ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
BỘ MÔN VĂN HÓA HỌC
--------------------

LÂM QUANG VINH

TÍN NGƯỠNG DÂN GIAN
CỦA NGƯỜI KHMER TRÀ VINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ CHUYÊN NGÀNH VĂN HÓA HỌC
Mã số: 60.31.70

Người hướng dẫn khoa học
TS. VÕ CÔNG NGUYỆN

TPHCM 2008


MỤC LỤC
DẪN NHẬP............................................................................................................ 5
1.Lý do chọn đề tài.................................................................................................................................................5
2. Mục đích nghiên cứu..........................................................................................................................................6
3. Lịch sử nghiên cứu vấn đề................................................................................................................................6
- Trước năm 1975...................................................................................................................................... 6
- Những nghiên cứu sau 1975..................................................................................................................... 7
- Những công trình của các học giả phương Tây.........................................................................................9
- Những công trình của Campuchia.......................................................................................................... 10
- Các bản chép tay trên lá buông của người Khmer ở Trà Vinh................................................................11
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu...................................................................................................................11
5. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn.........................................................................................................................11

6. Phương pháp nghiên cứu và nguồn tư liệu...................................................................................................12
7. Bố cục..................................................................................................................................................................13

CHƯƠNG I.......................................................................................................... 14
NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG................................................................................... 14
1.1. Tổng quan về tỉnh Trà Vinh và người Khmer ở Trà Vinh.......................................................................15
1.1.1. Vị trí địa lý..................................................................................................................................... 15
1.1.2. Địa hình......................................................................................................................................... 16
1.1. 3. Khí hậu.......................................................................................................................................... 17
1.1.4. Dân tộc........................................................................................................................................... 18
1.2. Người Khmer ở Trà Vinh..............................................................................................................................18
1.2.1. Dân số............................................................................................................................................ 18
1.2.2. Về kinh tế, xã hội và văn hóa.......................................................................................................... 20
1.3. Khái niệm về tín ngưỡng, tôn giáo và cách tiếp cận.................................................................................22
1.3.1. Tín ngưỡng và tôn giáo................................................................................................................... 22
1.3.2. Tín ngưỡng và ma thuật.................................................................................................................. 23
1.3.3. Tín ngưỡng và mê tín dị đoan......................................................................................................... 24
1.3.4. Tín ngưỡng dân gian...................................................................................................................... 25
1.3.5. Cách tiếp cận.................................................................................................................................. 27

TIỂU KẾT............................................................................................................. 28


CHƯƠNG II......................................................................................................... 29
CÁC HÌNH THỨC TÍN NGƯỠNG DÂN GIAN CỦA NGƯỜI KHMER Ở TRÀ VINH
............................................................................................................................. 29
2.1 Tín ngưỡng của cộng đồng.............................................................................................................................30
2.1.1. Neak Tà - Gñk ta............................................................................................................................ 30
2.1.2. Chol Chnam Thmay - cUl qñaM fµI -............................................................................................. 34
2.1.3. Sel Dolta -Esn dUn ta..................................................................................................................... 37

2.1.4. Ok Om Bok - GkGMbuk................................................................................................................ 39
2.1.5. Tín ngưỡng phồn thực.................................................................................................................... 41
2.2. Tín ngưỡng của dòng họ, gia đình và cá nhân...........................................................................................42
2.2.1. Arăk – Garkß.................................................................................................................................. 42
2.2.2. Cúng thần ruộng, thần mục súc....................................................................................................... 45
2.2.3. Tín ngưỡng thờ hồn lúa và tục cúng sân lúa sau khi thu hoạch........................................................46
2.2.4. Tổ nghề.......................................................................................................................................... 47
2.2.5. Triết lý âm dương........................................................................................................................... 48
2.2.6. Nghi lễ vòng đời............................................................................................................................. 49
2.2.6.1. Việc sinh nở........................................................................................................................... 49
2.2.6.2. Tuổi thành niên...................................................................................................................... 51
2.2.6.4. Tang ma................................................................................................................................. 54
2.2.7. Các ma thuật - M khìa tha - mnþKafa............................................................................................. 55
2.2.7. 1. Ma thuật chữa bệnh............................................................................................................... 56
2.2.7. 2. Bùa yêu................................................................................................................................. 58
2.2.7. 3. Ma thuật làm hại................................................................................................................... 58
- Trù ếm - eGm - (êm)......................................................................................................................... 59
- Thư - GM eBI - òm phờ.................................................................................................................... 59
2.2.7.4. Ma thuật đối với người chết................................................................................................... 60
- Cởi quần đánh ma............................................................................................................................. 60
- Dùng đũa bếp đánh ma..................................................................................................................... 61
2.2.7.5 Các ma thuật khác................................................................................................................... 61
- Trộm Ông Thần tài - Nhận nước Ông Thần tài................................................................................. 61
- Quăng răng rụng lên nóc nhà - eá¼efµjeLIg elI dM bUlpÞ¼ - bó thmênh lờn lờ đòm bồl pho
thẳng............................................................................................................................................. 63

CHƯƠNG III........................................................................................................ 64
3.1. Tín ngưỡng và lễ hội dân gian trong đời sống cộng đồng của người Khmer ở Trà Vinh...................66
3.2. Tín ngưỡng và lễ hội dân gian trong đời sống tôn giáo (Phật giáo Theravada) của người Khmer ở
Trà Vinh..................................................................................................................................................................74

3.3. Một số giải pháp bảo tồn và phát huy đời sống văn hóa tinh thần, tâm linh của người Khmer ở Trà
Vinh..........................................................................................................................................................................78

KẾT LUẬN........................................................................................................... 81
TÀI LIỆU THAM KHẢO....................................................................................... 84


A. TÀI LIỆU TIẾNG VIỆT..................................................................................... 84
B.TÀI LIỆU NƯỚC NGOÀI.................................................................................. 91
C. CÁC TRANG WEB.......................................................................................... 93


DẪN NHẬP
1. Lý do chọn đề tài
Người Khmer là một trong ba thành phần dân tộc cơ bản (Việt, Khmer,
Hoa) hợp thành cơ cấu dân cư của tỉnh Trà Vinh. Văn hóa người Khmer ở
Đồng bằng sông Cửu Long nói chung và người Khmer ở tỉnh Trà Vinh nói
riêng được tích hợp trên nền tảng kinh tế nông nghiệp trồng lúa nước là chính
và Phật giáo Theravada trở thành tôn giáo của toàn dân tác động, chi phối hầu
như toàn bộ mọi mặt trong đời sống cư dân Khmer, cả đối với đời sống văn
hóa vật chất lẫn đời sống văn hóa tinh thần, tâm linh và các thiết chế chính trịxã hội cổ truyền của họ.
Trước nay, có nhiều học giả đã nghiên cứu về người Khmer ở Đồng
bằng sông Cửu Long và tín ngưỡng dân gian của họ. Tuy nhiên, những công
trình nghiên cứu chuyên sâu, cụ thể về tín ngưỡng dân gian của người Khmer
ở từng địa phương trong vùng này thì chưa nhiều. Vì vậy, tôi chọn đề tài Tín
ngưỡng dân gian của người Khmer Trà Vinh vì 2 lí do:
- Lí do thứ nhất xuất phát từ thực tiễn cuộc sống sau khi đất nước thống
nhất và tiến hành công cuộc đổi mới (1986) đến giờ, những phát triển về kinh
tế, xã hội đã ảnh hưởng rất nhiều đến đời sống văn hóa của các dân tộc cùng
cộng cư với nhau trên từng địa bàn cư trú nhất định mà người Khmer ở Trà

Vinh cũng không ngoại lệ.
- Lí do thứ hai xuất phát về mặt khoa học, đề tài này được coi là một
chuyên khảo nghiên cứu chuyên sâu một lĩnh vực đời sống văn hóa tinh thần,
tâm linh - tín ngưỡng dân gian- của người Khmer ở Trà Vinh nhằm cung cấp
thêm những luận chứng, luận cứ cho khoa học.


2. Mục đích nghiên cứu
Luận văn hệ thống các nguồn tài liệu về tín ngưỡng dân gian của người
Khmer ở Trà Vinh.
Luận văn phân tích thực trạng và dự báo xu hướng phát triển tín ngưỡng
dân gian của người Khmer ở Trà Vinh trong cái nhìn so sánh đối chiếu quá
khứ - hiện tại.
Cung cấp luận cứ khoa học góp phần vào việc hoạch định chính sách
phát triển văn hóa tinh thần, tâm linh trong cộng đồng người Khmer ở Trà
Vinh dưới góc nhìn văn hóa là mục tiêu, động lực của sự phát triển.

3. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
Những ghi chép về người Khmer nói chung và người Khmer ở Đồng
bằng sông Cửu Long nói riêng đã có từ rất lâu trong lịch sử. Chân Lạp phong
thổ ký của Châu Đạt Quan, sứ thần nhà Nguyên đi sứ sang nước Chân Lạp
(Campuchia ngày nay) vào thế kỷ XIII, đã viết về phong tục, tập quán của
người Khmer chủ yếu ở vùng đất mà ngày nay là Campuchia.
Về sau, có rất nhiều học giả trong và ngoài nước nghiên cứu về người
Khmer (cả Khmer ở Campuchia và Khmer Nam Bộ), chúng tôi tạm thời lấy
thời điểm năm 1975 làm mốc nghiên cứu.
- Trước năm 1975
Những nghiên cứu của các học giả ở miền Nam Việt Nam về người
Khmer ở Đồng bằng sông Cửu Long nói chung và người Khmer ở Trà Vinh
nói riêng trước năm 1975 có rất ít, tiêu biểu như:

- Tìm hiểu văn hóa và xã hội người Việt gốc Miên của nhà nghiên cứu
Thạc Nhân in trong tạp chí Văn hóa Nguyệt san số 1, T8,1965 – Nha Văn hóa
- Tổng bộ Văn hóa xuất bản. Bài viết gồm 22 trang viết về lịch sử, văn hóa,
các ngày lễ tết trong năm của người Việt gốc Miên (người Khmer) là một tư


liệu có thể nói là làm cơ sở cho việc nghiên cứu về người Khmer sau này.
Nhưng trong bài viết này, nhà nghiên cứu Thạc Nhân đề cập đến tín ngưỡng
dân gian của người Khmer vẫn còn sơ lược. Nhưng dù sao, đây là một tư liệu
quý cho thấy việc nghiên cứu về người Khmer ở Việt Nam đã được các nhà
nghiên cứu người Việt quan tâm.
- Người Việt gốc Miên của Lê Hương xuất bản tại Sài Gòn năm 1969
có thể nói là công trình đầu tiên trình bày khá đầy đủ và công phu về người
Khmer ở Việt Nam từ phong tục, tập quán, tín ngưỡng cho đến các nghề thủ
công truyền thống như đan lát, làm đường thốt nốt… Trong đó, ông cũng có
đề cập đến người Khmer ở tỉnh Vĩnh Bình (tỉnh Trà Vinh hiện nay).
- Những nghiên cứu sau 1975
Sau năm 1975, việc nghiên cứu về người Khmer ở Việt Nam được chú ý
rất nhiều, có thể kể:
- Những vấn đề dân tộc học ở miền Nam Việt Nam (Tập II, Quyển I,
1978) của Ban Dân tộc, Viện Khoa học Xã hội tại Thành phố Hồ Chí Minh là
một tập hợp nhiều chuyên khảo đề cập đến các lĩnh vực kinh tế, xã hội và văn
hóa truyền thống của người Khmer. Trong công trình này có chuyên khảo
“Các loại hình tín ngưỡng Arăk, Neak Tà của người Khmer ở Đồng bằng sông
Cửu Long”.
- Trong Tạp chí Dân tộc học số 3, năm 1979, đã dành 8 trang ( từ trang
42- 50) để đăng bài viết về Tàn dư các tín ngưỡng Arak và Neak Tà ở người
Khmer Đồng bằng sông Cửu Long của Nguyễn Xuân Nghĩa. Tác giả cho rằng
tỉnh Trà Vinh là địa bàn còn bảo lưu miếu thờ Arak và Neak Tà nhiều nhất
trong vùng người Khmer ở Đồng bằng sông Cửu Long. Ở phần phụ lục, ông

còn lập danh sách kèm địa chỉ cụ thể 4 ngôi miếu thờ Neak Tà tiêu biểu ở
những nơi có đông người Khmer sinh sống như Trà Cú, Tiểu Cần. Đây là tài


liệu quan trọng làm cơ sở cho việc nghiên cứu, so sánh, đối chiếu các loại hình
tín ngưỡng này trong quá khứ và hiện tại.
- Người Khmer Cửu Long (1987) do Viện Văn hoá phối hợp với Sở
Văn hóa và Thông tin tỉnh Cửu Long thực hiện là một chuyên khảo về người
Khmer ở tỉnh Trà Vinh và tỉnh Vĩnh Long hiện nay. Đây là nguồn tài liệu cơ
bản để kế thừa trong nghiên cứu văn hóa truyền thống nói chung và tín
ngưỡng dân gian của người Khmer ở Trà Vinh nói riêng.
- Vấn đề Dân tộc học ở Đồng bằng sông Cửu Long (1991) do Mạc
Đường làm chủ biên đã tiếp cận nghiên cứu người Khmer ở Đồng bằng sông
Cửu Long về dân số, dân cư, kinh tế-xã hội, văn hóa vật chất, truyền thống
đấu tranh cách mạng…
- Văn hóa người Khmer ở Đồng bằng sông Cửu Long (1993) do Viện
Văn hóa xuất bản là công trình có giá trị trong việc nhận diện sự biến đổi văn
hóa của người Khmer sau gần 30 năm kể từ sau công trình nghiên cứu về
Người Việt gốc Miên (người Khmer) của Lê Hương.
- Nguyễn Khắc Cảnh với công trình Phum sóc người Khmer ở Đồng
bằng sông Cửu Long đã nghiên cứu phum sóc - tổ chức xã hội cổ truyền của
người Khmer, góp phần vào việc nhận diện đặc điểm cư trú của người Khmer
so với người Việt và người Hoa vùng này.
Sơn Phước Hoan - Sơn Ngọc Sang (1999) với tuyển tập Chuyện kể
Khmer được Bộ Giáo dục và Đào tạo chọn làm truyện đọc chính thức trong
chương trình dạy song ngữ cho học sinh trong vùng đồng bào dân tộc cũng đã
hệ thống và cung cấp một số câu truyện hàm chứa tín ngưỡng dân gian. Đây
là nguồn tài liệu cần thiết để tìm ra những điểm tương đồng, khác biệt của
người Khmer ở Trà Vinh so với người Khmer ở các địa phương khác trong
vùng Đồng bằng sông Cửu Long.



Tuyển tập Chuyện kể Khmer (1999) do Sơn Wang làm chủ biên cung cấp
thêm một số chuyện kể khá mới mẻ, chứa đựng những tư liệu mới trong
nghiên cứu tín ngưỡng dân gian của người Khmer nói chung.
Văn học dân gian Đồng bằng sông Cửu Long (1999) của Khoa Ngữ văn,
Trường Đại học Cần Thơ là tập hợp những câu chuyện kể dân gian của các
thành phần cư dân vùng này. Trong đó, những câu chuyện dân gian của người
Khmer cũng góp thêm tư liệu để nghiên cứu tính ngưỡng dân gian của người
Khmer ở Trà Vinh.
Văn học dân gian Sóc Trăng (2002) do Chu Xuân Diên làm chủ biên là
công trình tập hợp nhiều thể loại văn học dân gian của các dân tộc Việt,
Khmer, Hoa ở tỉnh Sóc Trăng. Các thể loại văn học dân gian của người Khmer
chiếm tỷ lệ khá lớn. Chúng biểu hiện và phản ánh về tín ngưỡng dân gian của
cộng đồng này.
Trong công trình Văn học dân gian Bạc Liêu (2005), tín ngưỡng dân gian
cũng được thể hiện tiềm tàng trong văn học dân gian của người Khmer ở tỉnh
Bạc Liêu. Đây là tài liệu góp phần ít nhiều vào việc so sánh, đối chiếu với các
tín ngưỡng dân gian của người Khmer ở Trà Vinh, là vấn đề mà luận văn này
quan tâm.
- Những công trình của các học giả phương Tây
Các học giả người Pháp đã đi tiên phong trong việc nghiên cứu về
người Khmer, nhưng chủ yếu là tập trung nghiên cứu người Khmer ở
Campuchia. Tuy nhiên, đó cũng là những nguồn tài liệu quý được kế thừa
trong nghiên cứu so sánh, đối chiếu làm rõ những vấn đề liên quan đến nội
dung nghiên cứu của luận văn.
M.Percheron (1955), Contes et Légendes D’Indochine, Fernand Nathan,
Édituer – Paris là công trình tập hợp những câu chuyện kể, những huyền thoại
của các tộc người ở Đông Dương (Thái Lan – Lào - Campuchia) như Khmer,



Việt, Êđê (Rhadé), Chăm …Trong các câu chuyện của người Khmer phản ánh
các hình thức tín ngưỡng dân gian mà tín ngưỡng thờ Naga (trang 58 ) là điển
hình. Dù M.Percheron không ghi rõ những câu chuyện trên là do ông sưu tập ở
Campuchia hay ở miền Nam Việt Nam nhưng đây là những cứ liệu cần thiết
để tìm hiểu tín ngưỡng dân gian của người Khmer nói chung.
Robert. L. Mole (1967), The Riligions of South vietnam in faith and
fact, Navpers, Department of the Navy là công trình nghiên cứu tỉ mỉ về tôn
giáo, tín ngưỡng của các tộc người ở miền Nam Việt Nam như Việt, Khmer,
Chăm…, về đạo Lão, đạo Khổng, Phật giáo, Công giáo, Tin Lành, Cao Đài,
Hòa Hảo và tín ngưỡng thờ tổ tiên, vật tổ (animism)…Tuy nhiên, phần viết về
người Khmer vẫn còn rất ít và tản mạn.
- Những công trình của Campuchia
Phong tục tập quán Khmer của Nhin Phương và Mom Chhai
(

jaNePOn

nigm¨méq)

2007

lMGan TM enom Exµr buraN
(lum-an-thum-neam-Khmer-bô-ran) in tại nhà in số 72 chợ Ôrưxây,
Phnômpênh, Campuchia là công trình giới thiệu khá đầy đủ, tỉ mỉ những lễ
hội, những nghi thức hành lễ trong đời sống văn hóa của người Khmer ở
Campuchia từ Chol Chnam Thmay, Sel Dolta, Ok Om Bok đến đám cưới, đám
tang, xây cất, lễ kiết giới, an vị phật, nhập hạ, kiết hạ…Nguồn tài liệu này góp
phần vào việc so sánh, đối chiếu với phong tục, tập quán và tín ngưỡng dân
gian của người Khmer ở Nam Bộ nói chung Và người Khmer ở Trà Vinh nói

riêng.
ƯmBôrin, 2008

mha sRg;anþ

(Ma-ha-

sang-kran), Nxb Trung tâm nghiên cứu Thiên văn và Phong tục Khmer,
Phnompênh, Campuchia là quyển đại lịch coi ngày tháng, thời tiết, nhật thực,


nguyệt thực, chế độ mưa, các hiện tượng lạ, các lễ hội trong năm của người
Khmer ở Campuchia. Đây cũng là tài liệu cần thiết cho việc so sánh, đối chiếu
trong nghiên cứu tín ngưỡng dân gian của người Khmer ở Trà Vinh
- Các bản chép tay trên lá buông của người Khmer ở Trà Vinh
Những bản chép tay trên lá buông ở Chùa Ô Chát, xã Hiếu Tử, huyện
Tiểu Cần, tỉnh Trà Vinh có tên Nghi lễ dân gian

RBhµCati

(pru-ma-chheat) là tài liệu viết về văn hóa, phong tục của người Khmer
( không ghi rõ là của người Khmer ở Campuchia hay người Khmer ở Trà
Vinh) từ các ngày xuống giống trồng lúa đến các lễ hội, nhật thực, nguyệt
thực, các tri thức hay kinh nghiệm xem trăng, sao, mây….
Nhìn chung, những công trình, tài liệu được liệt kê trên đây đã cung cấp
khối lượng thông tin cần thiết, liên quan đến đề tài của luận văn và là những
nguồn tài liệu góp phần vào việc hình thành các giả thuyết, khung phân tích và
nội dung nghiên cứu của luận văn về tín ngưỡng dân gian của người Khmer ở
Đồng bằng sông Cửu Long: Trường hợp tỉnh Trà Vinh.


4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của luận văn là các loại hình tín ngưỡng dân gian
của người Khmer ở Đồng bằng sông Cửu Long từ góc nhìn lịch đại và đồng
đại để tìm hiểu, so sánh, đối chiếu về nguồn gốc ra đời, quá trình phát triển và
biến đổi các loại hình tín ngưỡng dân gian này từ sau công trình nghiên cứu
Người Việt gốc Miên của Lê Hương xuất bản tại Sài Gòn năm 1969. Phạm vi
hay không gian nghiên cứu của luận văn được giới hạn trên địa bàn tỉnh Trà
Vinh hiện nay.

5. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn
Việc nghiên cứu về tín ngưỡng dân gian của người Khmer ở tỉnh Trà
Vinh từ truyền thống đến hiện tại có ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc,


nhằm lần tìm, nhận diện đặc trưng văn hóa của người Khmer và tín ngưỡng
dân gian của họ; cung cấp những thông tin, cứ liệu khoa học cần thiết để bảo
tồn và phát huy các loại hình tín ngưỡng dân gian, lễ hội truyền thống của
người Khmer ở Trà Vinh nói riêng và ở vùng Đồng bằng sông Cửu Long nói
chung, nhằm đáp ứng yêu cầu tiếp tục đổi mới, đẩy mạnh công nghiệp hóa,
hiện đại hóa đất nước, hội nhập khu vực và quốc tế .

6. Phương pháp nghiên cứu và nguồn tư liệu
Luận văn sử dụng phương pháp thu thập tài liệu thành văn, tư liệu điền
dã, hệ thống, xử lý và phân tích các nguồn thông tin liên quan về tín ngưỡng
dân gian của người Khmer ở Đồng bằng sông Cửu Long nói chung và ở tỉnh
Trà Vinh nói riêng.
Luận văn áp dụng các phương pháp quan sát tham dự, phỏng vấn sâu,
phỏng vấn hồi cố, phân loại loại hình hóa và biểu tượng để phân loại các loại
hình tín ngưỡng dân gian; tìm hiểu về nguồn gốc ra đời, quá trình phát triển và
biến đổi của các loại hình tín ngưỡng dân gian của người Khmer ở Trà Vinh.

Luận văn áp dụng phương pháp so sánh, đối chiếu (lịch đại và đồng đại)
để tìm hiểu sự tương đồng và khác biệt về tín ngưỡng dân gian của người
Khmer ở Trà Vinh với người Khmer ở Đồng bằng sông Cửu Long và người
Khmer ở Campuchia.
Luận văn áp dụng phương pháp phân tích chính sách và tác động đối
với việc bảo tồn và pháp huy các giá trị văn hóa tinh thần, tâm linh truyền
thống trong tín ngưỡng và lễ hội dân gian của người Khmer ở Trà Vinh hay
rộng ra hơn là vùng Đồng bằng sông Cửu Long.
Ngoài kế thừa các tài liệu thư tịch liên quan, thì tư liệu điền dã được thu
thập qua việc áp dụng phương pháp quan sát tham dự, phỏng vấn sâu, phỏng
vấn hồi cố…trong cộng đồng người Khmer ở Trà Vinh của tác giả là nguồn tài
liệu cơ bản để hoàn thành luận văn này.


7. Bố cục
Bố cục của luận văn ngoài các phần dẫn luận, kết luận, phụ lục và tài
liệu tham khảo, có 3 chương.
Chương I giới thiệu khái quát về tỉnh Trà Vinh và người Khmer ở Trà
Vinh, về khái niệm và cơ sở lí thuyết trong nghiên cứu tôn giáo, tín ngưỡng và
lễ hội dân gian.
Chương II, tập trung nghiên cứu, phân loại, phân tích các loại hình tín
ngưỡng dân gian của người Khmer ở Trà Vinh trong mối quan hệ đối sánh quá
khứ - hiện tại và sự biến đổi của chúng hiện nay; đồng thời liên hệ so sánh tín
ngưỡng dân gian của người Khmer ở Trà Vinh với tín ngưỡng dân gian của
người Khmer ở Đồng bằng sông Cửu Long và người Khmer ở Campuchia.
Chương III, tìm hiểu và lí giải làm rõ sắc thái văn hóa tinh thần, tâm
linh, đặc trưng tín ngưỡng dân gian của người Khmer ở Trà Vinh; nêu ra một
số định hướng, giải pháp để bảo tồn và phát huy các loại hình tín ngưỡng dân
gian, phát triển văn hóa và du lịch gắn với các lễ hội truyền thống của người
Khmer ở Trà Vinh và vùng Đồng bằng sông Cửu Long.



CHƯƠNG I
NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG


1.1. Tổng quan về tỉnh Trà Vinh và người Khmer ở Trà Vinh
1.1.1. Vị trí địa lý

Hình 1.1 Trà Vinh trong khu vực ĐBSCL
www.travinh.gov.vn

Tên tỉnh Trà Vinh theo tiếng Khmer là PRÉAH ROPÉANG -

tavij - tức Ao Phật. Thời Nguyễn, địa bàn tỉnh Trà Vinh thuộc hạt Long
Hồ[Cao Tấn Hạp 1973:3]. Thời Pháp thuộc, vào năm 1875, Trà Vinh thuộc
phủ Lạc Hóa, tỉnh Vĩnh Long [Nguyễn Đình Đầu ( dịch) 1997:10], sau đó là
tỉnh Trà Vinh. Đến năm 1957 được đổi tên là tỉnh Vĩnh Bình. Năm 1975, Trà
Vinh và Vĩnh Long được nhập lại hợp thành tỉnh Cửu Long. Năm 1992, được
tách ra thành lập lại tỉnh Trà Vinh như hiện nay.
Trà Vinh là tỉnh ở vùng đồng bằng ven biển, nằm giữa hạ lưu sôngTiền
và sông Hậu tiếp giáp biển Đông. Diện tích tự nhiên của tỉnh có 2.369,37 km 2.
Vị trí địa lý giới hạn từ: 9 o31’46’’ đến 10o04’5” vĩ độ Bắc và 105o57’16” đến
106o36’04” kinh độ Đông .


Phía Đông và Đông Nam giáp biển Đông, có chiều dài bờ biển là 65km
Phía Nam và Tây Nam giáp tỉnh Sóc Trăng, có ranh giới là sông Hậu dài
60km
Phía Tây và Tây Bắc giáp tỉnh Vĩnh Long, có ranh giới là những rạch

nước và giồng đất, dài gần 60km
Phía Bắc và Đông Bắc giáp tỉnh Bến Tre, có ranh giới là sông Cổ Chiên(
một nhánh của sông Tiền), dài gần 60km
Trung tâm tỉnh lị Trà Vinh nằm trên Quốc lộ 53, cách thành phố Hồ Chí
Minh 202 km và cách thành phố Cần Thơ 100 km. Tổng diện tích tự nhiên của
tỉnh chiếm 5,63 % diện tích vùng Đồng bằng sông Cửu Long và 0,67% diện
tích cả nước. Tỉnh Trà Vinh có 7 huyện và 1 Thị xã, gồm các huyện Càng
Long, Tiểu Cần, Cầu Kè, Châu Thành, Trà Cú, Cầu Ngang, Duyên Hải và Thị
xã Trà Vinh[Tỉnh Ủy:8].
1.1.2. Địa hình
Trà Vinh nằm giữa sông Tiền và sông Hậu có thể xem đây là vùng đất
con đẻ của dòng Mekong và biển Đông [Tỉnh Ủy:9].
Nhìn bao quát, vùng đất Trà Vinh là dải đồng bằng ven biển có độ cao
trung bình từ 2-3m so với mặt nước biển.
Nhìn chi tiết, dải đồng bằng ven biển này có nhiều chỗ gợn lên như lớp
sóng bởi tác động của thủy triều lên vùng đất phù sa bồi tụ. Từ lâu, cư dân địa
phương gọi những chỗ gợn lên đó là “gò”, là “giồng” và đặt tên riêng cho từng
gò đất, giồng đất đó. Hợp chất đất ở các giồng, gò là cát pha sét, một số nơi có
phù sa mùn. Các giồng đất thường chạy dài theo hướng Đông Bắc- Tây Nam.
Chúng có kích thước khác nhau về chiều rộng, chiều dài và độ cao: chiều rộng
trong khoảng từ 100-200m, chiều dài khoảng 400-2000m, độ cao từ 2-5m so
với mực nước biển. Hiện nay, trên địa bàn tỉnh Trà Vinh có hàng trăm giồng
đất như thế, song mật độ phân bố và tuổi của các giồng đất có khác nhau. Nói


chung, càng gần biển các giồng đất càng thêm dày, thêm trẻ. Ở huyện Càng
Long, có giồng Lớn, giồng Mới, giồng Ất… Ở huyện Tiểu Cần có giồng Le,
giồng Giữa, giồng Tân Trung… Ở huyện Cầu Kè có giồng: giồng Dừa, giồng
Lớn. giồng Trà Ớt, giồng Rùm Sóc, giồng Bưng Lớn… Ở huyện Cầu Ngang
có giồng Thạch In, giồng Ông Thành, giồng Sư Cụm, giồng Ông Lúa, giồng

Lớn, giồng Dài… Ở huyện Trà Cú có giồng Ba Tục, giồng Ba Cụm, giồng
Cóc Lách, giồng Nhuệ Tứ, giồng Cây Da, giồng Mé Láng, giồng Cá Lóc,
giồng Bến Tranh, giồng Cà Hom, giồng Bà Dam… Ở huyện Duyên Hải có
giồng: Sóc Ruộng, giồng Mé Láng, giồng Sơn Trầu, giồng Cây Sứa, giồng Mù
U, giồng Dừa, giồng Trôm, giồng Ổi, giồng Giếng, giồng Ớt… Tại khu vực
ven biển còn có những đụn cát đang hình thành và thường thay đổi hình dáng.
Về đại thể, có thể phân loại đất đai ờ Trà Vinh như sau:
- Gần 2500ha đất giồng
- Gần 23.000 ha đất cát ven giồng
- Hơn 50.000 ha đất mặn ven biển
- Số còn lại là đất phù sa ven sông rạch
Từ phân loại trên cho thấy đất đai ở Trà Vinh rất phong phú và đa dạng.
Đây là nguồn tài nguyên lớn, là môi trường sinh trưởng cho nhiều giống loài
sinh vật, đồng thời cũng là nơi ngụ cư của các tộc người theo đặc điểm cư trú
và nghề nghiệp[Tỉnh Ủy:9-10].

1.1. 3. Khí hậu
Trà Vinh là tỉnh có khí hậu nhiệt đới gió mùa cận xích đạo nhưng ngoài
ảnh hưởng của gió mùa cực đới1.
Khí hậu ở Trà Vinh trong năm có 2 mùa rõ rệt là mùa mưa từ tháng 04 đến
tháng 10 âm lịch với lượng mưa trung bình từ 1.588 - 1.227 mm và mùa khô từ
tháng 10 đến tháng 4 âm lịch năm sau. Chính điều kiện tự nhiên này cũng là một
1

www.travinh.gov.vn


trong những nhân tố tác động đến đời sống của các cư dân ở đây và ảnh hưởng rõ
rệt lên văn hóa của các tộc người cùng cộng cư ở vùng đất này.
1.1.4. Dân tộc

Trà Vinh có dân số khoảng 1,1 triệu người (thống kê năm 2007). Đây là
vùng đất đa tộc người, là nơi tụ cư lâu đời nhất của người Khmer, người Việt,
người Hoa và một số ít người Chăm.Trong đó, người Khmer chiếm 1/3 dân số
toàn tỉnh Trà Vinh, còn người Hoa có khoảng 15.000 người và người Chăm có
khoảng 100 người2.
Trà Vinh là nơi hội tụ của nhiều tôn giáo các tôn giáo lớn của thế giới và
một số tôn giáo khai sinh ở Việt Nam (tôn giáo bản địa hay tôn giáo địa
phưong) như Phật giáo, Công giáo, Tin Lành, Hồi giáo, đạo Cao Đài (phái Tây
Ninh và phái Bến Tre), đạo Hòa Hảo…
Ngoài ra, Trà Vinh cũng là nơi còn lưu giữ nhiều tín ngưỡng dân gian
như tín ngưỡng thờ Mẫu, tín ngưỡng thờ cá Ông (ở thị trấn Mỹ Long, huyện
Cầu Ngang), tín ngưỡng thờ Neak Tà, tín ngưỡng thờ hồn lúa...

1.2. Người Khmer ở Trà Vinh
1.2.1. Dân số
Người Khmer ở Trà Vinh là một trong những tộc người đầu tiên đến
khai phá vùng đất này. Tuy nhiên, chưa có cứ liệu khoa học để xác định một
cách chính xác là người Khmer đã định cư ở Trà Vinh từ lúc nào. Các truyền
thuyết, truyện kể dân gian của họ nói về niên đại của các ngôi chùa Khmer
như Chùa Samrông Ek (642 Phật lịch) hay chùa Âng (990 Phật lịch) nhìn
chung là rất mơ hồ và không đúng với những diễn biến của lịch sử ở vùng đất
Nam Bộ nói chung và ở Trà Vinh nói riêng.

2

www.travinh.gov.vn


Người Khmer ở Trà Vinh là một bộ phận của người Khmer ở Đồng
bằng sông Cửu Long; thuộc nhóm ngôn ngữ Môn – Khmer [Đặng Nghiêm

Vạn 1993:171] và có chung nguồn gốc với người Khmer ở Campuchia. Theo
các nguồn sử liệu cho biết họ định cư ở Đồng bằng sông Cửu Long sớm nhất
là vào thế kỷ XIII.
Năm 1862, theo Monographie de la province de tra vinh (saigon,
impreie.l.merano,1903) thì dân số người Khmer ở Trà Vinh có 66.607
người[Robert.L.Mole 1967 :38].
Trong giai đoạn đầu của thời kỳ Pháp thuộc, người Khmer ở Nam Bộ có
khoảng 147.718 người. Đến năm 1905 có 209.225 người và năm 1915 có
242.157 người,
Năm 1928, người Khmer ở Trà Vinh có 77.842 người trong tổng số
235.986 người của toàn tỉnh[Địa dư tiểu học Trà Vinh 1930:18].
Khoảng 10 năm sau, vào năm 1937, dân số người Khmer ở Trà Vinh có
82.000 người so với 350.000 người Khmer ở Nam Kỳ lúc bấy giờ [Malleret
1946:20].
Theo thống kê dân số năm 1946 của Phủ Thống đốc Nam Kỳ, người
Khmer có khoảng 242.157 người, sống ở các tỉnh: Cần Thơ (17.906 người),
Trà Vinh (66.314 người), Châu Đốc (28.312 người), Long Xuyên (1.770
người), Sóc trăng (43.597 người), Bạc Liêu (15.326 người), Rạch Giá (41.586
người), Hà Tiên (4.494 người), Thủ Dầu Một (12.689 người), Biên Hòa (841
người), Tân An (336 người), Gò Công (200 người) và Tây Ninh (835 người)
[Đoàn Văn Nô 1995:9].
Đến năm 1965, sau hơn một thế kỷ (tính từ năm 1862) thì dân số của
người Khmer đã tăng lên gấp 4 lần. Theo báo cáo của một số tỉnh trong vùng
Nam Bộ lúc bấy giờ thì người Khmer có khoảng 567.115 người, trong đó tỉnh
237.330 người ở Vĩnh Bình (Trà Vinh hiện nay ), 156.951 người, Châu Đốc


62.593 người ở Ba Xuyên (Sóc Trăng hiện nay) và Bạc Liêu, 31.337 người ở
Chương Thiện (Hậu Giang hiện nay), 7.134 người ở Phong Dinh (TP. Cần Thơ
hiện nay), 4.500 người ở Vĩnh Long, 3058 người ở An Xuyên (Cà Mau hiện

nay), 4.315 người ở Tây Ninh, 4.731 người ở Bình Long (Bình Phước hiện
nay) và 1.166 người ở Sài Gòn[Lê Hương 1969:30].
Theo tổng điều tra dân số năm 1979 thì người Khmer ở Hậu Giang (nay
là TP. Cần Thơ, tỉnh Sóc Trăng và tỉnh Hậu Giang) có 290.000 người, ở Cửu
Long (nay là tỉnh Trà Vinh và tỉnh Vĩnh Long) có 270.000 người, ở Kiên
Giang có 120.000 người, ở An Giang có 90.000 người., ở Minh Hải (nay là
tỉnh Cà Mau và tỉnh Bạc Liêu) có 30.000 người. Ngoài ra ở Tây Ninh có
khoảng 10.000 người và ở các tỉnh Bình Phước, Bà Rịa - Vũng Tàu và Thành
phố Hồ Chí Minh, mỗi nơi có khoảng vài ngàn nữa[Viện Văn hóa 1983:21].
Vào thời điểm năm 1999, tỉnh Trà Vinh có tỷ lệ người Khmer so với dân
số chung cao nhất (290.932/966.949 người chiếm 30,08% dân số toàn tỉnh)
sau đó là Sóc Trăng (338.629 người /1.172.404 người chiếm 28,85% của toàn
tình), và các tỉnh Kiên Giang, Bạc Liêu, An Giang, Vĩnh Long, Cần thơ (TP.
Cần Thơ và tỉnh Hậu Giang), Cà Mau[Đinh Lê Thư 2005:14]
Theo số liệu thống kê năm 2004 3 thì người Khmer ở Việt Nam khoảng
trên 1,1 triệu người và cư trú tập trung cao ở Sóc trăng, Trà Vinh, An Giang,
Kiên Giang… Riêng ở Trà Vinh hiện nay có khoảng 323.800 người Khmer4.
1.2.2. Về kinh tế, xã hội và văn hóa
Đại đa số người Khmer ở Trà Vinh là cư dân nông nghiệp nên trong đời
sống kinh tế, cây lúa và những cây hoa màu như bắp, khoai, dưa, đậu các
loại…là những cây mang lại nguồn thu nhập quan trọng của gia đình. Ngoài
ra, họ còn chăn nuôi (trâu bò, heo, gà vịt), nuôi trồng thủy sản (cá, tôm) và sản
xuất thủ công nghiệp (đan đát…). Hoạt động nông nghiệp truyền thống của
3

4

Theo Uỷ ban dân số tỉnh Trà Vinh
/>


người Khmer ở Trà Vinh đã in đậm dấu ấn trong tín ngưỡng và lễ hội dân gian
của cộng đồng.
Ở Trà Vinh có một bộ phận người Khmer cư trú ven biển (Ngũ Lạc,
Long Toàn, Long Vĩnh của huyện Duyên Hải, Định An của Trà Cú) và làm
nghề đánh bắt cá, tôm vùng cửa sông, ven biển. Nhưng số này không nhiều và
cũng không đủ để tạo nên sự khác biệt đáng kể so với số đông cư trú trên đất
giồng và làm nông nghiệp bằng ruộng, rẫy.Tuy nhiên, ở họ cũng đã định hình
một số loại hình tín ngưỡng dân gian gắn với sông biển.
Về mặt xã hội, tổ chức xã hội cổ truyền của người Khmer ở Trà Vinh là
phum sóc tương tợ như xóm làng của người Việt. Trước nay, họ cư trú chủ yếu
trên những giồng đất cao, ở đó khoảng 5-10 gia đình hợp thành một phum,
nhiều phum hợp thành một sóc. Phum sóc này ít nhiều có quan hệ với nhau về
mặt thân tộc và huyết thống[Nguyễn Thanh Luân 2004:3] Tôn ti thứ bậc
xưng hô ở người Khmer thường không theo vai vế như người Việt, người Hoa.
Trong họ hàng, thân tộc đời thứ nhất hễ ai thấy mặt trời trước xem như là
người lớn hơn, không kể con chú/con bác, con dì, con cô/con cậu.
Người Khmer ở Trà Vinh chịu ảnh hưởng sâu nặng văn hóa Ấn Độ mà
Phật giáo Theravada là điển hình[Nguyễn Hiến Lê (dịch)1971:387]. Sở dĩ
người Khmer chọn đạo Phật là vì “Đạo Phật phủ nhận chế độ đẳng cấp, đả phá
độc quyền và thói lệ nghi thức, giảng dạy tình yêu thương và từ bi rộng
mở”[Phan Thu Hiền 1998:146]. Chùa là trung tâm tôn giáo, văn hóa, giáo
dục cho cả cộng đồng.
Người Khmer ở Trà Vinh vừa cư trú tập trung trong từng phum sóc, vừa
cư trú xen kẽ với người Việt và người Hoa trên từng địa bàn dân cư. Giữa họ
đã hình thành những mối quan hệ gắn bó với nhau từ lâu đời trong hôn nhân,
gia đình, trong tiếp xúc, trao đổi, giao lưu kinh tế, văn hóa, xã hội, tạo nên bản
sắc văn hóa có tính tiêu biểu, đặc thù ở vùng cư dân hỗn hợp đa tộc người
(Khmer, Việt, Hoa).



1.3. Khái niệm về tín ngưỡng, tôn giáo và cách tiếp cận
1.3.1. Tín ngưỡng và tôn giáo
Theo Đào Duy Anh thì tín ngưỡng (Belief) đó là “lòng ngưỡng mộ, mê
tín đối với một tôn giáo hoặc một chủ nghĩa”, còn tôn giáo (Religion) là “một
thứ tổ chức lấy thần đạo làm trung tâm mà lập nên giới ước để khiến người ta
tín ngưỡng”[Trần Quốc Vượng 1998:91].
Theo Trần Quốc Vượng thì “Trong đời sống ngôn ngữ, xã hội, cả hai
thuật ngữ tôn giáo, tín ngưỡng đều tồn tại. Sự phân biệt giữa hai thuật ngữ chủ
yếu ở mức độ niềm tin và cơ cấu tổ chức của hai hiện tượng xã hội. Nói đến
tín ngưỡng là nói đến quá trình thiêng hóa một nhân vật được gởi gắm vào
niềm tin tưởng của con người. Quá trình ấy, có thể là quá trình huyền thoại
hóa, lịch sử hóa nhân vật phụng thờ. Mặt khác, giữa các tín ngưỡng đều có
những đan xen và trong từng tín ngưỡng đều có nhiều lớp văn hóa lắng đọng”[
Trần Quốc Vượng 1998:92].
Theo Ngô Đức Thịnh trong công trình Tín ngưỡng và văn hóa tín
ngưỡng ở Việt Nam do nhà xuất bản Khoa học Xã hội ấn hành năm 2001 thì
“Hiện tại, đang có rất nhiều ý kiến khác nhau khi sử dụng khái niệm “tôn
giáo” và “tín ngưỡng”.Theo quan điểm truyền thống, người ta có ý thức phân
biệt tôn giáo và tín ngưỡng, thường coi tín ngưỡng ở trình độ thấp hơn so với
tôn giáo. Loại quan điểm thứ hai là đồng nhất giữa tín ngưỡng và tôn giáo và
đều gọi chung là tôn giáo, tuy có phân biệt tôn giáo nguyên thủy, tôn giáo địa
phương, tôn giáo thế giới”[Ngô Đức Thịnh 2001:17]. Ông cho rằng tín
ngưỡng với tư cách như một hình thức thể hiện niềm tin vào cái thiêng liêng
của con người, của một cộng đồng người nào đó, ở một trình độ phát triển xã
hội cụ thể.
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia:Tín ngưỡng là hệ thống các niềm tin
mà con người tin vào để giải thích thế giới và để mang lại sự bình an cho cá


nhân và cộng đồng. Tín ngưỡng đôi khi được hiểu là tôn giáo. Điểm khác biệt

giữa tín ngưỡng và tôn giáo ở chỗ, tín ngưỡng mang tính dân tộc nhiều hơn
tôn giáo, tín ngưỡng có tổ chức không chặt chẽ như tôn giáo. Khi nói đến tín
ngưỡng người ta thường nói đến tín ngưỡng của một dân tộc hay một số dân
tộc có một số đặc điểm chung còn tôn giáo thì không mang tính dân tộc. Tín
ngưỡng không có một hệ thống điều hành và tổ chức như tôn giáo, nếu có thì
hệ thống đó cũng lẻ tẻ và rời rạc. Tín ngưỡng nếu phát triển đến một mức độ
nào đó thì có thể thành tôn giáo5.
Trong luận văn này, chúng tôi dựa vào bản phân loại tín ngưỡng của
Ngô Đức Thịnh trong công trình Tín ngưỡng và văn hóa tín ngưỡng ở Việt
Nam làm cơ sở cho nghiên cứu tín ngưỡng dân gian của người Khmer ở tỉnh
Trà Vinh.
1.3.2. Tín ngưỡng và ma thuật
Về thuật ngữ ma thuật (Magic), Từ điển Bách khoa Việt Nam coi ma
thuật là: “Hình thái tôn giáo nguyên thủy theo đó người ta tin rằng một số
người có thể làm ra những phép lạ bằng những sức mạnh thần bí của mình
(làm mưa, làm nắng, làm phúc, gây họa). Ra đời vào thời kì thị tộc, ma thuật
có nhiều dạng từ thấp đến cao, tác động gián tiếp hay trực tiếp đến đối tượng,
bắt chước, khởi động, xua đuổi hay tẩy sạch… Thường được gọi dưới các
thuật ngữ: yểm bùa, chài, ếm, thư… Ma thuật nhằm nhiều mục đích: cầu may,
chữa bệnh, làm hại, tình yêu, nghề nghiệp, chiến tranh… Ở ma thuật, đã xuất
hiện những quan hệ giữa con người và các lực lượng siêu nhiên, nhưng chưa
thấy có ý niệm thần thánh. Người ta tin vào sức mạnh thần bí của một con
người thực” 6.
5

6

/>
/>
param=15E9aWQ9MTc2ODcmZ3JvdXBpZD0ma2luZD1zdGFydCZrZXl3b3JkPW0=&page=1



Nhà văn hóa học nổi tiếng người Mỹ Bronislaw Malinowski khi viết về
vấn đề này trong tác phẩm Magic, science and Religion and other Essays (Ma
thuật, Khoa học và tôn giáo và những tiểu luận khác ) đã nhận định “Không có
một nhóm người nào, cho dù nguyên thủy đến đâu mà không có tôn giáo và
ma thuật”[Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam 2006:147-213] và “Ma thuật là
một từ dường như gợi ra một thế giới đầy những khả năng bí hiểm và bất ngờ.
thậm chí đối với những người không có lòng ham muốn mạnh mẽ đối với
những điều huyễn hoặc, đối với con đường tắt vào một “ sự thật huyền bí”…
Một phần bởi vì ma thuật có vẻ như khuyấy động trong con người những sức
mạnh tâm lý ẩn dấu, những hy vọng rơi rớt trong sự kỳ diệu, những niềm tin
âm ỉ vào những khả năng bí ẩn của con người. Để làm chứng cho điều này là
sức mạnh mà các từ ma thuật, bùa chú, phép thuật, bỏ bùa mê có trong thơ ca,
nơi những giá trị nội tâm của từ ngữ, các sức mạnh tinh thần tồn tại lâu nhất
và được thể hiện rõ ràng nhất” [Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam 2006 :193194].
Như vậy, chúng ta thấy rằng giữa tín ngưỡng và ma thuật tuy có mối
quan hệ khắng khít với nhau và “Nếu như ma thuật dựa vào niềm tin của con
người là họ có thể thông lĩnh thiên nhiên một cách trực tiếp nếu họ biết các
quy luật ma thuật điều khiển thiên nhiên cũng có phần tương tự như khoa
học”[Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam 2006:149] thì tín ngưỡng chỉ là niềm
tin một cách võ đoán vào các hành động đó mà thôi.
1.3.3. Tín ngưỡng và mê tín dị đoan
Mê tín dị đoan là một thuật ngữ có nguồn gốc từ Công giáo. Đây là từ
mà các giáo sĩ và giáo dân dùng để chỉ những niềm tin dân gian ngoài niềm tin
vào một đấng cứu thế duy nhất là Chúa. Như vậy, ngoại diên của thuật ngữ mê
tín dị đoan rất rộng và trải dài trên nhiều lĩnh vực của đời sống văn hóa xã hội


nhưng điểm trung nhất là những niềm tin ngoài chính thống và thường mang

một ý nghĩa tiêu cực.
Như vậy, nội hàm của tín ngưỡng và mê tín dị đoan có những điểm
trùng lắp lên nhau, và trong nhiều trường hợp chúng tiến sát lại rất gần nhau
nhưng không bao giờ đồng nhất với nhau. Tín ngưỡng thì thường rộng và
mang ý nghĩa tích cực hơn là mê tín dị đoan. Tín ngưỡng thì thường tồn tại
qua lăng kính xã hội trong khi đó mê tín dị đoan thường bảo thủ và tồn tại
trong một nhóm nhỏ những người chậm tiến.

1.3.4. Tín ngưỡng dân gian
Ở những phần trên cho thấy có sự phân biệt các thuật ngữ tín ngưỡng
và tôn giáo, giữa tín ngưỡng và mê tín dị đoan. Trong những sự phân biệt đó,
có sự phân biệt khá rạch ròi theo tiêu chí giữa tín ngưỡng và tôn giáo, cũng có
sự phân biệt để nhận diện giữa tín ngưỡng và mê tín dị đoan.
Tuy nhiên, nếu như ở các nước Phương Tây, sự phân biệt giữa tín
ngưỡng- tôn giáo (belief – religion) khá rõ ràng, thì ở Việt Nam, điều này luôn
là vấn đề còn nhiều tranh luận, bởi mức độ đan xen và hòa nhập lẫn nhau giữa
hai thành tố này là rất phức tạp. Ở Việt Nam, ngoài thuật ngữ tín ngưỡng, còn
sử dụng thuật ngữ tín ngưỡng dân gian.
Luận án Tiến sĩ Tín ngưỡng dân gian của người Chăm Ninh Thuận và
Bình Thuận của Vương Hoàng Trù quan niệm “Tín ngưỡng dân gian Chăm là
những tín ngưỡng bản địa không thuộc các tôn giáo du nhập vào Champa và
người Chăm trong những thời kỳ lịch sử sau này”[Hội Dân tộc học,
2006:227]
Bài viết Phật giáo làm cách nào để thích ứng với yêu cầu tín ngưỡng
dân gian? của Thích Thánh Nghiêm đăng trong Tạp chí nghiên cứu Phật học
– số 6 (62) – 2002 đã viết về tín ngưỡng dân gian như sau: “Tín ngưỡng dân