Giao thông của cư dân óc eo trong những thế kỷ đầu công nguyên

Bạn đang xem bản rút gọn của tài liệu. Xem và tải ngay bản đầy đủ của tài liệu tại đây (137.71 KB, 3 trang )

(1)<div class='page_container' data-page=1>

13
Số 23 - Tháng 3 - 2018

DI SẢN VĂN HĨA

NGHIÊN CỨU

V

Ă N HĨ

A

GIAO THƠNG CỦA CƯ DÂN ĨC EO

TRONG NHỮNG THẾ KỶ ĐẦU CƠNG NGUYÊN

NGUYỄN THỊ SONG THƯƠNG

Tóm tắt

Miền Tây Nam Bộ những thế kỷ đầu Công nguyên là vùng đồng bằng thấp, sình lầy, nhiều tháng 
trong năm bị ngập nước và có hệ thống sơng ngịi dày đặc. Để thích ứng với điều kiện thiên nhiên khắc 
nghiệt đó, người dân Óc Eo bằng nhiều hình thức đã tìm cách khắc phục, đặc biệt là trong lĩnh vực đi 
lại. Họ đã lợi dụng địa hình sơng rạch tự nhiên để khai thông nhiều đường nước, xây dựng hệ thống 
thuỷ lợi dài hàng trăm kilomet. Chính hệ thống thuỷ lợi đã giúp cư dân nơi đây có được hệ thống giao 
thông đường thuỷ phát triển, điều kiện thuỷ văn và môi trường sinh thái được khắc phục, đáp ứng nhu 
cầu nước ngọt cho nhân dân.

Từ khóa: Cư dân Óc Eo, giao thông, Tây Nam Bộ

Abstract

The South-western region in the first century BC was low plains, marshy, months of inundation and 
a system of dense rivers. To adapt to the harsh natural conditions, the Oc Eo people, in many forms, 
have sought to overcome especially in the field of travel. They have taken advantage of the natural

canal terrain to open more waterways, build irrigation systems with hundreds kilometers of length. 
The irrigation system has helped the people here to have developed water transportation system, 
hydrological and ecological environment condition has been improved to meet the needs of fresh 
water for the people.

Keywords: Oc Eo inhabitants, traffic, South-western region

V

ào những thế kỷ đầu Cơng ngun,
cư dân Ĩc Eo phân bố trên địa bàn
rộng lớn ở vùng đồng bằng Nam Bộ
với nhiều địa hình khác nhau, từ vùng cao đến
vùng thấp trũng với nhiều sông rạch, ven biển.
Các cộng đồng cư dân văn hóa Ĩc Eo có mối
liên hệ mật thiết với nhau bằng đường sông,
đường biển và đường bộ với các phương tiện
là thuyền bè và gia súc: voi, ngựa, trâu, bò.

Về đường thuỷ: Nếu cư dân Đơng Sơn sống
theo làng xóm trên các vùng đất cao ráo, vùng
phù sa, thì cư dân Óc Eo chủ yếu sống dọc
theo các kênh rạch, sơng ngịi. Các con kênh
là những đại lộ nối liền các vùng với nhau, tạo

thành mạng lưới giao thơng chằng chịt trên
tồn vùng châu thổ sơng Cửu Long. Cư dân Ĩc
Eo đã thích ứng, biến những hạn chế của vùng
sông nước thành thế mạnh của mình để tồn
tại, phát triển và tạo nên một sắc thái văn hóa
riêng biệt. Dấu ấn của văn hóa sơng nước thể
hiện rất rõ nét trong đặc trưng văn hóa của cư

dân Ĩc Eo ở miền Tây Nam Bộ (TNB).

Theo tài liệu khảo cổ, ở miền TNB đã tìm
thấy dấu vết của những kênh đào cổ tỏa rộng
trên vùng đồng bằng, nối liền các di tích khảo
cổ Ĩc Eo với nhau. Trong đó, những con kênh ở
Óc Eo, Tà Keo, Đá Nổi và Định Mỹ có vai trị đặc
biệt quan trọng đối với tồn vùng. Bởi lẽ, Ĩc

</div>
(2)<div class='page_container' data-page=2>

Số 23 - Tháng 3 - 2018
14

NGHIÊN CỨU

V

Ă N HÓ

A

Eo nguyên là một thành phố rộng lớn, xưa kia
là nơi tiếp giáp các đường lớn trong việc trao
đổi hàng hố và cịn là một hải cảng quốc tế
quan trọng của vương quốc Phù Nam. Thành
phố này được nối liền với Núi Sập và Định
Mỹ bởi hai con kênh số 19 và 20, rồi thông ra
biển bằng con kênh số 16. Con kênh này (số
16) kéo dài lên Mắc-cần-dưng và sông Bassac
(sông Hậu). Thành phố còn liên lạc với Ankor
Borei bằng con kênh số 4 và nối thông với Đá
Nổi. Trước đây, con kênh số 4 kéo dài lên tận
vùng Giồng Đá, nhằm theo một hướng Trăm
Đường (3, tr 178 - 179). Những kênh đào này
không chỉ phục vụ nhu cầu thuỷ lợi tưới tiêu

cho nông nghiệp mà cịn là một hệ thống giao
thơng đường thuỷ rộng lớn phục vụ cho việc
giao lưu, buôn bán giữa các vùng và các nước
trong khu vực. Từ vùng Ĩc Eo - Ba Thê, có thể
cho thuyền chạy dọc các con kênh đến các nơi
trong khu vực, thậm chí lên đến vùng Thành
phố Hồ Chí Minh, Đồng Nai (tên gọi theo địa
giới hành chính hiện nay)…

Bên cạnh dấu tích của các con kênh cịn
có vết tích thuyền cổ ở nhiều nơi trên vùng
TNB như: Nền Chùa, Cạnh Đền (Kiên Giang);
Nhơn Trạch (Cầm Thơ), Bến Tre, Óc Eo - Ba Thê
(An Giang). Trong đó, chiếc thuyền được phát
hiện ở xã Nhơn Trạch, huyện Phong Điền, Cần
Thơ là thuyền độc mộc có độ dài tối thiểu là
5,4m, có những thanh ngang để cho người
đi thuyền ngồi lên, cịn khá ngun vẹn. Qua
kết quả phân tích C14 cho thấy, chiếc thuyền

này có niên đại vào khoảng thế kỷ IV - V SCN.
Hay tại địa điểm Xoa Ảo, huyện Kiến Lương,
tỉnh Kiên Giang, Phan Thanh Toàn và các đồng
nghiệp ở Bảo tàng Kiên Giang đã phát hiện
phần mũi của một chiếc thuyền bằng gỗ, đầu
mũi thuyền có xích và neo sắt, trong thuyền
tìm thấy khá nhiều gốm Ĩc Eo. Do chưa khai
quật nên di tích tạm thời lấp lại (7, tr. 706 -
708). Cũng ở Kiên Giang (Giàn Gừa, huyện
Kiên Lương, Kiên Giang) các nhà khảo cổ đã

phát hiện được một số dấu tích thuyền. Một
số dấu tích thuyền cũng được phát hiện ở Bến
Tre, trong đó, chiếc được phát hiện ở xã Tiên
Thuỷ - huyện Châu Thành, Bến Tre với chiều
dài 8,65m, rộng 64-67cm, cao 28-30cm, thành
dày 5cm, thuộc kiểu thuyền độc mộc giống với

thuyền đã phát hiện ở Cần Thơ và nhiều mảnh
thuyền độc mộc khác cũng đã được phát hiện
ở Đồng Tháp và Đá Nổi (An Giang). Thuyền độc
mộc là phương tiện khá phổ biến của cư dân
cổ đại ở các nước Đông Nam Á, có thể cũng đã
phổ biến trong đời sống cư dân Óc Eo ở vùng
ĐBSCL những thế kỷ đầu Cơng ngun.

Dấu tích thuyền cịn được thể hiện qua một
con dấu khắc hình thuyền có cột buồm và cờ
gió, được phát hiện tại khu di tích Nền Chùa
(Kiên Giang). Có thể là những con thuyền như
thế này đã được các thương nhân sử dụng để
buôn bán với các nước, lưu thông trên biển xa.
Ngồi ra, trong văn hóa Ĩc Eo đã phát hiện
hàng loạt các di chỉ kiến trúc và mộ táng xây
bằng vật liệu nặng với hàng chục, hàng trăm
khối đá, gạch, cát, nằm giữa vùng trũng thấp
hay dọc theo những đường nước cổ. Để xây
dựng chúng, những vật liệu xây dựng chỉ có
thể đã được vận chuyển bằng thuyền, bè trên
các con kênh mà cư dân nơi đây đã đào.

Như vậy, những phát hiện này là bằng
chứng cụ thể, bổ sung cho những ghi chép
mà thư tịch cổ Trung Hoa từng nói đến việc
“thuyền họ đóng dài tới 8, 9 trượng, lịng
thuyền rộng 6, 7 thước, đầu và đi giống
hình con cá” (Nam Tề Thư) hay việc nhà vua
Phù Nam (Phạm Man) đóng thuyền to vượt
biển lớn đánh chiếm hơn 10 nước phiên thuộc
(Lương Thư) (6, tr. 171 - 274).

Qua những phân tích trên có thể thấy,
thuyền có vai trị rất quan trọng trong đời sống
của cư dân Ĩc Eo. Nó khơng chỉ là phương tiện
để lưu thơng, bn bán mà có thể còn dùng
trong chiến tranh bảo vệ lãnh thổ cũng như đi
chinh phục các nước. Từ đó có thể đốn định,
trong thời đại Ĩc Eo, giao thơng vận chuyển
bằng đường sông và đường biển khá sôi động,
đóng vai trị quan trọng trong việc giao lưu
kinh tế, văn hóa giữa các vùng.

</div>
(3)<div class='page_container' data-page=3>

15
Số 23 - Tháng 3 - 2018

DI SẢN VĂN HÓA

NGHIÊN CỨU

V

Ă N HĨ

A

là thái độ tơn trọng, thích ứng và khắc phục
những bất cập của tự nhiên, biến nó thành
những lợi thế của vùng đồng bằng sông nước
Cửu Long; là biểu hiện của thái độ ứng xử khôn
ngoan giữa con người với môi trường sống.

Về đường bộ: Cư dân Óc Eo chủ yếu sống
dọc các con kênh rạch, phương tiện vận
chuyển chủ yếu là thuyền bè. Bên cạnh đó,
để vận chuyển các loại hàng hố trên địa
hình cao, bằng phẳng, rất có thể người Óc Eo
đã sử dụng sức kéo của nhiều loại động vật
khác nhau như: voi, ngựa, trâu, bị... Điều này
đã được chứng minh qua việc tìm thấy nhiều
xương, răng của các loại động vật này trong
các di chỉ cư trú và nhiều khắc hoạ hình các
con voi, ngựa, trâu, bị... cùng với nhiều hình
bánh xe trên các lá vàng chơn trong các ngôi
mộ (1, tr. 127) hay đền tháp. Trong các loại
động vật này, loài voi được coi là phương tiện
giao thông quan trọng nhất trên đường bộ.
Theo các thư tịch cổ Trung Hoa “Nhà vua đi ra
ngồi thì cưỡi voi, đàn bà cũng cưỡi voi” (Nam 
Tề Thư, Lương Thư). Voi còn được dùng trong
vận chuyển tải vật trên các vùng địa hình phức
tạp, dùng trong chiến tranh (Tân Đường Thư)
(2, tr. 152). Nó là phương tiện hữu hiệu nhất
trong việc di chuyển chiến lược trên các vùng
rừng rậm, đồi núi.

Bên cạnh đó, ngựa và trâu, bị cũng được
ni để sử dụng trong việc vận chuyển trên
đường bộ. Có thể, cư dân Óc Eo đã sử dụng
các loại xe cộ để chuyên chở hàng hoá. Điều
này được chứng minh khi các nhà khảo cổ học
đã phát hiện một trục bánh xe bằng gỗ lớn tại
Long An, giống như phương tiện vận chuyển
cổ truyền (xe trâu, xe bò, cộ trâu…) của người
Khmer hiện nay đang sử dụng. Hay một bánh
xe bằng đá được phát hiện ở di tích Ĩc Eo và
nhiều bánh xe khắc trên vàng khác cũng được
tìm thấy trong các di tích Ĩc Eo. Tuy nhiên,
bánh xe này có thể khơng phải dùng trong vận
chuyển mà nó có tính chất tơn giáo nhiều hơn.

Đặc biệt, trong một minh văn ở Đá Nổi (An
Giang) đã ghi lại việc cư dân Óc Eo làm các
con đường để thuận tiện trong việc đi lại giao
bang với các nước như Champa (2, tr. 152-153).

Như vậy, có thể nói rằng, xã hội Óc Eo đã
rất phát triển. Họ đã đạt được nhiều thành tựu

trong việc cải tạo điều kiện sống, xây dựng cơ
sở vật chất phục vụ cho nhu cầu cuộc sống
ngày một phát triển. Họ không chỉ biết làm
thuyền để đi trên sông, trên biển; đào các con
kênh dài hàng trăm km để đi lại và phục vụ tưới
tiêu mà còn biết làm đường ở những nơi khô
ráo để đi lại, trao đổi và giao lưu với các nước.

N.T.S.T

(TS., Trường Đại học Đồng Tháp)
Tài liệu tham khảo

1. Đào Linh Côn (1995), Mộ táng trong văn hóa 
Ĩc Eo, Luận án Phó Tiến sĩ khoa học lịch sử, Viện
Khoa học Xã hội Thành phố Hồ Chí Minh.

2. Nguyễn Cơng Bình, Lê Xuân Diệm, Mạc
Đường (1990), Văn hóa và cư dân Đồng bằng sông 
Cửu Long, Nxb. Khoa học xã hội, Hà Nội.

3. Louis Malleret (1960), L’Archéologie du delta 
du Mékong - Volume XLIII - La civilisation mat érialle 
d’Oc - Eo, École Francaise d’Extrêmxe orient, Pari
(Bảo tàng Lịch sử Việt Nam dịch).

4. Lương Ninh (2009), Vương quốc Phù Nam,
Nxb. Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội.

5. Lương Ninh (2001), Về vấn đề tộc người Phù 
Nam và cư dân ở Nam Bộ - Việt Nam, Tạp chí Dân
tộc học, (02).

6. Nguyễn Hữu Tâm (2004), Khái quát về Phù 
Nam - Chân Lạp qua ghi chép của các thư tịch cổ 
Trung Quốc, trong Văn hóa Ĩc Eo và vương quốc 
Phù Nam - Kỷ yếu hội thảo khoa học nhân 60 năm

phát hiện văn hóa Ĩc Eo (1944 - 2004), Nxb.Thế
giới, Hà Nội.

7. Phan Thanh Toàn, Huỳnh Kim Bảng, Lâm
Thành Trung (2013), Phát hiện di tích Ĩc Eo ở Hà 
Tiên (Kiên Giang), trong Những phát hiện mới về 
khảo cổ học 2013, Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội.
Ngày nhận bài: 6 - 12 - 2017

</div>