<span class='text_page_counter'>(1)</span><div class='page_container' data-page=1>

<b> </b>

<b>Nguyễn Huy Chương</b>

<b>1</b>

<b>*</b>

<i><b>Tóm tắt: Cách mạng công nghiệp lần thứ 4 đã tác động mạnh </b></i>

<i>mẽ và sâu sắc đến toàn bộ mọi lĩnh vực, ngành nghề… trong xã </i>
<i>hội. Là thiết chế được thụ hưởng nhiều nhất và cũng chịu nhiều </i>
<i>thách thức nhất của cuộc cách mạng này, thư viện đang trong </i>
<i>q trình cải tổ tồn diện để chuyển sang mơ hình Trung tâm Tri </i>
<i>thức số nhằm thỏa mãn tối đa nhu cầu tiếp nhận, kết nối, sáng </i>
<i>tạo, chia sẻ, tương tác… thông tin/tri thức ngày càng cao của </i>
<i>người dùng tin. Bài viết phân tích một số đặc điểm, chức năng </i>
<i>của Trung tâm Tri thức số.</i>

<i><b>Từ khóa: Thư viện số; Thư viện số xã hội; Trung tâm Tri thức số; </b></i>
<i>Chuyển đổi số; Quản trị tri thức.</i>

<b>1. ĐẶT VẤN ĐỀ </b>

</div>
<span class='text_page_counter'>(2)</span><div class='page_container' data-page=2>

về lĩnh vực đó. Thư viện cần chuyển thành một trung tâm tri thức được
điều khiển bởi công nghệ sử dụng các nguyên tắc của thư viện truyền
thống để tổ chức kiến thức và giao tiếp với khách hàng trong cộng
đồng toàn cầu bằng các phương tiện điện tử.

<b>2. TỔNG QUAN VỀ TRUNG TÂM TRI THỨC (SỐ)</b>

Trung tâm tri thức là một khái niệm khá mới mẻ trong cộng đồng
học thuật ngành thông tin – thư viện. Nhiều tổ chức khoa học, chuyên
gia đã có những phân tích, luận giải về khái niệm, nội hàm, đặc điểm…
của thiết chế này. Theo các nhà nghiên cứu tại Scotland, trung tâm tri
thức là một công cụ cộng tác đơn giản và được sử dụng rộng rãi, được
thiết kế để hỗ trợ sự hợp tác giữa chính phủ, chính quyền địa phương,
khu vực cơng và các khu vực khác.

Trung tâm tri thức có các tính năng sau:

- Trung tâm tri thức khuyến khích chia sẻ kiến thức, chia sẻ ý
tưởng và chia sẻ tài liệu;

- Nó là giải pháp hữu hiệu cho kết nối và tìm kiếm những người
cùng lĩnh vực chủ đề của bạn;

- Có rất nhiều tài liệu hữu ích trong kho thư viện;

- Bạn có được trang tổng quan hoặc trang chủ của riêng mình
sau khi đăng ký;

- Bạn có thể xem và tham gia các nhóm khác trong khu vực làm
việc hoặc sở thích của mình (Danh mục Nhóm);

- Bạn có thể tham gia nhóm kín (chỉ dành cho thành viên nhóm)
hoặc nhóm mở (dành cho tất cả Kiến thức Thành viên trung tâm);

- Bạn có thể thiết lập một nhóm trong một khoảng thời gian nhất
định hoặc vô thời hạn;

</div>
<span class='text_page_counter'>(3)</span><div class='page_container' data-page=3>

- Bạn có thể tải lên tài liệu ở bất kỳ định dạng nào, Word, Excel,
pdf, video… [8].

Hai Giáo sư Agnes Mainka và Sviatlana Khveshchanka<b> tại Đại học </b>

Heinrich-Heine-University Düsseldorf đưa ra thuật ngữ thành phố
thông tin và cho rằng đây sẽ là tương lai của các đô thị trên thế giới.

Theo họ, tri thức là động lực chính của tăng trưởng kinh tế đánh dấu
bước ngoặt quan trọng của sự phát triển của xã hội tri thức. Các thành
phố thông tin dựa trên tri thức; và các thể chế tổ chức, lưu trữ và phổ
biến tri thức truyền thống (thư viện). Các thiết chế quản trị tri thức
(như thư viện kỹ thuật số) cung cấp cho xã hội thơng tin trên tồn thế
giới và thiết lập văn hóa học tập suốt đời. Tại các thành phố thông tin,
thư viện sẽ biến đổi thành trung tâm tri thức. Trên cơ sở hạ tầng công
nghệ thông tin – truyền thông phát triển cao của một thành phố thơng
tin, trung tâm tri thức có tài ngun thông tin số phong phú cũng như
không gian hấp dẫn cho hội họp, làm việc và học tập. Ở các thành phố
thơng tin, thư viện đóng một vai trị cơ bản trong xã hội kiến thức và
có tầm quan trọng đặc biệt, bởi vì chúng cung cấp và chuyển giao kiến
thức đến tất cả công dân, doanh nghiệp và tổ chức. Thư viện là một bộ
phận của cơ sở hạ tầng nhận thức trong thành phố thế giới thơng tin
và được tích hợp vào thành phố tri thức [1].

Trung tâm tri thức kỹ thuật số được xây dựng tại Các tiểu vương
quốc Ả Rập thống nhất (UAE) có mục đích làm phong phú thêm khối
lượng nội dung trực tuyến bằng tiếng Ả Rập cũng như thúc đẩy việc sử
dụng ngôn ngữ Ả Rập đồng thời cung cấp kiến thức một cách nhanh
chóng, phù hợp với yêu cầu của cuộc sống hiện đại. Trung tâm tri thức
kỹ thuật số đáp ứng nhu cầu của tất cả các bộ phận người đọc bằng
cách mở rộng các dịch vụ ra ngoài biên giới thư viện truyền thống và
tiếp cận người đọc mọi lúc mọi nơi; cung cấp cho họ sách và kiến thức
phong phú, đa dạng trong khi vẫn cập nhật nội dung.

</div>
<span class='text_page_counter'>(4)</span><div class='page_container' data-page=4>

- Thu thập thông tin từ các nguồn khác nhau như hệ thống định vị
trong nhà (iBeacons), mạng xã hội và tất cả các thiết bị Kết nối vạn vật (IoT).

- Cung cấp nội dung phù hợp vào đúng thời điểm để đưa ra

quyết định đúng đắn.

- Tạo thông điệp được cá nhân hóa theo thời gian thực để nâng
cao trải nghiệm của khách hàng.

- Xác định tầm nhìn sâu sắc cho hành động để đảm bảo kết quả
kinh doanh tốt hơn.

Trung tâm tri thức kỹ thuật số của Happhest Minds có những đặc
điểm sau:

- Tuyển chọn, phân loại và cung cấp kiến thức cho người dùng;
- Tương tác người dùng cuối;

- Cơ chế phân phối nội dung hợp nhất đơn lẻ trên Web/ thiết bị
di động được cá nhân hóa và theo ngữ cảnh;

- Hợp tác dựa trên doanh nghiệp và cộng đồng;
- Tìm kiếm thơng minh;

- Trí tuệ nhân tạo (AI) hỗ trợ trả lời tự động (Chatbot) để cải thiện
tương tác;

- Tích hợp liền mạch với hệ thống phụ trợ;

- Nhận diện kiến thức và phân tích hoạt động với dự báo;
- Hỗ trợ chia sẻ xã hội và thông báo qua email [9].

</div>
<span class='text_page_counter'>(5)</span><div class='page_container' data-page=5>

toàn cầu và hỗ trợ tương tác/giao tiếp dựa trên đa nền tảng công nghệ
(cho phép tương tác kết hợp giữa người với người, người với thiết bị và

thiết bị với thiết bị - VD: Xe hơi khơng người lái nói chuyện với nhau),
đây chính là đặc trưng “kết nối vạn vật - Internet of things”.

<b>3. CHUYỂN ĐỔI THƯ VIỆN SỐ SANG TRUNG TÂM TRI THỨC SỐ</b>

Từ những cơ sở lý luận và thực tiễn dưới đây cho thấy quá trình
chuyển đổi từ thư viện số sang Trung tâm Tri thức số đã, đang và sẽ
được thực hiện trong toàn xã hội.

<b>3.1. Thư viện quản lý tri thức</b>

Về lý thuyết, con người và ý tưởng phải tương tác trong cả môi
trường thực và ảo để mở rộng học tập và tạo điều kiện để tạo ra kiến
thức mới. Dưới góc độ tổ chức, thư viện phải đảm nhiệm vai trò quản
lý tri thức. Tầm quan trọng của thư viện đối với việc quản lý tri thức có
thể được thực hiện theo nhiều cách khác nhau, đó là:

- Quản lý tài nguyên tri thức: là kết quả của sự phát triển theo cấp
số nhân trong tri thức của con người ở nhiều dạng thức khác nhau, các
thư viện phải phát triển các chiến lược truy cập và chia sẻ tài nguyên
tri thức từ in sang điện tử và tài nguyên kỹ thuật số.

- Chia sẻ tài nguyên và kết nối mạng: các thư viện đã có truyền
thống lâu đời về chia sẻ tài nguyên và mạng. Hoạt động này đã được mở
rộng rất nhiều bởi sự phát triển nhanh chóng của máy tính, viễn thơng,
mạng và cơng nghệ kỹ thuật số. Sự thành công phần lớn là kết quả của
sự hợp tác và tham gia đầy đủ của tất cả các thư viện thành viên.

- Phát triển công nghệ thông tin: để tạo điều kiện thuận lợi cho
việc triển khai quản lý tri thức, cần thiết kế và vận hành tốt hệ thống

quản lý. Công nghệ thông tin mới nhất được sử dụng như một công
cụ hỗ trợ đắc lực.

</div>
<span class='text_page_counter'>(6)</span><div class='page_container' data-page=6>

- Quản lý nguồn nhân lực: Một lượng lớn kiến thức chuyên sâu
phong phú luôn tiềm tàng trong chính nhân viên thư viện và người sử
dụng... Khối kiến thức này cần được thu thập, xử lý để tạo thành các cơ
sở dữ liệu điện tử và cập nhật thường xuyên phục vụ việc tìm kiếm, truy
cập, khai thác của cộng đồng. Đồng thời, khuyến khích chuyên gia/nhân
viên giỏi chuyển giao kiến thức và kinh nghiệm đến nhân viên mới.

Tóm lại, thư viện có trách nhiệm bảo tồn để tri thức không bị mất
đi; tổ chức, quản trị để tri thức khơng bị lãng phí và cung cấp, chia sẻ
để tất cả mọi người đều được khai thác, sử dụng tri thức trong thời đại
thông tin. [6]

Ngày nay, thông tin vô cùng phong phú và dễ tiếp cận nên nhu
cầu về chuyên gia biết cách quản lý nó vì lợi ích của những người khác
trong thời đại kỹ thuật số là rất lớn. Để định vị và điều hướng lượng
thông tin khổng lồ trên Web cần một loại chun gia thơng tin hồn
tồn mới có kỹ năng quản lý dữ liệu, hỗ trợ nhà nghiên cứu, quản lý
dự án, kiến thức chủ đề và mạng.

Bảng 3.1 dưới đây tóm tắt một số vai trò và kỹ năng quan trọng đối
với thư viện, thủ thư và chuyên gia thông tin trong kỷ nguyên số. [4]

Bảng 3.1. Vai trò, kỹ năng của thư viện, thủ thư và chuyên gia thông tin

<b>Thư viện </b> <b>Thủ thư và chun gia thơng tin</b>

• Cung cấp không gian - học tập, xã hội, hội nghị

• Cung cấp cơng nghệ truy cập (thiết bị đầu

cuối cục bộ)

• Lựa chọn và giới thiệu - tài liệu liên quan
đến người dùng

• Phát triển và áp dụng siêu dữ liệu chuẩn
• Tiếp cận từ xa hoặc kỹ thuật số cho cộng

đồng yếu thế

• Dịch vụ đào tạo và nâng cao năng lực tìm
kiếm, đánh giá, sử dụng thơng tin
• Lãnh đạo và thiết lập chương trình hoạt

động của các liên hợp

• Vận động chia sẻ kiến thức
- tại cơ quan và cấp quốc gia
• Quản lý dữ liệu nghiên cứu
• Quản lý dự án

• Phát triển nhu cầu và đẩy mạnh tiếp thu tri
thức nghiên cứu đào tạo

• Theo dõi và phân tích mạng xã hội

• Tư vấn về bản quyền, cấp phép, quyền riêng tư
an toàn dữ liệu

• Kiến thức chủ đề và kỹ năng tổng hợp
• Xây dựng nền tảng và cơ sở hạ tầng cho sáng

</div>
<span class='text_page_counter'>(7)</span><div class='page_container' data-page=7>

<b>3.2. Thư viện thúc đẩy tiếp cận tri thức </b>

Thư viện có nhiệm vụ thúc đẩy tiếp cận thơng tin để xóa bỏ tình
trạng nghịch lý của sự khan hiếm thông tin trong thời đại bùng nổ
thông tin. Tri thức là nền tảng cho tất cả các lĩnh vực của cuộc sống và
quan trọng đối với sự phát triển của xã hội. Nó được tạo ra khi thơng
tin được tiếp nhận, được xử lý và cá nhân hóa. Các thư viện, với tư cách
là nhà cung cấp/phân phối thơng tin, có vai trị quan trọng trong việc
tạo ra tri thức mới, làm bàn đạp cho sự đổi mới và là chất xúc tác cho
sự phát triển quốc gia và những thành tựu cá nhân. Như một tổ chức
quản trị tri thức, thư viện cung cấp không gian và phương tiện để chia
sẻ thông tin và hỗ trợ học tập, nghiên cứu và hoạt động cho mọi lứa
tuổi, giới tính, sắc tộc…

Một số phương thức chủ yếu cho phép tiếp cận tri thức qua các
thư viện và thủ thư là:

- Các thư viện và thủ thư phải trở nên hướng tới người dùng hơn
bằng cách đưa thư viện và tài nguyên thông tin của họ cho người dùng;
trao quyền cho người dùng thông qua hiểu biết về thông tin, mạng xã
hội, cho phép truy cập thông tin và tạo điều kiện cho mọi người dân
tham gia đầy đủ vào các hoạt động xã hội;

- Tích cực vận động chính sách bằng cách tích cực quảng bá thư
viện thông qua giao tiếp hiệu quả với các bên liên quan về thư viện và
các vấn đề xã hội, tạo điều kiện và hỗ trợ truy cập mở cho mọi người,

thư viện trở thành cơ quan thông tin thúc đẩy sáng tạo;

- Tạo quan hệ đối tác và thúc đẩy cơ hội tiếp xúc với doanh nghiệp
thương mại /tư nhân, tổ chức văn hóa, các bên liên quan trong xã hội
như nhân viên y tế, giáo viên…;

- Thư viện như một không gian và địa điểm nuôi dưỡng thông tin
cho tất cả mọi người; là không gian tri thức cộng đồng; người mở cổng
thơng tin, an tồn và cơng khai, đáng tin cậy;

</div>
<span class='text_page_counter'>(8)</span><div class='page_container' data-page=8>

Marketing là một cách tiếp cận có kế hoạch nhằm đáp ứng tốt nhu
cầu của người dùng với tài nguyên và dịch vụ thông tin. Mục tiêu cuối
cùng của hoạt động này là nâng cao nhận thức của khách hàng về các
dịch vụ thông tin bằng cách điều chỉnh dịch vụ để đáp ứng nhu cầu
của khách hàng. Để đảm bảo hiệu quả, thư viện thực hiện các nỗ lực
tiếp thị tích cực liên quan đến sản phẩm và dịch vụ thông tin nhằm cải
thiện khả năng sử dụng trang Web, cung cấp các hình thức tham chiếu
kỹ thuật số khác nhau, xuất bản các video hoặc các tài liệu hướng dẫn
trực tuyến... Khi làm như vậy, các thư viện đóng góp vào việc định
hình “công dân tri thức”.

Cuối cùng, việc sử dụng hợp tác liên thư viện và chia sẻ tài
nguyên thông tin qua mạng cung cấp thêm khả năng tiếp cận kiến
thức. Hợp tác được thực hiện dưới hình thức liên kết cơng nghệ thư
viện. Thư viện vận hành các hệ thống thư viện tự động để chia sẻ các
phương tiện và tài ngun.

<b>3.3. Thư viện đóng vai trị là Trung tâm Tri thức số</b>

Một thách thức đối với các thư viện và thủ thư là làm thế nào để

giúp người dùng tin dễ dàng tìm kiếm và khai thác tài liệu có giá trị mà
khơng làm gián đoạn việc truy cập của họ trong một thế giới mà nhiều
nguồn thông tin độc lập về địa điểm và luôn đổi mới, cập nhật.

</div>
<span class='text_page_counter'>(9)</span><div class='page_container' data-page=9>

văn đến các CSDL đa phương tiện…; đăng ký khách hàng tự động và
dịch vụ truy cập, khai thác Internet 24/24; cung cấp các trang Web, dịch
vụ thông báo qua e-mail và mạng xã hội cho phép người dùng đặt tài
liệu và đăng ký, truy cập vào cơ sở dữ liệu trực tuyến… Cuộc cách mạng
công nghệ thông tin khơng chỉ bao gồm các ứng dụng của máy tính mà
còn bao gồm cả quyền truy cập vào và chia sẻ lượng thông tin khổng lồ.

Cổng thông tin (portal) đã biến thư viện từ kho tư liệu hay kho
lưu trữ trở thành một cánh cổng dẫn đến tri thức. Số hóa tồn bộ kho
dữ liệu được thực hiện với tốc độ nhanh, chất lượng cao đã giúp người
dùng tin sử dụng thuận tiện, dễ dàng. Nhiệm vụ chủ yếu của nhân viên
Trung tâm Tri thức số là hướng dẫn khách hàng tìm kiếm thơng tin, định
hướng cho họ tới các nguồn tin hữu ích, giúp họ khai thác thông tin
khổng lồ trên Web một cách hiệu quả nhất. Dù có cơng nghệ thơng tin
và truyền thơng (ICT) hay khơng thì trách nhiệm của nhân viên Trung
tâm Tri thức số là giúp người dùng hình thành các câu hỏi của họ và phát
triển các tìm kiếm. Nhân viên phải có kiến thức về các nguồn thông tin,
cách thức định vị thông tin và nhận diện được điểm mạnh, điểm yếu của
từng loại nguồn tin và các phương pháp để đánh giá chúng.

Với mơ hình Trung tâm Tri thức số, thư viện chuyển từ một hệ
thống tập trung vào nội dung chỉ hỗ trợ tổ chức và cung cấp quyền truy
cập vào các bộ sưu tập dữ liệu và thông tin cụ thể, sang một hệ thống
lấy con người làm trung tâm. Người dùng thư viện hiện nay, thông qua
việc sử dụng thương mại điện tử và các trang mạng xã hội, mong muốn
truy cập thông tin mọi lúc và mọi nơi, để có thể khám phá nội dung mới

thơng qua các kết nối của họ trên mạng xã hội và để có nội dung được
chuyển đến họ dựa trên hành vi trong quá khứ hoặc tiêu chí đặt trước.

</div>
<span class='text_page_counter'>(10)</span><div class='page_container' data-page=10>

dùng sẽ nhận được ấn phẩm có liên quan. Do đó, các dịch vụ tra cứu trực
tuyến được kết nối trực tiếp với việc phân phối tài liệu số.

Bàn về Thư viện số xã hội (có thể xem như tên gọi khác của Trung
tâm Tri thức số), nhóm tác giả Jon Gregson, John M. Brownlee, Rachel
Playforth và Nason Bimbe cho rằng kỷ nguyên kỹ thuật số và hệ sinh
thái thông tin trực tuyến đang phát triển tất yếu có tác động về bản chất
của thư viện và thủ thư. Các thư viện cần quản lý sự thay đổi, không
chỉ từ bản in sang kỹ thuật số, mà từ đề cương đến các bộ sưu tập được
cá nhân hóa, từ sở hữu đến cho thuê, từ máy tính để bàn đến thiết bị di
động, từ lưu trữ đến xuất bản và từ ổ cứng lên đám mây. Những thay
đổi tiếp theo đối với thư viện số xã hội được thể hiện trong Bảng 3.2 [4].

Bảng 3.2: Chuyển đổi sang thư viện số xã hội

Tập trung vào các bộ sưu tập => Tập trung vào các cộng đồng và
mạng trực tuyến

Kho lưu trữ => Nền tảng xã hội

Truyền thông theo chiều dọc => Truyền thông theo chiều ngang
(từ trên xuống )

Khai thác nội dung => Sáng tạo và phát triển nội dung
Trang Web chỉ đọc =>

Coi trọng thẩm quyền và tính xác thực =>

<b> KẾT LUẬN</b>

Thư viện ngày nay là một thiết chế sử dụng các nguyên tắc của
phương thức thư viện truyền thống để tổ chức, quản trị tri thức và
giao tiếp với khách hàng trong cộng đồng tồn cầu bằng cơng nghệ đa
phương tiện. Những tiền đề và điều kiện để thư viện chuyển sang mơ
hình mới: Trung tâm Tri thức số đã sẵn sàng. Để hoàn tất việc chuyển

Các kết nối hoạt động để
khám phá và tương tác

</div>
<span class='text_page_counter'>(11)</span><div class='page_container' data-page=11>

đổi này, ngoài những yêu cầu về xây dựng dữ liệu lớn, kết nối vạn vật
và ứng dụng trí tuệ nhân tạo, một nhiệm vụ cấp bách đặt ra là nhanh
chóng nâng cao nhận thức, ý thức, năng lực của đội ngũ cán bộ quản
lý và nhân viên thư viện. Trong môi trường công cuộc chuyển đổi số
quốc gia đang triển khai mạnh mẽ, hy vọng các thư viện Việt Nam sớm
thực sự trở thành địa điểm quan trọng giúp truyền cảm hứng và thúc
đẩy đổi mới sáng tạo cho toàn xã hội

<b>TÀI LIỆU THAM KHẢO</b>

1. Agnes Mainka, Sviatlana Khveshchanka (2012), “Digital Libraries as
Knowledge Hubs in Informational Cities”
2. Arianne Hartsell-Gundy, Laura Braunstein, and Liorah Golomb (2015),

“Digital humanities in the library : challenges and opportunities for subject
specialists”. The Association of College & Research Libraries, a division
of the American Library Association.

3. “Digital Libraries: Knowledge, Information, and Data in an Open Access

Society” (2016), 18th International Conference on Asia-Pacific Digital
Libraries, ICADL 2016 Tsukuba, Japan, Proceedings.

4. Jon Gregson, John M. Brownlee, Rachel Playforth and Nason Bimbe
(2015). “The Future of Knowledge Sharing in a Digital Age: Exploring
<i>Impacts and Policy Implications for Development”. Journal of IDS </i>
<i>Evidence Report, Issue 125. </i>

5. Matt Burton, Liz Lyon, Chris Erdmann, Bonnie Tijerina (2017), “Shifting
to Data Savvy: The Future of Data Science In Libraries”. Institute of
Museum and Library Services, University of Pittsburgh.

6. Olaronke Fagbola, Comfort Uzoigwe, Veronica Olufunmilola
Ajegbomogun (2011), “Libraries Driving Access to Knowledge in the 21st
<i>Century in Developing Countries: An Overview” Library Philosophy and </i>
<i>Practice (e-journal). 566.</i>

7. Peter D. Fernandez and Kelly Tilton (2018), “Applying Library Values
to Emerging Technology Decision-Making in the Age of Open Access,
Maker Spaces, and the Ever-Changing Library”. Association of College
and Research Libraries A division of the American Library Association
Chicago, Illinois 2018.

</div>

<!--links-->