Một số kinh nghiệm nâng cao chất lượng dạy học theo nhóm trong môn Khoa học lớp 4
Bạn đang xem bản rút gọn của tài liệu. Xem và tải ngay bản đầy đủ của tài liệu tại đây (591.2 KB, 29 trang )
SKKN: Một số kinh nghiệm nâng cao chất lượng dạy học theo nhóm trong môn Khoa học lớp 4
I. PHẦN MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Đổi mới phương pháp dạy học ở trường phổ thông là quá trình áp dụng
các phương pháp dạy học hiện đại vào nhà trường trên cơ sở phát huy những
yếu tố tích cực của phương pháp dạy học truyền thống nhằm thay đổi cách
thức, phương pháp học tập của học sinh; sử dụng một cách nhuần nhuyễn
các phương pháp dạy học phù hợp với đặc trưng bộ môn, đặc điểm của từng
dạng bài. Mục đính của đổi mới phương pháp dạy học là nhằm phát huy tính
tích cực, tư duy độc lập, sáng tạo trong hoạt động nhận thức của học sinh,
bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào
thực tiễn. Để đổi mới phương pháp học tập của học sinh trước hết phải đổi
mới phương pháp dạy học của giáo viên và đổi mới môi trường diễn ra các
hoạt động giáo dục.
Khoa học là một trong hai môn học được tách từ môn Tự nhiên và Xã
hội ở lớp 3 lên. Đây là môn học được tích hợp nhiều kiến thức , nội dung về
các chủ đề: con người và sức khỏe, vật chất và năng lượng, thực vật và
động vật. Có rất nhiều phương pháp và hình thức tổ chức dạy học môn
Khoa học đem lại hiệu quả thiết thực như: hỏi đáp, quan sát, trò chơi, đóng
vai, động não, thí nghiệm, thực hành, thảo luận nhóm,... Trong các phương
pháp trên thì phương pháp quan sát và thí nghiệm đóng vai trò chủ đạo. Tuy
nhiên dạy học theo nhóm vẫn là một trong những phương pháp giúp học sinh
học tập có hiệu quả một cách nhanh nhất không chỉ ở môn Khoa học mà còn
sử dụng phù hợp với tất cả các môn học nói chung trong chương trình phổ
thông hiện nay. Bởi khi học theo nhóm, học sinh sẽ được chia thành từng
nhóm nhỏ, chịu trách nhiệm về một mục tiêu duy nhất, được thực hiện
thông qua nhiệm vụ riêng biệt của từng người. Các hoạt động cá nhân riêng
biệt được tổ chức lại, liên kết hữu cơ với nhau nhằm thực hiện một mục
tiêu chung. Kết quả làm việc của nhóm sẽ được trình bày và đánh giá trước
tập thể lớp. Dạy học nhóm nếu được tổ chức tốt không những phát huy
được tính tích cực, chủ động, tính trách nhiệm mà còn phát triển năng lực
cộng tác làm việc và kĩ năng giao tiếp của học sinh , tạo cơ hội cho các em
biết chia sẻ ý kiến của bản thân khi giải quyết các vấn đề có liên quan đến
nội dung bài học.
Lê Minh Hoàng Trường TH Tây Phong
1
SKKN: Một số kinh nghiệm nâng cao chất lượng dạy học theo nhóm trong môn Khoa học lớp 4
Tuy nhiên trong thực tế giảng dạy môn Khoa học, một số giáo viên vẫn
coi trọng và thường xuyên sử dụng các phương pháp dạy học truyền thống
như hỏi đáp, thuyết trình; ngại tổ chức dạy học theo nhóm hoặc có thực
hiện nhưng chỉ mang tính hình thức đối phó vì sợ thời gian tiết học kéo dài,
lớp học ồn ào,
chuẩn bị đồ dùng lích kích,... nên hiệu quả tiết học chưa cao. Vì vậy nhiều
năm qua, bản thân tôi luôn suy nghĩ, trăn trở, làm thế nào để thu hút sự hứng
thú, phát huy tối đa năng lực học tập của học sinh, tìm ra các giải pháp phù
hợp nhằm nâng cao chất lượng dạy học môn Khoa học nói riêng và chất
lượng giáo dục toàn diện ở nhà trường nói chung. Từ những nội dung phân
tích trên, tôi mạnh dạn chọn đề tài “Một số kinh nghiệm nâng cao chất
lượng dạy học theo nhóm trong môn Khoa học lớp 4 để nghiên cứu.
2. Mục tiêu, nhiệm vụ của đề tài
Nghiên cứu nội dung, chương trình của môn Khoa học, mối quan hệ
các chủ đề và các mạch nội dung.
Nghiên cứu phương pháp và các hình thức dạy học nhóm trong môn
Khoa học, từ đó tìm ra phương pháp dạy học phù hợp với đối tượng học
sinh, giúp các em thảo luận nhóm có hiệu quả.
3. Đối tượng nghiên cứu
Một số biện pháp nâng cao chất lượng dạy học theo nhóm.
4. Phạm vi nghiên cứu
Môn Khoa học lớp 4, trường Tiểu học Trần Phú, huyện Krông Ana
năm học 2013 2014 và 2014 2015.
5. Phương pháp nghiên cứu
Phương pháp nghiên cứu tài liệu.
Phương pháp khảo sát, điều tra.
Phương pháp trải nghiệm.
Phương pháp quan sát
Phương pháp tổng kết kinh nghiệm.
II. PHẦN NỘI DUNG
Lê Minh Hoàng Trường TH Tây Phong
2
SKKN: Một số kinh nghiệm nâng cao chất lượng dạy học theo nhóm trong môn Khoa học lớp 4
1. Cơ sở lí luận
Định hướng đổi mới phương pháp dạy và học đã được xác định trong
Nghị quyết Trung ương 2 khóa VIII và được thể chế hóa trong Luật Giáo dục
tháng 12/1998. Tại Điều 24, khoản 2 của Luật Giáo dục đã khẳng định:
"Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ
động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn
học;
bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào
thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho
học sinh. Vậy có thể nói cốt lõi của đổi mới dạy và học là hướng tới hoạt
động học tập chủ động, chống lại thói quen học tập thụ động.
Trong chương trình lớp 4, mục tiêu của môn Khoa học là cung cấp cho
học sinh một số kiến thức cơ bản ban đầu về sự trao đổi chất, nhu cầu dinh
dưỡng, cách phòng tránh một số bệnh thông thường và bệnh truyền nhiễm;
sự trao đổi chất và sự sinh sản của thực vật, động vật với môi trường; một
số đặc điểm, tính chất, vai trò của nước, không khí, âm thanh, ánh sáng, nhiệt
trong đời sống và sản xuất. Hình thành và phát triển các kĩ năng ứng xử thích
hợp trong những tình huống có liên quan đến vấn đề sức khỏe; quan sát và
làm một số thí nghiệm đơn giản, gần gũi với đời sống; biết phân tích, so
sánh, nêu những thắc mắc để tìm ra những dấu hiệu chung và riêng của một
số sự vật, hiện tượng đơn giản trong tự nhiên. Qua đó hình thành và phát
triển cho học sinh các hành vi tự giác thực hiện các quy tắc vệ sinh, an toàn
cho bản thân, gia đình, cộng đồng; thích khám phá khoa học; yêu con người,
thiên nhiên, đất nước; đặc biệt giáo dục các em có ý thức và hành động bảo
vệ môi trường xung quanh.
Nội dung kiến thức của môn Khoa học mang tính trừu tượng, yêu cầu
học sinh phải ghi nhớ. Việc tạo hứng thú và phát huy tính tích cực, chủ động,
sáng tạo cho học sinh khi học môn Khoa học là hết sức cần thiết. Do đó, dạy
học theo nhóm là một trong những phương pháp đáp ứng được các yêu cầu
trên, đồng thời giúp học sinh học tập có hiệu quả một cách nhanh nhất. Vì
khi học theo nhóm, học sinh sẽ được thảo luận từng vấn đề của bài học, đó
là cơ hội cho mọi học sinh tham gia hoạt động học tập, các em tự do trao đổi
Lê Minh Hoàng Trường TH Tây Phong
3
SKKN: Một số kinh nghiệm nâng cao chất lượng dạy học theo nhóm trong môn Khoa học lớp 4
ý kiến, bày tỏ thái độ, chia sẻ kinh nghiệm, hỗ trợ nhau về cách t ìm kiếm các
giải pháp để giải quyết những tình huống trong bài học.
2. Thực trạng
2.1. Thuận lợi, khó khăn
Thuận lợi
Luôn được sự quan tâm Ban giám hiệu nhà trường cũng như lãnh đạo
các cấp, tạo mọi điều kiện thuận lợi cho giáo viên và học sinh về cơ sở vật
chất. Đồ dùng dạy học được trang bị tương đối đầy đủ.
Bản thân nhiều năm liền giảng dạy lớp 4, trong đó có môn Khoa học.
Học sinh được học 2 buổi/ ngày, đa số các em có ý thức học tập tốt.
Cha
mẹ học sinh rất quan tâm đến việc học hành của con em mình,luôn tạo điều
kiện tốt cho các em học tập.
Nội dung chương trình môn Khoa học đã được lựa chọn biên soạn phù
hợp với lứa tuổi học sinh và được sắp xếp theo một lôgíc hợp lí. Mỗi bài học
được trình bày gọn trong hai trang liền nhau giúp học sinh dễ dàng theo dõi,
tiếp cận và có cái nhìn hệ thống toàn bài học; cuối mỗi bài đều có mục Bạn
cần biết cung cấp cho học sinh những thông tin quan trọng, những khái niệm
đơn giản. Màu sắc, hình ảnh, kênh hình, kênh chữ trong sách giáo khoa sinh
động, hài hòa, hệ thống các kí hiệu (như: kính lúp, dấu chấm hỏi, cái kéo và
quả đấm, ống nhòm, bóng đèn tỏa sáng, bút chì) chỉ dẫn rõ hoạt động học
của học sinh, từ đó giúp giáo viên linh hoạt các hình thức tổ chức dạy học
tương đối hiệu quả.
Khó khăn
Trang thiết bị phục vụ cho môn Khoa học chưa đầy đủ, các đồ dùng thí
nghiệm được cấp phát kém chất lượng.
Kiến thức khoa học từ thực tiễn của một số giáo viên còn hạn chế, vì
vậy chưa biết cách hướng dẫn học sinh vận dụng kiến thức thực tiễn vào bài
học.
Lê Minh Hoàng Trường TH Tây Phong
4
SKKN: Một số kinh nghiệm nâng cao chất lượng dạy học theo nhóm trong môn Khoa học lớp 4
Khả năng tiếp thu của học sinh chưa đồng đều; đối tượng học sinh
đồng bào dân tộc thiểu số còn hạn chế về tư duy và giao tiếp, chưa chủ
động học tập theo hình thức nhóm.
Một số cha mẹ học sinh thường xuyên đi làm ăn xa nhà, chưa quan tâm
đến việc học hành của con cái.
2.2. Thành công, hạn chế
Thành công
Giáo viên nắm được các biện pháp tổ chức hoạt động nhóm vào mỗi
bài giảng, có nhiều hiểu biết sâu hơn về nội dung chương trình.
Học sinh yêu thích môn học, có hứng thú trong vấn đề tìm hiểu khoa
học, biết quan sát và tự làm một số thí nghiệm đơn giản để hiểu và giải thích
được nguyên nhân của các hiện tượng và rút ra được tính quy luật của các
hiện tượng đó. Bước đầu các em đã biết chủ động chiếm lĩnh kiến thức
trong từng hoạt động học.
Hạn chế
Một số giáo viên còn lúng túng trong tổ chức học theo nhóm. Nội dung
vấn đề thảo luận giáo viên đưa ra chưa phù hợp với khả năng, chưa kích
thích được hứng thú của học sinh.
Vai trò của các thành viên trong nhóm không thay đổi (chỉ một, hai em
thường xuyên làm nhóm trưởng và thư ký) trong các buổi dạy học có sử dụng
nhóm.
2.3. Mặt mạnh, mặt yếu
Mặt mạnh
Giáo viên chủ động trong việc tổ chức phương pháp dạy học theo
nhóm. Phần lớn giáo viên đã biết phân hóa hệ thống câu hỏi cho từng dạng
nhóm.
Học sinh mạnh dạn, tự tin và có thể làm nhóm trưởng hoặc báo cáo
viên mà không hề e ngại. Phát huy được tinh thần hợp tác, đoàn kết và giải
quyết được các tình huống đưa ra.
Mặt yếu
Lê Minh Hoàng Trường TH Tây Phong
5
SKKN: Một số kinh nghiệm nâng cao chất lượng dạy học theo nhóm trong môn Khoa học lớp 4
Cách tổ chức dạy học nhóm của một số ít giáo viên vẫn còn mang tính
hình thức hoặc ôm đồm, lạm dụng nhóm trong tiến trình của một tiết học.
Một số học sinh còn ỷ lại vào các bạn trong nhóm hoặc chưa có kĩ năng
điều hành nhóm hoạt động.
2.4. Các nguyên nhân, các yếu tố tác động
Nhiều giáo viên biết tổ chức hoạt động nhóm khoa học, đúng đối
tượng; khai thác hiệu quả các thông tin trong bài học, kĩ năng quản lý các
nhóm học sinh tốt. Bên cạnh những nguyên nhân trên, vẫn còn một số nguyên
nhân của hạn chế và yếu kém cụ thể như sau:
Trong chương trình môn Khoa học lớp 4, để giúp học sinh dễ hiểu, tiếp
thu các bài học thuộc chủ đề Vật chất và năng lượng nhanh thì giáo viên cần
tổ chức cho các em làm một số thí nghiệm đơn giản. Song thực tế trang thiết
bị và các đồ dùng thí nghiệm để phục vụ cho tất cả các lớp học cùng một
thời điểm chưa đầy đủ, chất lượng chưa tốt, độ chính xác chưa cao. Mặt
khác, nhà trường chưa có phòng riêng để hướng dẫn học sinh làm thí nghiệm
vì vậy đôi lúc các em thao tác thiếu cẩn thận, làm vỡ đồ dùng (cốc, nhiệt kế)
hoặc vương vãi nước, cát,... ra bàn học.
Quỹ thời gian dành để nghiên cứu tài liệu của giáo viên còn hạn chế;
việc vận dụng các phương pháp, hình thức dạy học chưa linh hoạt, sáng tạo
trong các
giờ dạy; hình thức tổ chức thảo luận nhóm còn cứng nhắc.
Một số em khả năng tiếp thu chậm nên bản thân cũng như các giáo viên
dành nhiều thời gian tăng cường hai môn Toán và Tiếng Việt cho các em, các
môn học còn lại (trong đó có môn Khoa học) chỉ giúp các em nắm được
chuẩn kiến thức, kĩ năng cơ bản của môn học.
2.5. Phân tích, đánh giá các vấn đề về thực trạng mà đề tài đã đặt
ra.
Trường Tiểu học Trần Phú nằm ngay trung tâm thị trấn Buôn Trấp,
trình độ dân trí tương đối cao. Cơ sở vật chất được trang bị tương đối đầy
đủ, đáp ứng cho việc tổ chức các hình thức học tập phát huy tính tích cực của
học sinh.
Lê Minh Hoàng Trường TH Tây Phong
6
SKKN: Một số kinh nghiệm nâng cao chất lượng dạy học theo nhóm trong môn Khoa học lớp 4
Giáo viên luôn chủ động tìm tòi kiến thức qua sách, báo, mạng để phục
vụ cho tiết dạy, nghiên cứu nhiều tài liệu, thiết kế bài dạy phù hợp với đối
tượng học sinh nên chất lượng dạy học ngày một nâng cao.
Đa số cha mẹ học sinh quan tâm và coi trọng đến hoạt động học tập
của con em mình nên việc nâng cao chất lượng giáo dục phần nào cũng thuận
lợi hơn. Nhiều em có tinh thần tự giác, hợp tác cao, ham tìm hiểu về vấn đề
sức khỏe và con người, động vật, thực vật, tìm hiểu về đặc điểm, tính chất
đơn giản của một số vật chất và năng lượng trong tự nhiên. Ngoài ra nhiều
em có tâm lí thích được làm nhóm trưởng, được thể hiện mình trước tập thể.
Bên cạnh đó, trong địa bàn vẫn còn nhiều gia đình học sinh thuộc diện
hộ nghèo, đời sống kinh tế khó khăn, bố mẹ đi làm ăn xa ít quan tâm theo dõi
đến việc học của con em mình. Trường có 2 điểm trường, trong đó phân hiệu
Buôn Trấp 100% số học sinh là người dân tộc Êđê, phần lớn các em đọc
chưa thông, viết chưa thạo tiếng Việt, kĩ năng giao tiếp hạn chế nên việc tổ
chức hoạt động nhóm gặp nhiều khó khăn. Trong lớp, một số em ý thức tự
học, tự rèn chưa cao, khả năng tiếp thu chậm, do vậy việc tiếp thu bài cũng
như khả năng điều hành nhóm còn hạn chế.
Một số giáo viên ngại tổ chức thảo luận nhóm vì sợ mất nhiều thời
gian, rườm rà, khó quản lý học sinh. Hoặc trong khi học sinh thảo luận nhóm,
giáo viên chưa kích thích được tính tự quản của các em, chưa bao quát triệt
để nội dung các nhóm thảo luận. Ngoài ra, trong quá trình soạn giảng, giáo
viên chưa nghiên cứu kĩ hoạt động nào cần thảo luận nhóm, hoạt động nào
không cần thảo luận nhóm dẫn đến hiệu quả làm việc theo nhóm chưa cao.
Việc áp dụng phương pháp thảo luận nhóm còn mang nặng tính hình
thức, chiếu lệ. Nhiều giáo viên quan niệm và hiểu rằng muốn đổi mới
phương pháp
dạy học là bắt buộc phải sử dụng hình thức thảo luận nhóm... nên bất kỳ
tiết dạy nào, hoạt động nào hoặc khi có giáo viên dự giờ, thăm lớp là sử
dụng đến thảo luận nhóm mà chưa thực sự chú ý đến hiệu quả của nó mang
lại như thế nào.
Nội dung vấn đề thảo luận giáo viên đưa ra chưa phù hợp với khả
năng, chưa kích thích được hứng thú của học sinh. Vấn đề thảo luận nhóm
quá dễ, quá thấp sẽ làm học sinh chủ quan, không làm việc. Ngược lại, vấn
Lê Minh Hoàng Trường TH Tây Phong
7
SKKN: Một số kinh nghiệm nâng cao chất lượng dạy học theo nhóm trong môn Khoa học lớp 4
đề đưa ra quá khó, quá cao thì học sinh không thể tranh luận để giải quyết
được. Tất cả đều không mang lại hiệu quả cho thảo luận nhóm.
3. Giải pháp, biện pháp
3.1. Mục tiêu của giải pháp, biện pháp
Giúp giáo viên nắm vững cách thức tổ chức thảo luận nhóm trong
giảng dạy môn Khoa học nhằm nâng cao chất lượng của môn học.
Học sinh tích cực, chủ động khi tham gia hoạt động nhóm. Trình bày
được kết quả thảo luận bằng nhiều hình thức như: lời nói, bài viết, hình vẽ,
sơ đồ, phân tích vật thật qua thực hành thí nghiệm. Vận dụng được các kiến
thức đã học vào thực tiễn đời sống.
3.2. Nội dung và cách thức thực hiện giải pháp, biện pháp
3.2.1. Giáo viên phải hiểu được tầm quan trọng và quy định của việc
dạy học theo nhóm
Dạy học theo nhóm còn được gọi là dạy học hợp tác. Đây là một
phương pháp chia học sinh thành các nhóm nhỏ để các em tự do trao đổi ý
kiến, bày tỏ thái độ, chia sẻ kinh nghiệm về một vấn đề đặt ra dưới sự
hướng dẫn của giáo viên. Phương pháp này giúp học sinh có nhiều cơ hội để
diễn đạt và khám phá ý tưởng, mở rộng suy nghĩ, hiểu biết và rèn luyện kĩ
năng nói; đồng thời tạo cơ hội để học sinh học hỏi từ bạn, phát huy vai trò
trách nhiệm cá nhân, biết tuân thủ làm việc theo sự phân công của tập thể.
Qua hoạt động nhóm, hình thành và phát triển cho học sinh kĩ năng hợp tác, kĩ
năng giao tiếp và các kĩ năng xã hội khác như: năng lực lãnh đạo, đưa ra
quyết định, năng lực học tập cá nhân, ý thức được khả năng của mình,...
Dạy học theo nhóm luôn đưa các em vào thế chủ động tìm tòi kiến
thức. Khi làm việc theo nhóm, học sinh cảm thấy thoải mái, không bị căng
thẳng như lúc làm việc một mình, các em luôn được hỗ trợ, hợp tác trong
nhóm. Vì vậy, việc tổ chức cho học sinh học theo nhóm là rất quan trọng,
nếu giáo viên tổ
chức tốt sẽ đạt hiệu quả cao trong tiến trình của từng bài học.
Thông thường, quy trình tổ chức dạy học theo nhóm gồm 4 bước sau:
Bước 1: Chia nhóm; giao nhiệm vụ và quy định thời gian dành cho các
Lê Minh Hoàng Trường TH Tây Phong
8
SKKN: Một số kinh nghiệm nâng cao chất lượng dạy học theo nhóm trong môn Khoa học lớp 4
nhóm thảo luận.
Bước 2: Các nhóm thảo luận; giáo viên kết hợp theo dõi, hỗ trợ và giúp
đỡ các nhóm.
Bước 3: Tổ chức báo cáo trước lớp (đại diện của từng nhóm trình bày;
các nhóm khác có thể chất vấn hoặc bổ sung)
Bước 4: Tổng kết, đánh giá quá trình thảo luận.
Trong quá trình dạy học, nếu giáo viên hiểu rõ bản chất, ý nghĩa và
nắm vững quy trình dạy học theo nhóm thì sẽ phát huy tối đa tính tích cực,
sáng tạo của học sinh, góp phần nâng cao hiệu quả mỗi tiết học.
3.2.2. Làm tốt công tác chuẩn bị trước khi tổ chức dạy học theo nhóm
Để tổ chức dạy học theo nhóm đạt hiệu quả nhanh nhất, giáo viên cần
phải thực hiện tốt từ khâu thiết kế bài soạn, hệ thống câu hỏi, đồ dùng dạy
học đến việc định hướng sử dụng các hình thức nhóm trong từng hoạt động
của tiết dạy sao cho phù hợp. Cụ thể:
a) Thiết kế bài soạn
Giáo viên nghiên cứu kĩ nội dung chương trình môn học xem bài nào có
thể vận dụng phương pháp dạy học nhóm. Đối với các bài học có nội dung
trừu tượng hoặc hệ thống kênh hình nhiều, câu hỏi có độ khó, có hướng mở
đòi hỏi cần phải nhiều thời gian và nhiều người tham gia thảo luận, tranh cãi
mới vỡ lẽ ra vấn đề thì giáo viên nên vận dụng các hình thức dạy học nhóm.
Trong mỗi bài học, tuỳ theo từng hoạt động học để giáo viên lựa chọn
hình thức nhóm phù hợp, như: nhóm cố định (2 em ngồi cùng bàn; hoặc 3 4
em bàn trên bàn dưới quay mặt vào nhau), nhóm ngẫu nhiên (theo số thứ tự,
màu sắc), nhóm cùng trình độ, nhóm khác trình độ, nhóm cùng sở thích, nhóm
lớn theo dãy bàn;... nhằm tạo ra không khí học tập vui vẻ, không nhàm chán.
Trước khi sử dụng hoạt động nhóm vào một bài dạy, giáo viên cần
phải nắm được:
+ Mục tiêu của hoạt động nhóm trong bài này là gì ?
+ Hoạt động nào cần thảo luận nhóm ? với bao nhiêu thời gian ?
+ Thời gian còn lại đủ để hoàn thành bài dạy không ?
Lê Minh Hoàng Trường TH Tây Phong
9
SKKN: Một số kinh nghiệm nâng cao chất lượng dạy học theo nhóm trong môn Khoa học lớp 4
+ Hoạt động này yêu cầu giáo viên và học sinh chuẩn bị những phương
tiện, thiết bị gì ?
+ Học sinh cần phải tham khảo trước những tài liệu gì ?
…………………
b) Chuẩn bị hệ thống câu hỏi
Để cho hoạt động nhóm làm việc hiệu quả, phát huy được năng lực
học tập của từng thành viên trong nhóm thì việc chuẩn bị hệ thống câu hỏi là
một khâu quan trọng. Nếu như câu hỏi quá đơn giản sẽ làm cho việc thảo
luận đơn điệu, học sinh chủ quan và thờ ơ với nhiiệm vụ được giao. Ngược
lại, nếu như câu hỏi quá khó sẽ làm cho học sinh chán nản, tinh thần học tập
căng thẳng. Vì thế, giáo viên cần lưu ý mức độ và dung lượng kiến thức
trong mỗi câu hỏi phải tương đối đồng đều với nhau, tránh trường hợp giao
cho nhóm này câu hỏi quá dễ, nhóm kia lại câu hỏi quá khó.
Trong quá trình dạy học, giáo viên nên sử dụng các dạng câu hỏi khác
nhau cho các đối tượng học sinh, cụ thể:
+ Dạng 1: Hệ thống câu hỏi trắc nghiệm khách quan
Ví dụ: Khi dạy bài 26 “Nguyên nhân làm nước bị ô nhiễm” (Sách giáo
khoa trang 54 & 55)
Đầu tiên, tôi chia nhóm theo bàn (nhóm 2), yêu cầu các em quan sát
tranh SGK và trao đổi về các nguyên nhân gây cho nguồn nước bị ô nhiễm,
trả lời câu hỏi ở phiếu bài tập dưới đây (khoảng 3 phút).
* Phiếu bài tập
Các nguyên nhân gây ô nhiễm nguồn nước là :
A. Xả rác, phân, nước thải bừa bãi; vỡ ống nước, lũ lụt. Sử dụng thuốc
trừ sâu, phân hoá học, nước thải của nhà máy không qua xử lý xả thẳng vào
sông hồ.
B. Khói bụi và khí thải từ nhà máy, xe cộ ... làm ô nhiễm nước mưa.
C. Vỡ đường ống dẫn dầu, tràn dầu ... làm ô nhiễm nước biển.
D. Tất cả các nguyên nhân trên.
Hết thời gian thảo luận, tổ chức cho các nhóm báo cáo, nhận xét và bổ
Lê Minh Hoàng Trường TH Tây Phong
10
SKKN: Một số kinh nghiệm nâng cao chất lượng dạy học theo nhóm trong môn Khoa học lớp 4
sung. Sau đó bằng một số câu hỏi liên hệ, giáo viên yêu cầu học sinh kể
những việc làm của bản thân hằng ngày đã làm để bảo vệ nguồn nước.
+ Dạng 2: Hệ thống câu hỏi mở
Câu hỏi mở là dạng câu hỏi có nhiều phương án trả lời, nhiều cách lí
giải khác nhau đòi hỏi học sinh phải tư duy và thậm chí có phần tranh luận
để tìm ra kết quả đúng nhất. Sử dụng hệ thống câu hỏi dạng này sẽ lôi cuốn
được nhiều học sinh tham gia, lớp học sôi nổi hơn vì các em được trình bày
suy nghĩ, quan điểm của mình trước tập thể.
Ví dụ: Khi hướng dẫn học sinh tìm hiểu hoạt động 1 bài 26 “Nguyên
nhân làm nước bị ô nhiễm”, giáo viên không sử dụng câu hỏi trắc nghiệm
(dạng 1) mà tiến hành cho học sinh thảo luận câu hỏi mở
Nội dung thảo luận có thể lấy từ các câu hỏi khó trong sách giáo khoa
hoặc khi khai thác tình huống mâu thuẫn trong lúc giảng bài để cho học sinh
thảo luận tìm phương án giải quyết. Khi chọn nội dung thảo luận, giáo viên
cần chú ý xem xét học sinh đã biết gì, cảm thấy gì, suy nghĩ gì về vấn đề mà
mình đưa ra để tránh trường hợp quá sức với các em.
c) Các đồ dùng và phương tiện dạy học
Đồ dùng và phương tiện dạy học được coi là công cụ để thực hiện
phương pháp dạy học. Chúng phụ thuộc vào nhiều yếu tố, trong đó có
phương pháp dạy học và hoạt động dạy học.
Sử dụng tốt đồ dùng và phương tiện dạy học sẽ giúp cho giáo viên có
thể thu hút sự chú ý, say mê và phát huy tối đa tính tích cực, năng động, sáng
tạo hơn của học sinh trong học tập. Học sinh có thể tự khám phá, lĩnh hội
kiến thức và phát triển kỹ năng thực hành. Tôi cho rằng tiết dạy của giáo
viên sẽ không đạt được kết quả tốt nếu như không có sự hổ trợ của đồ dùng
dạy học bởi vì giáo viên lên lớp mà không có bất cứ phương tiện dạy học
nào thì chẳng khác nào một người lính ra trận mà không có vũ khí. Việc sử
dụng tốt phương tiện dạy học là một sự hỗ trợ đắc lực thể hiện một phần
nội dung chính của sách giáo khoa mới, đáp ứng nhu cầu học tập theo hướng
tích cực và gây hứng thú hơn trong học tập của học sinh.
Đối với môn Khoa học lớp 4, thông thường giáo viên và học sinh cần
chuẩn bị các đồ dùng, phương tiện dạy học sau:
Lê Minh Hoàng Trường TH Tây Phong
11
SKKN: Một số kinh nghiệm nâng cao chất lượng dạy học theo nhóm trong môn Khoa học lớp 4
Tranh ảnh phóng to (tùy từng bài); phiếu học tập; các tấm thẻ; bảng
phụ
(bảng nhóm); mô hình, sơ đồ; đồ dùng thí nghiệm.
Vật thật (rau, củ, quả,…); một số tranh ảnh sưu tầm; dụng cụ làm thí
nghiệm (cốc, nước, đường, cát, muối; hộp giấy, nến,…).
Hình ảnh minh họa từ phần mềm hỗ trợ của Công nghệ thông tin
(GV)
Để giúp các nhóm làm việc có hiệu quả và đảm bảo thời gian quy định,
cuối tiết học trước, giáo viên nhắc nhở học sinh chuẩn bị một số đồ dùng,
dụng cụ có liên quan đến bài học sau. Nhóm trưởng có nhiệm vụ phân công
các thành viên trong nhóm mang đồ dùng, dụng cụ đầy đủ. Tùy từng bài hoặc
nội dung từng hoạt động, giáo viên hướng dẫn các nhóm học sinh sử dụng
đồ dùng, phương tiện dạy học phù hợp, triệt để và hiệu quả.
Ví dụ 1: Khi dạy bài 40 “Bảo vệ bầu không khí trong sạch” (Sách giáo
khoa trang 80)
Ở hoạt động 1, để giúp các em tìm hiểu những biện pháp bảo vệ bầu
không khí trong sạch, tôi đã tiến hành tổ chức hoạt động nhóm như sau:
Mục tiêu hoạt động này: Nêu những việc nên và không nên làm để
bảo vệ bầu không khí trong sạch.
Đồ dùng:
* Giáo viên: + Máy chiếu (hỗ trợ bài giảng), sưu tầm một số tranh ảnh
minh họa cho các việc làm; thiết kế theo các Slike.
+ Các tấm thẻ ghi nội dung việc làm từng tranh.
* Học sinh : Tranh ảnh sưu tầm.
3.2.3. Tạo môi trường hợp tác trong nhóm và nâng cao trách nhiệm mỗi
thành viên
Môi trường học của hợp tác nhóm đòi hỏi sự trao đổi qua lại tích cực
giữa các học sinh độc lập trong nhóm. Điều đó được thực hiện khi các thành
viên nhóm nhìn thấy nhau trong trao đổi. Tương tác mặt đối mặt, có tác động
tích cực đối với học sinh như: tăng cường động cơ học tập, làm nảy sinh
Lê Minh Hoàng Trường TH Tây Phong
12
SKKN: Một số kinh nghiệm nâng cao chất lượng dạy học theo nhóm trong môn Khoa học lớp 4
những hứng thú mới, kích thích sự giao thiệp chia sẻ tư tưởng, nguồn lực và
đáp án giải quyết vấn đề, tăng cường các kĩ năng tỏ thái độ, biểu đạt, phản
hồi bằng các hình thức lời nói, ánh mắt, cử chỉ, khích lệ mọi thành viên tham
gia, phát triển mối quan hệ gắn bó, quan tâm đến nhau.
Nhóm hợp tác được tổ chức sao cho từng thành viên trong nhóm không
thể trốn tránh công việc hoặc trách nhiệm học tập. Mọi thành viên đều phải
học, đóng góp phần mình vào công việc chung và thành công của nhóm. Mỗi
thành viên thực hiện một vai trò nhất định. Các vai trò ấy được luân phiên
thường xuyên trong các nội dung hoạt động khác nhau (nhóm trưởng, thư kí,
báo cáo viên ...).
Vì thế, ngay từ các tiết học đầu năm, tôi đã giúp các em hiểu được
chức năng, nhiệm vụ của từng thành viên trong nhóm và hướng dẫn tỉ mỉ
cách điều hành hoạt động nhóm. Cụ thể:
+ Trưởng nhóm : chỉ đạo, điều hành nhóm hoạt động.
+ Thư kí : Ghi lại kết quả của nhóm sau khi được thống nhất.
+ Báo cáo viên: trình bày trước lớp kết quả công việc của nhóm. (Báo
cáo viên có thể là trưởng nhóm hoặc các thành viên trong nhóm).
Đồng thời, trong quá trình theo dõi hoạt động của các nhóm, giáo viên
đưa ra những gợi ý, nhắc lại những biện pháp và cách thức để hoàn thành
công việc được giao, giải đáp các thắc mắc và dạy các kĩ năng thực hiện
nhiệm vụ khi cần thiết. Đối với những nhóm chưa thực hiện nhiệm vụ được
giao một cách tích cực, gáo viên đến gần và cùng tham gia, làm mẫu cho học
sinh. Khi học sinh gặp khó khăn, giáo viên đưa ra những gợi ý cần thiết như
liên hệ những kiến thức đang trao đổi với những kiến thức học sinh đã được
học, tạo ra mối quan hệ giữa kiến thức mới và những kiến thức học sinh đã
biết, đã trải nghiệm. Chính vì thế, học sinh các lớp tôi phụ trách hiện này rất
quen thuộc và thành thạo với hình thức học theo nhóm. Sau khi nghe hiệu
lệnh chia nhóm của giáo viên, các em tự hội ý cử nhóm trưởng, thư kí và điều
hành nhóm hoạt động rất sôi nổi, đại diện nhóm trình bày kết quả thảo luận
rất tự tin, mạnh dạn trước tập thể lớp. Đặc biệt, mỗi thành viên trong nhóm
đều hiểu rằng không thể dựa vào công việc của người khác.
3.2.4. Vận dụng linh hoạt các hình thức dạy học nhóm trong từng bài
Lê Minh Hoàng Trường TH Tây Phong
13
SKKN: Một số kinh nghiệm nâng cao chất lượng dạy học theo nhóm trong môn Khoa học lớp 4
và từng hoạt động học
Trong mỗi tiết học, giáo viên cần phối hợp nhiều phương pháp dạy
học khác nhau một cách linh hoạt, sáng tạo theo hướng giảm sự can thiệp và
quyết định của giáo viên, tăng cường sự tham gia của học sinh vào các hoạt
động tìm tòi, phát hiện ra kiến thức mới. Vì thế, tuỳ theo từng hoạt động học
trong bài để giáo viên lựa chọn các mô hình tổ chức hoạt động nhóm phù
hợp.
Mỗi mô hình nhóm có ưu điểm và hạn chế khác nhau, như:
Các mô hình
Ưu điểm
Hạn chế
hoạt động
nhóm
Nhóm theo cặp Hai hình thức này sẽ giúp
hoặc nhóm từ 3 các em có nhiều cơ hội nói
4 học sinh
lên ý kiến của mình, các em
được rèn luyện kĩ năng
diễn đạt, giao tiếp và hợp
tác trong công việc. Không
mất thời gian tổ chức,
không xáo trộn chỗ ngồi mà
vẫn huy động được học
sinh làm việc cùng nhau.
Học sinh ít được giao lưu,
học hỏi với các bạn khác
trong lớp dẫn đến sự nhàm
chán, không thích hợp tác
với bạn đó nữa.
Nhóm cùng trình Đáp ứng đúng nhu cầu khả
độ (HS năng năng học tập của học sinh
khiếu riêng; HS
có khả năng tiếp
thu mức đạt
chuẩn riêng)
Hệ thống câu hỏi giáo viên
phải chuẩn bị nhiều, phân
hóa rõ ràng; nhóm học sinh
có khả năng tiếp thu chậm
làm việc không có người
chủ chốt, việc điều hành sẽ
không sôi nổi, hiệu quả,
nhiều lần như thế các em
cảm thấy nhàm chán.
Nhóm khác trình Học sinh năng khiếu giúp Một số em còn ỷ lại, dựa
độ (có 03 đối đỡ, hỗ trợ học sinh yếu dẫm vào các bạn học sinh
Lê Minh Hoàng Trường TH Tây Phong
14
SKKN: Một số kinh nghiệm nâng cao chất lượng dạy học theo nhóm trong môn Khoa học lớp 4
tượng
nhau)
khác trong quá trình thảo luận.
Nhóm nhiều học Đưa ra nhiều ý tưởng,
sinh (từ 6 8 học nhiều hướng giải quyết
sinh hoặc cả một vấn đề đặt ra
dãy lớp)
năng khiếu; lúng túng và
chưa mạnh dạn tham gia
vào hoạt động chung của
nhóm
Khuôn viên lớp học chật,
phải xoay bàn ghế hoặc di
chuyển nhiều làm ảnh
hưởng thời gian tiết học;
cơ hội tương tác, giao tiếp
một số em ít, có thể xảy ra
hiện tượng học sinh năng
khiếu lấn át học sinh khác;
giáo viên khó quản lý, việc
hỗ trợ đến từng học sinh
chưa kịp thời.
Nhóm ngẫu
Tạo ra sự hứng khởi khi Khuôn viên lớp học chật, di
nhiên; nhóm cùng được hợp tác với người chuyển nhiều làm ảnh
sở thích:
bạn mới.
hưởng thời gian và nề nếp
lớp học. Có thể chưa tìm
được sự công bằng khi
đánh giá vì khả năng tư duy
giữa các nhóm không tương
đồng nhau...
Thực tế cho thấy rằng, hoạt động nhóm có thể sử dụng phổ biến trong
tất cả các hoạt động của mỗi tiết học, nhưng hiệu quả nhất vẫn là trong
hoạt động phát triển bài. Căn cứ vào đặc trưng của từng mô hình nhóm nêu
trên và tình hình thực tế không gian, sĩ số lớp học, để tổ chức dạy theo nhóm
cho phù hợp tiến hành như sau:
* Đối với những hoạt động làm việc với sách giáo khoa, quan sát các
hình và trả lời câu hỏi trong sách giáo khoa: giáo viên tổ chức cho học sinh
thảo luận theo cặp (02 học sinh cùng bàn quay mặt vào nhau).
Chẳng hạn: Khi dạy bài 6 “Vai trò của vitamin, chất khoáng và chất
xơ” (SGK trang 14&15)
Lê Minh Hoàng Trường TH Tây Phong
15
SKKN: Một số kinh nghiệm nâng cao chất lượng dạy học theo nhóm trong môn Khoa học lớp 4
Ở hoạt động 1, để giúp học sinh nhận biết được những loại thức ăn
chứa nhiều vitamin, chất khoáng và chất xơ giáo viên đã tiến hành tổ chức
nhóm như sau:
Bước 1: Chia nhóm, giao nhiệm vụ
Yêu cầu 02 học sinh ngồi cùng bàn quan sát các hình minh họa (SGK
trang 14 & 15) và nói cho nhau biết tên các thức ăn có chứa nhiều vitamin,
chất khoáng và chất xơ (thời gian khoảng 3 phút)
Bước 2: Thảo luận nhóm (hình thức hỏi đáp)
Gợi ý:
+ HS1: Hình minh họa này vẽ các loại thức ăn gì ?
+ HS2: trả lời
+ HS1: Bạn thích ăn những món nào chế biết từ chuối ? Vì sao?
+ HS2: trả lời kết hợp giải thích (VD: Tớ thích ăn chuối chín, chuối
xào, kem chuối,vì nói rất ngon và bổ)
Tương tự với các loại thức ăn khác: đổi vai (HS2: hỏi ; HS1: trả lời)
Bước 3: Trình bày trước lớp
Gọi 2 đến 3 cặp thực hiện hỏi đáp ; Lớp nhận xét; bổ sung.
Bước 4: Tổng kết, đánh giá
+ Kể tên được những loại thức ăn chứa nhiều vitamin, chất khoáng và
chất xơ ? (kể các loại trong hình SGK kết hợp kể theo hiểu biết của bản
thân)
+ Nhận xét, ghi bảng theo các nhóm (vitamin; chất khoáng; chất xơ)
Từ đó cung cấp cho học sinh hiểu thêm: Nhóm thức ăn chứa nhiều chất
bột đường (sắn, khoai lang, khoai tây,…) cũng chứa nhiều chất xơ.
* Đối với các hoạt động làm việc với phiếu học tập, vật thật, sơ đồ,
khai thác câu hỏi nhiều ý, câu hỏi khó mang tính chất giải thích hoặc giải
quyết tình huống giáo viên đưa ra: giáo viên tổ chức cho học sinh thảo luận
theo nhóm 3 4 học sinh (học sinh bàn trước và bàn sau quay mặt vào nhau).
Ví dụ: Khi dạy bài 37 "Tại sao có gió ?" (SGK trang 74)
Lê Minh Hoàng Trường TH Tây Phong
16
SKKN: Một số kinh nghiệm nâng cao chất lượng dạy học theo nhóm trong môn Khoa học lớp 4
Đầu tiên, giáo viên tổ chức cho học sinh quan sát tranh ảnh (SGK) hoặc
cho ra sân trường quan sát vật thật về các hiện tượng: cây cối lung lay, lá cờ
tổ quốc bay phấp phới.
Tiếp theo, giáo viên chia lớp thành 2 nhóm, phối hợp với nhóm trưởng
tổ chức chơi trò chơi “chong chóng”
Cuối cùng, cho học sinh vào lớp, phát phiếu học tập và yêu cầu các em
hoàn thành trong vòng 3 phút.
PHIẾU BÀI TẬP
Hãy nối các ý ở cột A với nội dung cột B cho phù hợp
A
B
Giã nhÑ
Chong
chãng quay
Kh«ng cã
giã
Chong
chãng quay
Giã m¹nh
Chong
chãng kh«ng
Đại diện các nhóm nhận xét, bổ sung.
Giáo viên kết luận:
Giã nhÑ
Chong chãng
quay nhanh
Kh«ng cã
giã
Chong chãng
quay chËm
Giã m¹nh
Lê Minh Hoàng Trường TH Tây Phong
Chong chãng
kh«ng quay
17
SKKN: Một số kinh nghiệm nâng cao chất lượng dạy học theo nhóm trong môn Khoa học lớp 4
Qua hoạt động khởi động, giúp các em có biểu tượng về mức độ của
gió và kích thích sự tò mò bắt đầu tìm hiểu nội dung chính của bài học.
* Đối với các hoạt động tạo nhóm để làm thí nghiệm; đóng vai; tìm
hiểu nguyên nhân của một số sự vật, hiện tượng trong tự nhiên; triển lãm
tranh ảnh và sản phẩm có liên quan đến nội dung bài học hoặc khai thác bài
bằng phương pháp Bàn tay nặn bột: tôi tổ chức cho học sinh thảo luận theo
nhóm lớn từ 68 học sinh (hoặc mỗi dãy là 01 nhóm).
Ví dụ: Khi dạy bài “Con người cần gì để sống?” (Sách giáo khoa trang
4)
Đối với bài này hoạt động 2 giáo viên cho học sinh thảo luận nhóm
bằng cách tổ chức cho các em chơi trò chơi Đi tìm điều kiện sống.
* Mục tiêu: Kể ra được những điều kiện cần thiết tối thiểu để duy trì
sự sống của con người.
* Chuẩn bị
Mỗi nhóm có một bộ đồ chơi gồm 20 tấm phiếu. Trên mỗi tấm phiếu
vẽ một thứ các em "cần có" để duy trì sự sống (như: thức ăn, nước uống, ánh
sáng....) hoặc một thứ các em "muốn có" (như: sách báo, đồ chơi , ti vi ....)
* Cách tiến hành:
Bước 1: Chia nhóm, giao việc và hướng dẫn cách chơi
Giáo viên chia lớp 3 thành nhóm (mỗi dãy là 01 nhóm); phát cho mỗi
nhóm một bộ đồ chơi nêu trên và hướng dẫn:
Đầu tiên mỗi nhóm bàn bạc với nhau, chọn ra 10 thứ (được vẽ trong 20
tấm phiếu). Tiếp đó các nhóm chọn ra 6 thứ trong 10 thứ sao cho các thứ các
nhóm chọn là đủ diều kiện tối thiểu để đảm bảo sự sống cho con người.
Trong thời gian 4 phút, nhóm nào chọn nhanh nhất và giải thích đúng từng thứ
đã chọn thì đội đo thắng cuộc .
Bước 2: Thảo luận nhóm
Lựa chọn các thứ tối thiểu để duy trì sự sống của con người. Học sinh
các nhóm thảo luận để đi đến thống nhất chọn các điều kiện tối thiểu để
duy trì sự sống cho con người. Vậy giáo viên phải đi từng nhóm để giúp học
Lê Minh Hoàng Trường TH Tây Phong
18
SKKN: Một số kinh nghiệm nâng cao chất lượng dạy học theo nhóm trong môn Khoa học lớp 4
sinh giải thích về các thứ mà nhóm mình đã chọn hoặc không chọn được vẽ
trong phiếu để các em có thể giải thích đúng và trôi chảy hơn .
Bước 3: Báo cáo trước lớp
Lần lượt đại diện các nhóm nêu kết quả lựa chọn của nhóm mình và
giải thích tại sao lại lựa chọn như vậy ?
Bước 4: Tổng kết, đánh giá
Có thể sự lựa chọn của các nhóm là không giống nhau và giáo viên gợi
ý cho các em thảo luận, giúp học sinh nêu lên những điều kiện cần thiết tối
thiểu để duy trì sự sống của con người theo mục "Bạn cần biết" trong sách
giáo khoa môn học.
Ví dụ 2: Khi dạy bài 37 "Tại sao có gió ?" (SGK trang 74)
Ở hoạt động 2, yêu cầu học sinh làm thí nghiệm với đồ dùng đã chuẩn
bị. Thí nghiệm này để chứng minh rằng: "Không khí chuyển động từ nơi
lạnh sang nơi nóng"và đó củng chính là “hướng của gió thổi”.
Tôi lần lượt tiến hành như sau:
Bước 1: Chia nhóm, kiểm tra đồ dùng của học sinh đã chuẩn bị sau đó
nêu mục đích và hướng dẫn cách tiến hành làm thí nghiệm. Đồng thời phát
phiếu học tập với hệ thống câu hỏi trắc nghiệm khách quan.
Bước 2: Tạo nhóm, tiến hành thí nghiệm và thảo luận và trả lời các câu
hỏi bài tập 2 (phiếu bài tập).
PHIẾU BÀI TẬP
Theo dõi thí nghiệm và trả lời các câu hỏi:
a) Khi đốt ngọn nến cháy, không khí ở hai ống có hiện tượng là:
A. Cả hai ống có không khí đều nóng.
B. Cả hai ống có không khí đều lạnh.
C. Một ống có không khí lạnh, một ống có không khí nóng
b) Không khí chuyển động theo hướng nào ?
A. Từ nơi lạnh sang nơi nóng.
B. Từ nơi nóng sang nơi lạnh.
Lê Minh Hoàng Trường TH Tây Phong
19
SKKN: Một số kinh nghiệm nâng cao chất lượng dạy học theo nhóm trong môn Khoa học lớp 4
C. Cả A và B.
Bước 3: Đại diện nhóm báo cáo; Các nhóm khác nhận xét, bổ sung.
Bước 4: Kết luận, chốt kiến thức
Ý a): C ; ý b): A
Từ đó yêu cầu các em giải thích Tại sao có gió ? Gió thổi theo hướng
từ nơi nào đến nơi nào ?
Sau khi học sinh trả lời, giáo viên chốt: Gió có là do chênh lệch về
nhiệt làm cho không khí chuyển động từ nơi lạnh sang nơi nóng và tạo ra
gió. Gió thổi theo hướng từ nơi có không khí lạnh đến nơi có không khí nóng.
Tiếp tục hướng dẫn học sinh liên hệ thực tế nhằm giúp các em nhận
biết được hướng gió thổi từ “biển vào đất liền” hay “từ đất liền ra biển”
theo thời gian ban ngày hoặc ban đêm (Ban ngày gió thổi từ biển thổi vào đất
liền, còn ban đêm gió thổi từ đất liền ra biển).
Ngoài ra, để phát huy tối đa tác dụng và hiệu quả của phương pháp
thảo luận nhóm đòi hỏi giáo viên phải sử dụng kết hợp nó với phương pháp
quan sát và phương pháp thí nghiệm. Học sinh muốn có kết quả thí nghiệm
chính xác thì phải cùng hợp tác với bạn để làm thí nghiệm, cùng nhau quan
sát và trao đổi, thảo luận với bạn trong nhóm để khẳng định lại hiện tượng
diễn ra trong thí nghiệm, từ đó dễ dàng lĩnh hội được tri thức cần nắm và
cũng giúp học sinh
khắc sâu và nhớ kiến thức lâu hơn.
Ví dụ: Khi dạy bài 52 “Vật dẫn nhiệt và vật cách nhiệt” (SGK trang
104)
Ở hoạt động 2, để giúp học sinh nắm được tính cách nhiệt của không
khí, tôi tiến hành cho các em làm thí nghiệm.
Bước 1: Chia nhóm
Chia lớp thành các nhóm 4, yêu cầu các nhóm đọc kĩ thí nghiệm tr.105
Bước 2: Thảo luận nhóm kết hợp làm thí nghiệm
Lê Minh Hoàng Trường TH Tây Phong
20
SKKN: Một số kinh nghiệm nâng cao chất lượng dạy học theo nhóm trong môn Khoa học lớp 4
Mỗi nhóm chuẩn bị: 02 chiếc cốc như nhau, 02 tờ giấy báo, nước nóng,
nhiệt kế. Lần lượt làm thí nghiệm theo phần hướng dẫn cách tiến hành
(SGK), lưu ý cẩn thận với nước sôi để đảm bảo an toàn. Cụ thể:
+ Quấn giấy trước khi rót nước sôi. Với cốc quấn chặt, học sinh dùng
dây thun buộc tờ báo lại cho chặt. Với cốc quấn lỏng, học sinh vo tờ giấy
thật nhăn và quấn lỏng sao cho không khí có thể tràn vào khe hở giữa phần
cốc và tờ giấy.
+ Đo và ghi lại nhiệt độ của từng cốc: 2 lần, mỗi lần cách nhau 5 phút.
Các thành viên quan sát, trao đổi, giải thích kết quả thu được qua thí
nghiệm. Cử 01 thành viên chuẩn bị báo cáo trước lớp.
Bước 3: Trình bày báo cáo
Đại diện của 02 nhóm trình bày kết quả thí nghiệm.
Các nhóm khác đối chiếu kết quả, bổ sung.
Bước 4: Tổng kết, đánh giá
+ Tại sao chúng ta phải đổ nước + Vì: để đảm bảo nhiệt độ của nước
nóng như nhau với một lượng ở 2 cốc là bằng nhau. Nếu nước cùng
nước bằng nhau ?
có nhiệt độ bằng nhau nhưng cốc nào
có lượng nước nhiều hơn sẽ nóng lâu
hơn.
+ Tại sao lại phải đo nhiệt độ
của 2 cốc cùng một thời điểm ? + Vì nước bốc hơi nhanh sẽ làm cho
nhiệt độ của nước giảm đi. Nếu
không đo cùng một lúc thì nước trong
cốc đo sau sẽ nguội nhanh hơn trong
+ Giữa các khe nhăn của tờ báo cốc đo trước.
có chứa gì ?
+ có chứa không khí
+ Vậy tại sao nước trong cốc
quấn báo nhăn, quấn lỏng còn + Vì: giữa các lớp báo quấn lỏng có
chứa rất nhiều không khí nên nhiệt
nóng lâu hơn ?
độ của nước truyền qua cốc, lớp giấy
báo và truyền ra ngoài môi trường ít
+ Theo em, không khí là vật dẫn hơn, chậm hơn nên còn nóng lâu hơn.
Lê Minh Hoàng Trường TH Tây Phong
21
SKKN: Một số kinh nghiệm nâng cao chất lượng dạy học theo nhóm trong môn Khoa học lớp 4
nhiệt hay vật cách nhiệt ?
+ Không khí là vật cách nhiệt.
=> Chốt ý, ghi bảng: Không khí
là vật cách nhiệt.
Vài học sinh nhắc lại.
Như vậy, để làm thí nghiệm thành công và lí giải được một số hiện
tượng đơn giản thông qua thí nghiệm thì con đường hiệu quả nhất là tổ chức
cho học sinh làm việc theo nhóm.
3.3. Điều kiện để thực hiện giải pháp, biện pháp
Giáo viên thường xuyên nghiên cứu bài dạy, xác định thời điểm vận
dụng phương pháp cũng như hình thức dạy học nhóm phù hợp. Thường
xuyên tạo cơ hội cho các em được học tập theo hình thức hợp tác. Căn cứ vào
tình hình thực tế cơ sở vật chất, không gian lớp học và đối tượng học sinh
để chia nhóm phù hợp, tạo cơ hội các thành viên đều được thể hiện ý kiến
của mình và giúp giáo viên quản lý tiện lợi hơn.
Học sinh yêu thích môn học, cần có tinh thần tự giác, biết hợp tác trong
nhóm và nâng cao ý thức trách nhiệm cá nhân trong từng hoạt động học.
3.4. Mối quan hệ giữa các giải pháp, biện pháp
Các giải pháp, biện pháp trong đề tài có mối quan hệ mật thiết với
nhau, bổ trợ cho nhau để thực hiện thành công đề tài đưa ra. Tất cả các biện
pháp trên đều quan trọng, nếu thiếu một trong các biện pháp đó thì đề tài sẽ
không thành công nhưng giáo viên phải biết vận dụng linh hoạt các biện pháp
trong từng bài học, hoạt động cho phù hợp.
3.5. Kết quả khảo nghiệm, giá trị khoa học của vấn đề nghiên cứu
* Kết quả khảo nghiệm:
Sau hai năm áp dụng hình thức tổ chức dạy học thảo luận nhóm trong
môn Khoa học đối với lớp 4A (năm học 2013 2014) và lớp 4C (năm học
2014 2015), tôi tiến hành phỏng vấn, khảo sát và thu được kết quả như
sau :
Lê Minh Hoàng Trường TH Tây Phong
22
SKKN: Một số kinh nghiệm nâng cao chất lượng dạy học theo nhóm trong môn Khoa học lớp 4
Tích cực, chủ
động tham gia
hợp tác nhóm;
Thời gian
TS
HS
có kĩ năng
điều hành
nhóm; tiếp thu
bài nhanh
Năm học
2013 2014
Năm học
2014 2015
Trước khi thực
hiện đề tài
Sau khi áp dụng
đề tài
Trước khi thực
hiện đề tài
Sau khi áp dụng
đề tài
Ý thức hợp
Chưa tích cực
tác nhóm tốt,
hợp tác nhóm;
chủ động
ngại làm
trong học tập, nhóm trưởng;
mạnh dạn
chưa tự tin
trước tập thể
trước tập thể
SL
Tỉ lệ
SL
Tỉ lệ
SL
Tỉ lệ
7
23,3
9
30,0
14
46,7
15
33,3
11
50,0
4
16,7
6
18,2
11
33,3
16
48,5
16
48,5
14
42,4
3
9,1
30
33
* Giá trị khoa học:
Dạy học thảo luận nhóm luôn tạo không khí lớp học thoải mái, sôi nổi;
học sinh học tập hứng thú, lĩnh hội kiến thức một cách chủ động, tích cực và
tiến bộ về nhiều mặt. Trong mỗi tiết học, bản thân các em tự tìm hiểu
những thông tin trong sách giáo khoa, tự suy nghĩ, tự viết, tự đọc, tự kiểm tra
đánh giá bài làm của bạn khác, nhóm khác; luôn mạnh dạn tự tin đưa ra ý
kiến, câu hỏi thắc mắc của mình với thầy, với bạn, từ đó các em dễ dàng
nắm kiến thức bài học một cách chắc chắn. Điều đặc biệt hơn, phát huy tính
tự giác, mạnh dạn trước đám đông và các em tự tin khi điều hành nhóm hoạt
động, nhờ đó chất lượng dạy học môn Khoa học ngày càng được nâng cao.
4. Kết quả thu được qua khảo nghiệm, giá trị khoa học của vấn
đề nghiên cứu
Ngoài việc phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học
sinh, dạy học theo nhóm còn là hình thức luôn làm mới cách học, không khí
lớp học dễ chịu, giúp quá trình học tập trở nên hấp dẫn, nhẹ nhàng, tự nhiên
phù hợp với đặc điểm học sinh tiểu học Học mà chơi, chơi mà học. Giáo
viên luôn luôn chủ động, linh hoạt trong tổ chức nhóm hoạt động, đưa ra hệ
Lê Minh Hoàng Trường TH Tây Phong
23
SKKN: Một số kinh nghiệm nâng cao chất lượng dạy học theo nhóm trong môn Khoa học lớp 4
thống câu hỏi có sự phân bậc phù hợp với từng dạng nhóm và đã định hướng
đúng đắn giúp
các nhóm hoàn thành tốt nhiệm vụ.
Đề tài đã được đưa vào áp dụng tại đơn vị và có tác động thiết thực
đến với giáo viên, học sinh. Nội dung của đề tài đã ảnh hưởng không nhỏ
đến việc nâng cao chất lượng và lựa chọn hình thức tổ chức dạy học đúng
đối tượng học sinh. Nhờ đó chất lượng môn Khoa học nói riêng, chất lượng
giáo dục trong toàn khối được nâng lên rõ rệt. Đề tài tiếp tục được nhân rộng
các khối lớp tại đơn vị mới Tiểu học Tây Phong và các trường tiểu học trong
huyện nhà, góp phần thực hiện đổi mới phương pháp, hình thức dạy học một
cách hiệu quả.
III. PHẦN KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ
1. Kết luận
Tổ chức dạy học nhóm là một hình thức dạy học với nhiều tính ưu
việt. Đó là một trong những hình thức thực hiện tốt việc dạy học phát huy
tính tích cực và tương tác của học sinh. Với hình thức này, học sinh được hấp
dẫn, lôi cuốn vào các hoạt động học, thu lượm kiến thức bằng chính khả
năng của mình với sự giúp đỡ, hướng dẫn của giáo viên. Dạy học theo nhóm
đòi hỏi giáo viên phải chuẩn bị kĩ lưỡng kế hoạch dạy học, lựa chọn những
nội dung thực sự phù hợp với hoạt động nhóm và thiết kế được các hoạt
động giúp các em lĩnh hội, khám phá kiến thức mới một cách tốt nhất, phát
huy tác dụng tích cực trong việc giúp học sinh chiếm lĩnh tri thức và rèn
luyện được các kĩ năng giao tiếp cho học sinh. Như vậy, việc tổ chức hoạt
động nhóm thành công hay không là phụ thuộc vào nhiều yếu tố trong đó một
phần lớn quyết định là vấn đề nhận thức, năng lực và nghệ thuật sư phạm
của người giáo viên. Vì vậy, để tổ chức dạy học nhóm hiệu quả, giáo viên
cần :
Phân nhóm có đầy đủ các đối tượng học sinh để các thành viên hỗ trợ,
giúp đỡ nhau trong quá trình thảo luận.
Căn cứ vào đối tượng học sinh, nội dung từng bài hoặc từng hoạt
động trong mỗi bài để chuẩn bị kĩ lưỡng kế hoạch bài dạy, lựa chọn nội
dung thực sự phù hợp với các hình thức nhóm khác nhau.
Lê Minh Hoàng Trường TH Tây Phong
24
SKKN: Một số kinh nghiệm nâng cao chất lượng dạy học theo nhóm trong môn Khoa học lớp 4
Giao việc cho học sinh phải rõ ràng về cả nội dung và thời gian làm
việc.
Trong khi học sinh thảo luận, giáo viên phải theo dõi, hỗ trợ giúp đỡ
kịp thời khi nhóm hoặc một số thành viên trong nhóm chưa hiểu rõ vấn đề.
Luôn tạo cho học sinh có nề nếp, thói quen làm việc theo nhóm và
biết
được nhiệm vụ, vai trò của mình đối với nhóm. Các thành viên trong nhóm
có thể luân phiên nhau làm nhóm trưởng. Ngoài ra, không nên làm dụng
hoạt động nhóm, tránh lối suy nghĩ đổi mới PPDH là phải sử dụng
hoạt động nhóm.
Chú trọng tạo điều kiện để các thành viên trong nhóm tự đánh giá lẫn
nhau, nhóm này đánh giá nhóm kia hoặc cả lớp cùng đánh giá.
Tùy vào môi trường học tập, khuôn viên lớp học, giáo viên linh hoạt
cách chia nhóm để các em trong lớp đều được tương tác với nhau, tránh sự
nhàm chán lặp đi lặp lại một kiểu nhóm. Đặc biệt đối với học sinh dân tộc
thiểu số không vì quá nặng về kiến thức mà bỏ qua hình thức học theo nhóm
vì qua cách học này các em sẽ phát triển kĩ năng giao tiếp và tăng cường
tiếng Việt hiệu quả.
Bản thân giáo viên luôn nâng cao ý thức tự học, tự rèn, cập nhật cho
minh những kiến thức về nội dung chương trình, về cuộc sống thực tiễn để
tiếp tục tìm ra những giải pháp tốt nhất, phù hợp với điều kiện thực tế giảng
dạy tại cơ sở.
2. Kiến nghị
Đối với nhà trường: Cần đối đồng đều sĩ số giữa các lớp để giáo viên
thuận lợi trong việc chia và bao quát nhóm hiệu quả.
Tăng cường trang thiết bị đủ về cả số lượng và chất lượng giúp cho
các thí nghiệm thực hành chính xác hơn.
Tổ chuyên môn: Thường xuyên tập huấn, trao đổi kinh nghiệm về
vận dụng các phương pháp dạy học để nâng cao chất lượng giáo dục trong
nhà trường.
Trên đây là một số kinh nghiệm mà tôi đã đúc kết được trong quá trình
Lê Minh Hoàng Trường TH Tây Phong
25
