất thời hay lâu dài chỉ với một người đàn ông và coi đó là sự giải
phóng. Bước tiến đó không thể nào lại do đàn ông mà có cả, chỉ vì đến tận
ngày nay không bao giờ đàn ông có ý muốn từ bỏ cái thú vui của chế độ
quần hôn thực sự cả… Trong giai đoạn này, một người đàn ông sống chung
với một người đàn bà, song việc có nhiều vợ và việc không chung tình khi có
dịp vẫn là quyền của người đàn ông… nhưng thông thường thì phụ nữ lại
phải triệt để chung tình trong thời gian chung sống với chồng, và tội ngoại
tình của họ sẽ bị trừng trị một cách tàn ác… Hôn nhân cặp đôi đã đưa vào
gia đình một yếu tố mới, bên cạnh người mẹ đẻ, chế độ đó đã đặt người bố,
người bố thật có lẽ còn thật hơn nhiều so với những người “bố” thời nay” . 17
Sang gia đình một vợ một chồng cổ điển “để đảm bảo sự trung thành
của người vợ, do đó, bảo đảm việc con cái đích thật là do người cha đẻ ra
người vợ phải phục tùng quyền lực tuyệt đối của người chồng, nếu người
chồng có giết vợ đi chăng nữa thì cũng chỉ là thực hành quyền của mình mà
thôi” 18
Như vậy, trong giai đoạn này, sự chung thuỷ chỉ được đặt ra đối với
người vợ và quan niệm này được duy trì khá lâu trong lịch sử phát triển của
thời đại.
1.3.1 Trong bộ luật nhà Lê
Trong xã hội phong kiến Việt Nam, các quan hệ hôn nhân và gia đình
ảnh hưởng nặng nề tư tưởng Nho giáo. Nho giáo trở thành tư tưởng thống trị
trong xã hội. Một trong những mối quan hệ cơ bản, quan trọng nhất trong xã
hội là quan hệ phu phụ (vợ chồng). Pháp luật nhà Lê đã quy định những
quyền và nghĩa vụ cơ bản của vợ chồng như: Nghĩa vụ đồng cư, nghĩa vụ
phù trợ, nghĩa vụ trung thành và nghĩa vụ tòng phu.
Nghĩa vụ chung thuỷ đặt ra đối với người vợ và người chồng thì mang
tính chất tương đối vì trong thời kì này người chồng vẫn có quyền đa thê.
Nhưng bên cạnh đó điều 401 của Bộ luật quy định: “ Gian dâm với vợ kẻ
khác thì bị xử lưu hay chết, với vợ lẻ (thiếp) người khác thì giảm một bực
17
18
Xem: C. Mác – Ph. Ăngghen, tuyển tập 6, Nxb. Sự thật, Hà Nội 1994, tr. 89.
Xem: C. Mác – Ph. Ăngghen, tuyển tập 6, Nxb. Sự thật, Hà Nội 1994, tr . 96.
GVHD: Nguyễn Thị Mỹ Linh
16
SVTH: Nguyễn Thị Kim Liên
Nghĩa vụ chung thủy của vợ chồng trong Luật hôn nhân và gia đình Việt Nam
tội, với người có quyền quý thì xử riêng. Kẻ phạm tội phải nộp tiền tạ lỗi
như luật định. Vợ lớn vợ bé phạm tội điều xử lưu, điền sản trả lại cho người
chồng. Nếu vợ chưa cưới thì cả hai điều được giảm một bực ”. Đồng thời tại
điều 405 quy định: “Ngoại tình với vợ người thì xử đánh 60 trượng, biếm hai
tư phải nộp tiền tạ tội theo bực sang hèn của người đàn bà. Sang hèn cách
xa thì xử riêng”. Người vợ có hành vi dâm đãng bị coi là phạm vào “thất
xuất” để người chồng ly hôn. Mặt khác, theo tập quán lúc bấy giờ thì những
người phụ nữ không đoan chính bị kỳ thị và trừng trị rất tàn ác.
Trong giai đoạn này nghĩa vụ chung thủy của cả người vợ và chồng
cũng được pháp luật quy định, nhưng chỉ mang tính chất tương đối với người
chồng.
1.3.2 Trong Luật Gia đình số 1/59 ngày 02/01/1959, Sắc luật ngày 13/7/ 1964,
Bộ Dân luật ngày 20/12/1972.
Trong thời kỳ Pháp thuộc, quan niệm chỉ người phụ nữ mới phải thực
hiện nghĩa vụ chung thuỷ vẫn tồn tại và thể hiện rất rõ trong phong tục tập
quán cũng như pháp luật. Điều này thể hiện sự bất bình đẳng giữa nam và
nữ, giữa vợ và chồng trong gia đình.
Ở miền Nam, trong thời kỳ dưới chế độ Việt Nam Cộng hoà thì quan
niệm này đã được thay đổi. Theo Luật gia đình ngày 02/01/1959, Sắc luật
ngày 13/7/1964, Bộ Dân luật ngyaf 20/12/1972, nghĩa vụ chung thuỷ có tính
chất bắt buộc đối với cả hai vợ chồng: “Vợ chồng phải lấy tình nghĩa thủy
chung mà đối đãi với nhau”; “Vợ chồng có nghĩa vụ chung thuỷ với nhau”.
Theo Luật Gia đình số 1/59 ngày 02/01/1959, chế tài đặt ra đối với
hành vi vi phạm nghĩa vụ này là rất chặt chẽ nhằm ngăn ngừa và trừng phạt
các hành vi ngoại tình, trong đó có hành vi “giao du thân mật” cũng bị coi là
tội phạm. Tại điều 73 của Luật Gia đình số 1/59 có quy định:“Chồng hay vợ
có quyền cấm người hôn phối không được giao du một cách quá thân mật
với người nào khác mà họ xét có hại cho sự chung thuỷ vợ chồng. Nếu mặc
dù có sự cấm đoán đó, người chồng hay người vợ cùng người tòng phạm tiếp
tục gặp gỡ nhau một mình một cách bất chính tại nơi công cộng hay không
công cộng và nếu sự vi phạm đó bị thừa phát lại hay viên chức hình cảnh
theo yêu cầu của người hôn phối kia lập vi bằng kiểm chứng hai lần trong
thời hạn một năm, người vi phạm và người tòng phạm có thể bị phạt tiền từ
GVHD: Nguyễn Thị Mỹ Linh
17
SVTH: Nguyễn Thị Kim Liên
Nghĩa vụ chung thủy của vợ chồng trong Luật hôn nhân và gia đình Việt Nam
1000 đến 50000 đồng. Nếu tái phạm thì có thể bị phạt giam từ một đến sáu
tháng” 19.
Bên cạnh Luật còn quy định về tội “phạm gian” tại điều 71 của Luật
Gia đình số 1/59. Tuy nhiên, sự phạm gian (thông gian) của người vợ hoặc
người chồng chỉ bị truy tố khi có đơn kiện của người hôn phối kia, khi đó thì
có thể bị Tòa án phạt tiền và phạt giam từ ba tháng đến hai năm, tái phạm thì
ngoài hình phạt tù giam còn có thể bị xử biệt xứ từ sáu tháng đến hai năm.
Người tòng phạm vẫn phải chịu chế tài. Ngoài ra, lỗi phạm gian là căn cứ để
người hôn phối kia yêu cầu ly thân.
Sắc luật ngày 23/7/1964 thay thế cho Luật Gia đình số 1/59. Sau đó,
sắc luật ngày 23/7/1964 được thay thế bởi Bộ Dân luật ngày 20/12/1972. Lúc
này tuy quy định về tội “giao du thân mật” không còn nữa, song trong Bộ
Hình luật năm 1972 thì ngoài tội “trong khi hôn thú chưa đoạn tiêu mà kết
hôn với người khác” (Điều 380) thì còn có tội “ phạm gian” mà người chồng
phạm gian hay người vợ phạm gian (thường gọi là ngoại tình) và người tòng
phạm đều có thể bị phạt vạ bằng tiền và phạt tù giam đến hai năm.
Qua đó có thể thấy rằng trong thời kỳ này, sự chung thuỷ của cả vợ
chồng đã được chú trọng hơn thể hiện sự bình đẳng hơn trong quan hệ vợ
chồng nhưng cũng còn có nhiều điểm chưa phù hợp trên thực tế.
1.3.3 Trong luật hôn nhân và gia đình năm 1986
Với thắng lợi của cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước (30/4/1975),
cả nước thống nhất, cách mạng Việt Nam chuyển sang giai đoạn mới, giai
đoạn cả nước độc lập, thống nhất và tiến hành cách mạng xã hội chủ nghĩa,
tiến nhanh, tiến mạnh, tiến vững chắt lên chủ nghĩa xã hội. Tiếp đó trong
phiên họp ngày 18/12/1980 của Quốc hội khóa VI, kì họp thứ 7 đã chính
thức thông qua bản hiến pháp thứ 3 của nước ta, làm nền tảng cho bước phát
triển mới của Luật hôn nhân và gia đình Việt Nam, Hiếp pháp 1980 đạo luật
cơ bản của Nhà nước đã quy định các nguyên tắc cơ bản của chế độ hôn
nhân và gia đình xã hội chủ nghĩa tại các điều 38, 47, 63, 64 của hiến pháp.
Việc áp dụng luật hôn nhân và gia đình năm 1959, có một số điều
không phù hợp chẳng hạn như chưa thể hiện được đầy đủ ph ong tục tập quán
của miền Nam. Quá trình thi hành ở cả hai miền đã cho thấy một số quan hệ
mới cần phải được điều chỉnh, các nguyên tắc cơ bản cần được cụ thể hơn.
19
Xem: Vũ Văn Mẫu, Việt Nam dân luật lược giảng, Sài Gòn 1973, tr. 97.
GVHD: Nguyễn Thị Mỹ Linh
18
SVTH: Nguyễn Thị Kim Liên
Nghĩa vụ chung thủy của vợ chồng trong Luật hôn nhân và gia đình Việt Nam
Việc ban hành Luật hôn nhân và gia đình mới là một tất yếu khách quan để
thúc đẩy sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội trong phạm vi cả nước. Ngày
25/12/1986, Hội đồng bộ trưởng (nay là chính phủ) đã quyết định thành lập
ban dự thảo Luật hôn nhân gia đình mới: Dự luật đã được Quốc hội khóa
VII, kì họp thứ 12 thông qua ngày 29/12/1986 và được Hội đ ồng nhà nước
công bố ngày 01/01/1987.
Luật hôn nhân và gia đình năm 1986 là sự kế thừa và phát triển của
Luật hôn nhân và gia đình năm 1959. Nhiệm vụ của Luật được đặt ra là
nhằm tiếp tục xây dựng và cũng cố gia đình xã hội chủ nghĩa, giữ gìn và
phát huy những phong tục, tập quán tốt đẹp của dân tộc, xóa bỏ những tục lệ
lạc hậu, những tàn tích của chế độ hôn nhân và gia đình phong kiến, chống
lại sự ảnh hưởng của chế độ hôn nhân và gia đình tư sản trong đó nhiệm vụ
xây dựng và cũng cố chế độ hôn nhân và gia đình mới là nhiệm vụ hàng đầu.
Các nguyên tắc của Luật hôn nhân và gia đình năm 1959 tiếp tục coi là
những nguyên tắc được quán triệt trong toàn bộ nội dung của Luật hôn nhân
và gia đình năm 1986.
Những nguyên tắc, nguyên lý cơ bản của Luật hôn nhân và g ia đình
năm 1986 là:
- Hôn nhân tự nguyện, tiến bộ.
- Một vợ một chồng.
- Vợ chồng bình đẳng.
- Bảo vệ quyền lợi của cha mẹ - con cái.
- Bảo vệ bà mẹ và trẻ em.
Tại điều 1 của luật quy định: “Nhà nước bảo đảm thực sự chế độ hôn
nhân tự nguyện, tiến bộ, một vợ một chồng, vợ chồng bình đẳng, nhằm xây
dựng gia đình dân chủ, hoà thuận, hạnh phúc, bền vững ”
Tại một quy định khác tại điều 11 của Luật hôn nhân và gia đình năm
1986 nhằm quy định rõ hơn và bổ trợ cho nguyên quy định ở nguyên tắc hôn
nhân một vợ một chồng: “Vợ, chồng có nghĩa vụ chung thuỷ với nhau” cũng
như điều 4 của luật quy định: “Cấm người đang có vợ, có chồng kết hôn
hoặc chung sống như vợ chồng với người khác”. Vì ta thấy rằng nếu như luật
quy định vợ chồng chỉ phải tuân thủ theo nguyên tắc hôn nhân một vợ một
chồng trong suốt thời kì hôn nhân thì cũng chưa điều chỉnh được các hành vi
GVHD: Nguyễn Thị Mỹ Linh
19
SVTH: Nguyễn Thị Kim Liên
