Bảy lá một hoa pot
Bạn đang xem bản rút gọn của tài liệu. Xem và tải ngay bản đầy đủ của tài liệu tại đây (164.26 KB, 5 trang )
Bảy lá một hoa
Còn gọi là thất diệp nhất chi hoa, độc cước liên, thiết đăng đài, chi hoa đầu,
tảo hưu, thảo hà xa.
Tên khoa học Paris poluphylla Sm.
Thuộc họ Hành tỏi (Liliaceae).
A. Mô tả cây
Cây bảy lá một hoa là một loại cỏ nhỏ, có dạng rất khác biệt, sống lâu năm,
thân rễ ngắn, dài chừng 5-15cm, đường kính 2.5-3.5cm rất nhiều đốt, khó bẻm vết
bẻ trông như có bột, màu vàng trắng hay xám vàng. Từ thân rễ nổi lên mặt đất một
thân mọc thẳng đứng cao tới 1m, phía gốc có một số lá thoái hoá thành vẩy, bao
lấy thân cây. Giữa thân có một tầng lá mọc vòng gồm 3 đến 10 lá, nhưng thường
là 7 lá, cuống lá dài 2.5-3cm, phiến lá hình mác rộng, dài 15-21cm, rộng 4-8cm,
đầu phiến lá nhọn, mép nguyên, hai mặt nhẵn, mặt dưới màu xanh nhạt, đôi khi có
màu tím nhạt. Hoa mọc đơn độc ở đỉnh cành, cuống hoa dài 15-30cm. Lá đài gồm
5 đến 10, thường là 7, máu xanh lá cây, dài 3-7cm, rời từng cái một trông như lá,
không rụng. Số cánh tràng bằng số là đài. Nhuỵ màu tím đỏ, bầu thường 3 ngăn.
Quả mọng màu tím đen. Mùa hoa vào các tháng 10-11.
B. Phân bố, thu hái và chế biến
Cây bảy lá một hoa được phát hiện gần đây tại các vùng núi Cúc Phương
thuộc Hà Nam, Ninh Bình, Sa Pa (Lào Cai), Đà Bắc ( Hoà Bình), Sơn Động (Hà
Giang). Trước đây không thấy mô tả trong Bộ thực vật chí Đông Dương. Đầu năm
1934, Péctelot có phát hiện thấy quanh vùng Sa Pa nhiều loài khác nhau, nhưng
chưa được khai thác sử dụng.
Người ta thường dùng thân rễ với tên tảo hưu, có thể thu hái quanh năm,
nhưng tốt nhất vào thu đông, đào về rửa sạch, phơi khô.
C. Thành phần hoá học
Trong tảo hưu người ta đã nghiên cứu thấy có chất glucozit, tính
chất saponin gọi là paridin C
16
H
28
O
7
và paristaphin C
38
H
64
O
18
cũng là
một glucozit.
Trong thân rễ và quả Paris quadrifolia L. người ta chiết được một glucozit
gọi là paristaphin, khi thuỷ phân paristaphin sẽ cho glucoza và một glucozit mới
gọi là pairdin, thuỷ phân paridin, ta lai được glucoza và một chất nhựa gọi là
paridol.
D. Công dụng và liều dùng
Bảy lá một hoa còn là một vị thuốc dùng trong phạm vi dân gian. Theo
đông y, vị tảo hưu (thân rễ của cây bảy lá một hoa) có vị ngọt, hơi cay, tính bình
không độc. Tác dụng chủ yếu của nó là thanh nhiệt giải độc. Tại vùng Quảng Tây
(Trung Quốc) trong nhân dân có câu ngạn ngữ "Ốc hữu nhất diệp nhất chi
hoa/Độc xà bất tiến gia" nghĩa là trong nhà mà có cây bảy lá một hoa thì rắn độc
không vào được. Ngoài công dụng chữa sốt và rắn độc, vị tảo hưu còn dùng chữa
mụn nhọt, viêm tuyến vú, sốt rét, ho lao, ho lâu ngày, hen xuyễn, dùng ngoài thì
giã đắp lên những nơi sưng đau.
Ngày dùng 4-12g dưới dạng thuốc sắc. Dùng ngoài không kể liều lượng.
Chú thích
1. Tại châu Âu, người ta dùng thân, rễ và quả của loài Paris quadrifolia (4
lá) làm thuốc tẩy, nhưng có chất độc. Dùng với liều vừa phải, thân, rễ và quả có
tác dụng làm ngủ, chống co thắt và gây nôn tẩy.
2. Tên khoa học của cây bảy lá một hoa tạm xác định là Paris polyphylla
Sm., trên thực tế chúng tôi thấy có nhiều loài khác nhau. Theo sự nghiên cứu của
A.Petelot trước đay, ở nước ta ít nhất cũng có 5 loài khác nhau đã được mô tả như
sau:
Paris delavayi Franch. Cân có thân gầy, cao chừng 1m, cành lá ở khoảng
2/3 phía thân trên. Lá có cuống dài chừng 2cm, phiến lá hình mác dài, đầu lá nhọn,
phía cuống nhọn hơn dài chừng 20cm, rộng khoảng 3.5cm, ba gân xuất phát từ
cuống lá, gân giữa rõ hơn, gân hai bên chạy cách theo mép chừng 5mm. Lá đài 5
cùng dạng với lá, dài 4-4.5cm rộng 8mm. Cánh tràng hình sợi, ngắn hơn lá đài
nhiều. Thường thấy mọc ở giữa khoảng 1.400-1.800m trong những rừng ẩm ở Sa
Pa (Lào Cai). Ra hoa vào tháng 4, kết quả vào tháng 6-7.
Paris hainanensis Merr. Cây này có thân to, cao chừng 0.80m, vành lá ở
vào khoảng 2/3 phía trên thân. Cuống lá dài tới 7cm, phiến lá hình trứng rộng, hơi
không đối xứng, dài 20cm, rộng 12cm, đầu phiến tận cùng bởi một mũi nhọn, hình
ba cạnh dài 1cm. Lá đài 5, hình trứng mác, dài 5cm, rộng 2cm. Cánh tràng hình
sợi, gần dài gấp hai lần là đài. Hoa vào tháng 4 quả vào tháng 6. Loài này hay gặp
hơn ở những rừng ẩm thấp quanh SaPa, độ cao chừng 1.500m.
Còn thấy ở Trung Quốc, Hải Nam.
Paris fargesii Franch. Thân cao chừng 1-1.3m vành lá gồm 5 lá ở khoảng
2/3 phía trên thân, cuống lá dài 5-5.5cm, phiến lá hình bầu dục, phía cuống hình
tim, đầu nhlonj 5 gân. Lá đài hình mác dài 6cm, rộng 1.2cm, cánh tràng hình sợi ,
ngắn hơn lá đài. Ra hoa vào tháng 4, kết quả vào tháng 6, so với các loài trên thì
hiếm hơn. Cũng thấy ở quanh vùng Sapa, vào độ cao 1.500m có thấy ở Trung
Quốc.
Trong số hai loài chưa xác định được tên, có một loài cao tới 2,5m, Petelot
phát hiện thấy hai cây ở gần một khe nhỏ giữa đường Sapa - Bình Lư. Loại thứ hai
được phát hiện ở dốc 400m vùng núi Ba Vì (Hoà Bình) và trên bờ suối có nhiều
bóng rợp giữa đường Hà Nội - Hoà Bình, độ cao không qúa 50m so với mặt biển
