Tháp Bình Lâm - Bình Định
Tháp Bình Lâm nằm sát ven sông Gò Tháp đổ ra cửa biển Thị Nại của xóm Long
Mai, thôn Bình Lâm, xã Phước Hòa, huyện Tuy Phước. Người xưa đã lấy tên thôn
Bình Lâm để đặt tên cho ngọn tháp này. Tháp Bình Lâm được xếp hạng di tích
năm 1993.
Tháp Bình Lâm cao 20 m, bình đồ vuông, về hình thức tạo dáng, tháp cũng được
xây cất theo kiểu tầng như các tháp khác, cửa chính quay về phía đông, còn ba mặt
là cửa giả quay về ba hướng Tây – Nam – Bắc. Trong các cửa giả, cửa phía Tây và
cửa phía Nam là còn nguyên, cửa chính và cửa phía Bắc đã bị sụt lở phần vòm.
Phần lớn các cửa giả đều được xây nhô ra cách thân tháp chừng 1,5m. Những cửa
giả này, phần vòm được tạo nhiều lớp mái vòm nhọn, mỗi vòm như vậy tạo cảm
giác như một tòa lâu đài thu nhỏ; trong các ô khám các “tòa lâu đài” đều có tượng
thần bằng đất nung, nhưng đã bị mất từ lâu. Nhìn lên đỉnh tháp, ở giữa các tầng
tháp đều được tạo các cửa giả và cũng được cấu tạo theo kiểu lâu đài. Càng lên
cao, tháp càng được thu nhỏ dần về phía đỉnh.
Tuy nằm ở vị trí bằng phẳng, song với chiều cao của tháp trên 20 m, khi đứng
dưới chân ngước mắt nhìn, vẫn thấy dáng cao vút uy nghi của kiến trúc. Cái đẹp
nhất ở đây là những vòm cửa giả, mỗi cửa giả là một tác phẩm nghệ thuật sinh
động mà những người nghệ sĩ Chăm vô danh gửi lại cho hậu thế! Giáp với mái và
thân, tháp lại được trang trí những mô típ hoa văn kiểu chuỗi hạt uốn lượn liên
hoàn hình chữ U chạy vòng quanh tháp. Lên các tầng trên, hoa văn cũng được lặp
lại như vậy. Ở Bình Lâm, các mô típ hoa văn đều được tạo trực tiếp lên gạch với
hình dáng tỷ lệ cân đối, điều đó đã tạo vẻ đẹp cho di tích này. Những họa tiết trang
trí các tháp góc và những hình ảnh tòa lâu đài trên các cửa giả, cùng với những
hoa văn trang trí kiểu chuỗi hạt, cho thấy ở tháp Bình Lâm một xu hướng mới đã
bắt đầu xuất hiện. Như trên mặt tường không còn thấy hoa văn trang trí mà xuất
hiện những rãnh nhỏ chạy dọc từ trên xuống; vòm cửa đã bắt đầu vươn cao hình
mũi giáo, một xu thế đơn giản để đi đến dáng vẻ hoành tráng, khỏe khoắn của
phong cách kiến trúc Bình Định sau này. Có thể xem Bình Lâm là di tích mang
phong cách kiến trúc chuyển tiếp từ thế kỷ X sang phong cách Bình Định cuối thế
kỷ X, đầu thế kỷ XI. Vừa qua, tháp Bình Lâm đã được gia cố, chống xuống cấp.

Núi Kỳ Đồng và Bàu Sấu - Bình Định
Mạch đất An Nhơn về phía đông xã Nhơn Mỹ uốn lượn gồ ghề rồi cất lên thành
một quả núi cao chừng trăm thước án ngữ ba thôn Ðại An, Thiết Tràng, Tân Ðức.
Núi như một con rồng chạy đến giáp sông La Vĩ thì ngoảnh về phía tây, mê mẩn
trước một bàu nước xanh thơ mộng.

Núi ấy gọi là núi Kỳ Ðồng, bàu kia gọi là bàu Sấu, vì rằng từng có cá sấu ở. Ngắm
núi Kỳ Ðồng từ điểm khởi sơn về nơi tọa lạc, gò đống nối dài hợp với sườn núi
khoan thai thoải xuống mặt bàu tựa như một con rồng xanh đang mải mê uống
nước, chả trách người xưa bảo núi tượng hình thanh long ẩm thủy.
Sau khi Ðào Doãn Ðịch, thủ lĩnh đầu tiên của phong trào Cần Vương ở Bình Ðịnh
qua đời, Mai Xuân Thưởng đã cho xây dựng rất nhiều căn cứ kháng chiến. Một
trong số đó là căn cứ núi Kỳ Ðồng. Song Mai Xuân Thưởng chọn nơi đây làm căn
cứ không phải vì cảnh đẹp, mà vì thế núi rất thuận lợi cho việc trú quân lẫn dụng
binh. Trong núi rừng có hang, không hay lớn nhỏ thế nào, chỉ biết tại mặt nam núi
đến nay hãy còn dấu tích một miệng hang chừng 2m2, cây dại mọc đầy. Dẫn từ
hang ra bàu Sấu là một con đường đất nhỏ, hoang phế đã lâu ngày. Bàu Sấu rộng
ngót ba mẫu, nước sâu thăm thẳm, thông với sông Côn. Từ núi Kỳ Ðồng, có thể
theo đường thủy lẫn đường bộ tới các căn cứ khác của nghĩa quân thuộc huyện
Tây Sơn. Mặt khác quãng chân núi phía đông giáp sông La Vĩ mở ra một lối thủy
lưu quan trọng sang thành Ðồ Bàn, tỏa về một vùng dân cư ven thị đông đúc, rất
thuận lợi cho việc thu thập thông tin và tiếp tế lương thực, vũ khí.
Năm 1887, quân Pháp và quân triều đình do Trần Bá Lộc chỉ huy đã tấn công với
quy mô lớn vào các căn cứ cần vương ở Bình Ðịnh. Quân địch quá đông. Nghĩa
quân quá ít. Ðịch trang bị súng ống đạn dược. Nghĩa quân vũ khí chủ yếu là giáo
mác thô sơ. Lần lượt các căn cứ Kho Lương, Thứ Hương Sơn, Bắc Trại, Nam Trại
bị giặc chiếm. Nghĩa quân bị tổn thất lớn, chỉ còn vài trăm người. Mai Xuân
Thưởng quyết định chọn Bàu Sấu làm nơi bày trận sống mái với quân thù.

Suốt hai ngày đêm, dưới sự chỉ huy của ông, nghĩa quân đã chiến đấu rất kiên
cường. Ban đầu, dựa lưng vào thế núi, nghĩa quân đã tiêu diệt được hàng trăm tên
giặc. Nhưng Trần Bá Lộc cậy thế quân đông cứ xua binh tràn lên hết đợt này đến
đợt khác, nghĩa quân trúng đạn hy sinh rất nhiều, máu trôi đỏ nước bàu và loang
dài một khúc sông. Mai Xuân Thưởng bị thương nặng. Những nghĩa quân sống sót
bèn mở đường máu đưa nguyên soái về mật khu Linh Ðỗng. Tìm không ra Mai,
Trần Bá Lộc thẳng tay đàn áp nhân dân của ba thôn quanh núi Kỳ Ðồng. Chúng
báo lên Nguyễn Thân. Tên gian thần này liền ra lệnh bắt giam dân chúng hai làng
Phú Lạc, Phú Phong, trong đó có người mẹ già yếu Mai Nguyên Soái. Giặc bắn tin
rằng nếu ông không ra hàng, chúng sẽ giết cụ bà và làm cỏ hai làng Phú Lạc, Phú
Phong. Trước tình thế đó, Mai Xuân Thưởng quyết định hy sinh để cứu mẹ và dân
làng khỏi nanh vuốt giặc. Ngày 4 tháng 5 năm 1887, ông ra nộp mình ở đình Phú
Phong.
Ngày 6 tháng 6 năm 1887 (tức rằm tháng tư năm Ðinh Hợi) giặc đưa ông cùng 11
tướng lĩnh cần vương


hắng cảnh Gành Ráng - Tiên Sa - Bình Định
Cách trung tâm thành phố Quy Nhơn (Bình Định) khoảng 2km về phía nam, Gành
Ráng - Tiên Sa là một quần thể sơn thạch trải dài sát biển, dấu vết tận cùng phía
đông của dãy núi Xuân Vân. Vùng đất này không chỉ được xếp vào hàng "đệ nhất"
trong các danh thắng của Bình Định với những cảnh đẹp đượm màu huyền thoại,
giàu tính nhân văn mà còn bởi nó ôm ấp trong mình hình hài của một nhà thơ lớn:
Hàn Mặc Tử. Nét đặc trưng tạo thành sức hấp dẫn ở đây chính là vẻ đẹp của đá.
Đá chồng lên đá, đuổi theo nhau tạo thành hang, gành, rạn với nhiều hình thù gợi
cảm, chạy sát chân sóng.

Qua Hòn Chồng một quãng ngắn, bạn sẽ tới một bãi đá la liệt những hòn đá xanh
hình tròn, nhẵn như quả trứng. Phía trên bãi, một mạch nước ngầm từ khe núi chảy
ra tạo thành hai giếng nước ngọt. Đi hết bờ đá, một bãi cát vàng mịn hình lưỡi

liềm sẽ hiện ra trước mắt du khách. Đến đây, ai cũng ghé qua mộ nhà thơ tài hoa
bạc mệnh Hàn Mặc Tử. Vùng đồi Gành Ráng - Tiên Sa nằm ở độ cao trung bình
30m, với tổng diện tích 150ha, trải dài đến thắng cảnh Quy Hoà và núi Vũng
Chua. Từ đỉnh Gành phóng tầm mắt nhìn ra biển, bạn sẽ thấy rực sáng ánh đèn của
ngư dân, quay sang hướng Quy Nhơn sẽ thấy lung linh đủ màu sắc.
Đập Đá: Địa chỉ du lịch thú vị ở Bình Định

Huyện An Nhơn, tỉnh Bình Định có 13 xã thì hầu hết các xã được bắt đầu bằng
chữ Nhơn, như: Nhơn Hòa, Nhơn Hưng, Nhơn Khánh, Nhơn Phong, Nhơn Hạnh,
Nhơn Thành, Nhơn Lộc… Riêng có một xã mang cái tên khác lạ: Đập Đá (trước là
xã, nay đã thành thị trấn)

Sở dĩ xã được mang tên hành chính như vậy vì xưa kia đây là vùng sông nước với
sông Kôn, sông Đập Đá và nhiều nhánh chằng chịt. Các cư dân vùng này phải đắp
đập bổi để canh tác gọi là đập Thạch Yển, sau là đập Thạch Đề tức là Đập Đá, vì
chỗ này sông rộng, có bến đá ong nổi tự nhiên rất đẹp.
Đập Đá nằm ở phía đông thành Đồ Bàn xưa của Chiêm Thành và thành Hoàng Đế
sau này của vua Tây Sơn Thái Đức Nguyễn Nhạc. Là phên dậu của đất đế vương
nên nơi đây hội tụ nhiều ngành nghề thủ công mỹ nghệ tinh xảo để cung cấp cho
vua quan và các thân bằng quyến thuộc chi dùng. Đó là nghề dệt vải với các loại
hàng cao cấp như lụa, the, lương, xuyến, lãnh. Đó là nghề rèn, nghề đúc đồng với
các đồ thờ cúng như tượng, lư, đỉnh… Đó là nghề làm nón ngựa, làm giày da guốc
mộc để các chàng công tử ăn diện. Rồi là các nghề chăn tằm ươm tơ, nghề tiện gỗ,
nghề gốm, nghề kim hoàn, nghề khảm xà cừ, nghề làm nhang, làm đồ hàng mã…
khá phát triển ở mỗi thôn xóm của Đập Đá tạo nên sự đa dạng ngành nghề thủ
công và việc buôn bán sầm uất.
Đập Đá là nơi xưa kia anh Hai Trầu Nguyễn Nhạc thường xuôi ngược sông Kôn từ
Tây Sơn Thượng đạo xuống, chở theo trầu cau mua bán, đổi chác hàng hóa ở đây
nhưng cũng là để thăm dò dân tình, chuẩn bị tổ chức lực lượng cho cuộc khởi
nghĩa. Đây chính là quê hương của ông "Chảng Ngang Thiên" Đinh Văn Nhưng,

một trong những thầy dạy võ, người đỡ đầu anh em Tây Sơn.
Đập Đá nổi tiếng từ lâu đời nên đã đi vào ca dao:
Em về Đập đá quê cha
Gò Găng quê mẹ, Phú Đa quê chồng
...Anh về Đập Đá đưa đò
Trước đưa quan khách, sau dò ý em
…Anh về Đập Đá, Gò Găng
Cùng em kéo sợi dưới trăng chung tình…
Đập Đá ngày nay là một thị trấn sầm uất nằm cạnh quốc lộ 1A, con đường giao
thông huyết mạch xuyên suốt Bắc - Nam nên càng thuận tiện cho việc phát triển
kinh tế, thương mại. Thành Hoàng Đế đang được khai quật khảo cổ, phát hiện ra
nhiều hiện vật quí giá từ thời Chiêm Thành đến thời Tây Sơn. Chắc chắn đây sẽ là
địa chỉ du lịch khá thú vị cho những ai quan tâm đến văn hóa và lịch sử, không chỉ
vùng thành Hoàng Đế mà cả Đập Đá nữa

Phụng Sơn kỳ thú - Bình Định
Núi Phụng thuộc thôn Phụng Sơn, xã Phước Sơn, huyện Tuy Phước, tỉnh Bình
Định. Theo hướng đông - đông bắc đi lên thì từ núi Huỳnh Mai thuộc xã Phước
Lộc, quê hương và cũng là nơi cụ Đào yên nghỉ, kế tiếp là Kỳ Sơn (hoặc núi Kiều
Ngựa) rồi đến Phụng Sơn.

Trên núi Phụng Sơn có nhiều cảnh lạ và di tích, chẳng hạn như có hố chiêng, hố
trống mà tại đó, trong lòng suối khô cạn có những viên đá khi đánh lên có tiếng
kêu vang như tiếng chiêng, tiếng trống.
Thủa xa xưa, cách nay chắc cũng vài nghìn năm, vùng này còn là biển thì Huỳnh
Mai, Kỳ Sơn, Phụng Sơn là những hòn đảo. Bởi thế, trên Phụng Sơn có mỏm "cột
đầu lại", tức là mỏm đá để cột tàu thuyền ở phía bắc núi. Nơi đây, hồi giữa thế kỷ
XX, người ta còn tìm được đầu một chiếc mỏ neo đã bị rỉ sét. Phụng Sơn có động
đá, đá dựng đứng thành hình bán nguyệt, ở giữa có một tấm phản đá phẳng lì,
nhẵn bóng. Các cụ truyền lại rằng nơi ấy là các "vua cờ" Đế Thiên - Đế Thích

thường xuống ngồi đánh cờ với nhau. Trên núi còn có cụm "đá phụng nằm ấp", là
hình con chim phượng nằm ấp trứng. Cụm "đá mũi dao" mang hình mũi con dao
nhọn. Rồi là cụm đá "Ông Táo". Đặc biệt là cụm "Đá Nhà", tức cụm đá giống hệt
như bàn thờ Thần Mặt Trời của người nguyên thủy, mà danh từ khảo cổ gọi là
"đôn măn". Nếu đúng là một "đôn măn" thì nơi này thời nguyên thủy đã có người
cư trú.
Giữa núi Phụng Sơn có một thung lũng cỏ mọc xanh mượt, rộng khoảng vài mẫu,
gọi là Hưng Ông Nhu, cũng có tên Tạm Thương từng được dùng làm nơi dự trữ
lương thảo của nghĩa quân Tây Sơn và nghĩa quân Mai Xuân Thưởng. Gần đó có
mộ của ông Trúc Khê Nguyễn Thế Hiển, một nhân sĩ có công bỏ ruộng nhà ra vận
động các hào phú đóng góp quĩ Nghĩa thương (như quĩ Vì người nghèo bây giờ).
Mộ xây cạnh con suối có rất nhiều trúc mọc xanh tốt, đúng như bút hiệu của
ông.Đá núi Phụng Sơn là loại đá hoa cương nên rất có giá trị kinh tế. Bây giờ,
người ta khai thác đá làm hàng xuất khẩu tràn lan mà không có ai can thiệp nên
nhiều cảnh đẹp đã bị xâm hại. Chẳng hạn như mộ mẹ của nhà nghiên cứu Mịch
Quang bị bắn đá sụp. Mỏm đá "cột đầu lại" và mỏ neo rỉ đã bị biến mất v.v… Đã
đến lúc chính quyền các cấp và các ngành chức năng cần quan tâm đặc biệt đến
Phụng Sơn cùng những di tích, thắng cảnh ở đây, đừng để một nơi kỳ thú như
Phụng Sơn bị "biến mất" trong một ngày không xa.