1
BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

BỘ TÀI CHÍNH

HỌC VIỆN TÀI CHÍNH

Sử dụng một số công cụ tài chính nhằm thực hiện mục tiêu
giảm nghèo ở các tỉnh Tây Nguyên

Tôn Thu Hiền

Chuyên ngành: Kinh tế tài chính – ngân hàng
Mã số: 62.31.12.01

Họ và tên cán bộ hướng dẫn khoa học:
1. PGS,TS Bạch Thị Minh Huyền
2. TS Nguyễn Đình Hợi

2011


2

LỜI MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
Nghèo được xác định là vấn đề không chỉ với các nước đang phát triển
mà cả với các nước phát triển. Nghịch lý về sự gia tăng nghèo trong điều kiện
tăng trưởng kinh tế cao đã được thế giới xác nhận. Trách nhiệm của các nước
giàu trong việc giảm nghèo cũng đã được thể hiện qua việc một trăm tám
mươi nguyên thủ quốc gia trong đó có Việt Nam đã ký Tuyên bố Thiên niên

kỷ vào tháng 10 năm 2000, cam kết đạt Mục tiêu Phát triển Thiên niên kỷ
nhằm giảm mức nghèo xuống còn một nửa vào năm 2015.
Đối với Việt Nam, phát triển kinh tế gắn với giảm nghèo là một chủ
trương lớn của Đảng và Nhà nước ta trong thời kỳ đổi mới. Chiến lược Toàn
diện về Tăng trưởng và Giảm nghèo được Thủ tướng Chính phủ thông qua
tháng 5/2002 là sự khẳng định và thể hiện quyết tâm của Chính phủ Việt nam
trong lĩnh vực giảm nghèo.
Những kết quả mà chúng ta đạt được trong lĩnh vực giảm nghèo đã được
cộng đồng quốc tế đánh giá cao và coi như một trong những bài học thành
công trong quá trình phát triển kinh tế. Chỉ trong vòng hơn một thập kỷ tính
từ đầu những năm 90 (thế kỷ XX), tỷ lệ dân số sống dưới ngưỡng nghèo đã
giảm từ 58% xuống còn 29% vào năm 2002, tương đương với trên 20 triệu
người đã thoát nghèo [67].
Trong những nỗ lực chung vì mục tiêu giảm nghèo, tài chính có vai trò
vô cùng quan trọng. Việc sử dụng các công cụ tài chính không những là cách
chuyển giao nguồn lực để hỗ trợ người nghèo một cách trực tiếp mà còn cung
cấp phương tiện để họ tự vươn lên thoát nghèo. Tuy nhiên, trong quá trình sử
dụng các công cụ tài chính cũng còn bộc lộ những hạn chế đòi hỏi phải được
hoàn thiện cho phù hợp với thực tiễn.


3
Ở nước ta, tình trạng nghèo giữa các vùng trong cả nước rất khác nhau.
Theo đánh giá gần đây nhất của Ngân hàng thế giới, Tây Nguyên được xem là
điểm tối nhất trên bản đồ nghèo. Lý do không chỉ vì tỷ lệ nghèo ở khu vực
này cao nhất mà còn vì Tây Nguyên là vùng có tốc độ giảm nghèo chậm nhất
trong cả nước.
Trong bối cảnh có nhiều thay đổi và nhiều thách thức mới đặt ra trong
tiến trình giảm nghèo mà chúng ta đang phải đương đầu, việc đánh giá đúng
đắn thực trạng nghèo của Tây Nguyên và tìm ra những giải pháp phù hợp

trong việc sử dụng các công cụ tài chính góp phần giảm nghèo ở khu vực này
có ý nghĩa thiết thực và đòi hỏi phải được nghiên cứu một cách đầy đủ và
nghiêm túc.
2. Tổng quan nghiên cứu
Nghiên cứu về nghèo và tìm ra các giải pháp giảm nghèo là đề tài đã
được nhiều tác giả, tổ chức trong và ngoài nước thực hiện. Trong số đó có
những nghiên cứu nghèo theo vùng, một số đánh giá chính sách giảm nghèo
của Việt Nam qua các giai đoạn, một số khác lại tập trung đánh giá nghèo
theo những lĩnh vực.
Một số nghiên cứu và đánh giá chính sách có thể kể đến là “Việt Nam,
đánh giá nghèo và chiến lược” của WB (1995) [64]; báo cáo “Việt Nam tấn
cống nghèo” (2000) [65]. Đây được coi là nghiên cứu đầu tiên mà trong đó có
đánh giá tác động của hệ thống chính sách giảm nghèo trên phạm vi cả nước.
Bên cạnh đó, các cá nhân cũng tiến hành các nghiên cứu độc lập. Gần đây
nhất có tác giả Nguyễn Thị Hoa với đề tài “Hoàn thiện các chính sách giảm
nghèo chủ yếu của Việt Nam đến năm 2015” (2009) [76].
Các nghiên cứu trên đều có một điểm chung là đã đề cập đến một số
chính sách liên quan trực tiếp đến giảm nghèo trên phạm vi cả nước và chỉ ra
những điểm hạn chế chung như: chính sách đã được triển khai nhưng chưa
đến được đúng đối tượng; nhiều người nghèo chưa biết đến chính sách; việc


4
tổ chức cũng như phối hợp thực hiện còn nhiều điểm bất cập đã ảnh hưởng
không nhỏ đến kết quả thực hiện chính sách.
Bên cạnh những nghiên cứu về chính sách, trong giai đoạn thực thi
Chiến lược giảm nghèo 2001-2005, WB cũng đã tiến hành một nghiên cứu
“Nghèo’’ (2003) [67] trên phạm vi cả nước. Đồng thời, hàng loạt nghiên cứu
nghèo theo vùng cũng được nhiều tổ chức tiến hành. Nổi bật là các đánh giá
nghèo theo vùng của UNDP năm 2003 như “Đánh giá nghèo có sự tham gia

của cộng đồng tại Hà Giang” [104], “Đánh giá nghèo theo vùng tại Đồng
bằng sông Cửu long” [106], “Đánh giá nghèo theo vùng Miền núi phía Bắc”
[107], “Đánh giá nghèo theo vùng tại đồng bằng sông Hồng” [106]; hay
“Đánh giá nghèo có sự tham gia của cộng đồng tại Ninh Thuận” của Trung
tâm Phát triển Nông thôn [91]; “Đánh giá nghèo có sự tham gia của cộng
đồng tại Quảng Trị” của Bộ LĐ,TB& XH và chương trình hợp tác Việt - Đức
về giảm nghèo [11]…
Tại Tây Nguyên cũng có một số nghiên cứu về nghèo. Năm 2003,
ActionAid Vietnam and ADB tiến hành 2 đánh giá nghèo có sự tham gia tại
Đăc Lắc và khu vực miền Trung, Tây Nguyên là “Participatory Poverty and
Governance assessment, Daklak Province” [116], và “Participatory Poverty
and Governance assessment, Central Coast and Highlands region” [117].
“Báo cáo đánh giá nghèo có sự tham gia tại Kon Tum” [109], được Viện khoa
học xã hội Việt Nam và Viện khoa học lao động và xã hội thực hiện năm
2008. Một nghiên cứu chính sách giảm nghèo tại Đắc Nông do công ty
TNHH tư vấn quốc tế VICA thực hiện năm 2008 là “Nghiên cứu về giảm
nghèo và chính sách giảm nghèo tại tỉnh Đăk Nông” [28].
Một số nghiên cứu liên quan nghèo khác lại đánh giá theo lĩnh vực, trong
đó tập trung vào lĩnh vực cơ sở hạ tầng, giáo dục và y tế, như “Cải thiện việc
tiếp cận cơ sở hạ tầng thiết yếu” (2002) [61] của Ngân hàng Hợp tác Quốc tế
Nhật Bản; hay “Cung cấp giáo dục cơ bản có chất lượng cho mọi người”
(2002) [16] của Bộ Phát triển Quốc tế Anh. Các nghiên cứu về lĩnh vực y tế


5
bao gồm “Cải thiện tình trạng sức khoẻ và giảm bớt bất bình đẳng” của Ngân
hàng Phát triển Châu Á và Tổ chức Y tế Thế giới (2002) [63]; “Giải pháp tài
chính thúc đẩy phát triển sự nghiệp y tế ở Việt Nam” (2006) [37] của tác giả
Hoàng Thị Thúy Nguyệt...
Những nghiên cứu trên đã cung cấp bức tranh nghèo của Việt Nam,

đồng thời cho thấy thực trạng và đặc thù nghèo của từng vùng, những khó
khăn, thách thức và khuyến nghị giải quyết vấn đề nghèo tại địa phương. Tuy
nhiên, những nghiên cứu này hoặc là thiên về đánh giá chính sách, mà chủ
yếu là đánh giá kết quả thực hiện chính sách hơn là đánh giá tác động của
chúng; hoặc là tập trung nghiên cứu nghèo trên quy mô cả nước. Những
nghiên cứu nghèo theo vùng tại Tây Nguyên còn phiến diện. Đặc biệt, những
đánh giá về các công cụ tài chính rất ít và rời rạc. Tính đến thời điểm thực
hiện luận án, tác giả nhận thấy chưa có một nghiên cứu nào đề cập một
cách hệ thống việc sử dụng các công cụ tài chính trong việc đạt được mục
tiêu giảm nghèo. Hơn nữa, việc nghiên cứu để vận dụng hệ thống các công
cụ tài chính trên địa bàn vùng Tây Nguyên chưa được tác giả nào thực
hiện.
Với những lý do trên đây, cùng với yêu cầu thực tiễn tìm ra những
giải pháp nhằm sử dụng hiệu quả hơn các công cụ tài chính để đạt được
mục tiêu giảm bớt nghèo ở Tây Nguyên, tác giả đã chọn vấn đề “Sử dụng
một số công cụ tài chính nhằm thực hiện mục tiêu giảm nghèo ở các tỉnh
Tây Nguyên” làm đề tài nghiên cứu sinh.
3. Mục đích, đối tượng, phạm vi và phương pháp nghiên cứu
Mục đích nghiên cứu
Nhận diện và đánh giá tình trạng nghèo tại các tỉnh Tây Nguyên cũng
như tình hình sử dụng các công cụ tài chính tại địa bàn. Chỉ ra những thành
công và hạn chế trong quá trình sử dụng các công cụ đó vì mục tiêu giảm


6
nghèo. Trên cơ sở thực tiễn và những bài học kinh nghiệm về giải quyết
nghèo được đúc rút từ các nước, luận án đề xuất một số giải pháp để sử dụng
hiệu quả các công cụ tài chính nhằm đạt được mục tiêu giảm nghèo tại Tây
Nguyên trong giai đoạn tới.
Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Về đối tượng nghiên cứu: Xuất phát từ mục tiêu của luận án, đối tượng
nghiên cứu của luận án là tình trạng nghèo và các công cụ tài chính được sử
dụng trong tiến trình giảm nghèo nói chung, đặc biệt tập trung vào địa bàn các
tỉnh Tây Nguyên.
Luận án cũng nghiên cứu kinh nghiệm của một số nước trên thế giới
trong việc giải quyết nghèo để tìm ra những bài học phù hợp cho Việt Nam,
nhất là vùng Tây Nguyên.
Về phạm vi nghiên cứu:
Giới hạn về thời gian: Luận án chỉ tập trung nghiên cứu nghèo trong giai
đoạn từ 2002 đến nay. Lý do của sự lựa chọn này như sau: giảm nghèo là một
quá trình lâu dài, đòi hỏi nỗ lực từ nhiều phía với những mục tiêu trong từng
thời kỳ cụ thể ở các mức độ khác nhau. Mục tiêu cuối cùng của công cuộc
giảm nghèo cũng không nằm ngoài mục tiêu phát triển có tính chiến lược của
quốc gia là “dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh”. Tuy
nhiên, năm 2002 được coi là một mốc quan trọng trong tiến trình phát triển
nói chung và giảm nghèo nói riêng, với sự ra đời của Chiến lược toàn diện về
tăng trưởng và giảm nghèo của Chính phủ. Nó đánh dấu một sự phát triển mới
trong tiến trình phát triển của đất nước không chỉ với hàng loạt chương trình,
dự án lớn của Nhà nước; mà cũng từ thời điểm đó, các hoạt động nghiên cứu
và các báo cáo về nghèo được thực hiện và công bố một cách đầy đủ, là
nguồn số liệu tin cậy làm cơ sở cho việc phân tích, đánh giá của luận án.


7
Giới hạn về lĩnh vực nghiên cứu: Nghèo là một nội dung lớn, có phạm vi
rất rộng, liên quan đến nhiều lĩnh vực. Do giới hạn về thời gian và các điều
kiện nghiên cứu, luận án chỉ tập trung vào lĩnh vực tài chính, các lĩnh vực
khác chỉ được nghiên cứu với tư cách là điều kiện hỗ trợ cho các công cụ tài
chính trong việc thực hiện mục tiêu giảm nghèo. Mặt khác, các công cụ tài
chính cũng rất đa dạng, luận án chỉ tập trung đánh giá việc sử dụng 1 số công

cụ tài chính với giới hạn sau:
- Công cụ chi ngân sách, tập trung xem xét thông qua các chương trình
mục tiêu giảm nghèo.
- Công cụ bảo hiểm, tập trung vào bảo hiểm y tế.
- Công cụ tài chính vi mô.
Những lý do khiến tác giả lựa chọn 3 công cụ tài chính và giới hạn
nghiên cứu như trên là:
Thứ nhất, do những giới hạn về điều kiện, khả năng nghiên cứu, tác giả
không thể giải quyết tổng thể tất cả các vấn đề trong các lĩnh vực liên quan
đến giảm nghèo mà chỉ tập trung vào việc sử dụng một số công cụ tài chính
cho mục đích giảm nghèo.
Thứ hai, những công cụ tài chính được lựa chọn nghiên cứu là những
công cụ có tác động lớn và trực tiếp đến mục tiêu giảm nghèo. Một số công
cụ tài chính tác động gián tiếp và hạn chế sẽ không được xem xét trong luận
án.
Thứ ba, trên quan điểm giải quyết nghèo cần có sự phối hợp đồng bộ
nhiều công cụ tài chính, luận án đã lựa chọn cả công cụ tài chính có tác động
ở tầm vĩ mô (như chi NSNN) và ở tầm vi mô (công cụ tài chính vi mô). Sử
dụng hiệu quả nhóm các công cụ tài chính này sẽ giải quyết nghèo trên ba
khía cạnh: tạo cơ hội, trao quyền và giảm nguy cơ bị tổn thương. Sự hỗ trợ từ


8
ngân sách thông qua các chương trình mục tiêu giảm nghèo và các chương
trình tín dụng ưu đãi tạo đem đến cơ hội và đảm bảo công bằng cho người
nghèo. Các công cụ bảo hiểm sẽ tạo ra tấm lưới chắn an toàn, vừa có tác dụng
phòng ngừa rủi ro và hạn chế tác động của các cú sốc, giảm thiểu nguy cơ bị
tổn thương cho người nghèo. Trong số các loại hình bảo hiểm, bảo hiểm y tế
là công cụ tác động trực tiếp nhất đến người nghèo bởi nó liên quan trực tiếp
đến khả năng thụ hưởng dịch vụ công thiết yếu là chăm sóc sức khỏe.

Giới hạn về địa bàn nghiên cứu: Tác giả tập trung nghiên cứu đề tài nói
trên tại khu vực Tây Nguyên. Ngoài những nghiên cứu chung theo vùng, tác
giả còn tập trung vào 1 số địa phương được xem là nghèo nhất trong vùng
(các tỉnh, huyện, xã nghèo nhất). Các lý do giải thích cho điều này là Tây
Nguyên không chỉ là một trong các khu vực có tỷ lệ nghèo cao, tốc độ giảm
nghèo chậm mà còn có nhiều nét đặc thù so với các vùng khác trong cả nước.
Đồng thời, như đã chỉ ra ở trên, các nghiên cứu tương tự chưa được tiến hành
một cách hệ thống ở khu vực này.
Phương pháp nghiên cứu
Để đạt được mục tiêu nghiên cứu, về phương pháp luận, luận án dựa trên
cách tiếp cận đa chiều đối với thực trạng nghèo và việc sử dụng các công cụ
tài chính trên địa bàn nghiên cứu. Cách tiếp cận đó cho phép đánh giá đối
tượng nghiên cứu một cách toàn diện và khách quan. Quan điểm lịch sử cũng
được luận án sử dụng khi phân tích, đánh giá thực trạng nghèo theo thời gian.
Điều đó rất có ý nghĩa trong phân tích tiến trình và chỉ rõ những xu hướng
giảm nghèo.
Về phương pháp nghiên cứu, tác giả sử dụng tổng hợp các phương pháp
nghiên cứu khoa học như phương pháp thống kê; điều tra khảo sát; phương
pháp phân tích định tính; các phương pháp phân tích thực chứng và chuẩn tắc;


9
các phương pháp suy luận, diễn giải… Trong đó, thống kê và suy luận, diễn
giải là hai phương pháp chủ đạo giúp tác giả hoàn thành luận án.
Phương pháp thống kê: các số liệu sử dụng trong luận án chủ yếu từ các
nguồn chính là Bộ Tài chính, Tổng cục Thống kê Việt Nam, Văn phòng
Chương trình giảm nghèo quốc gia (Bộ LĐTB&XH). Ngoài ra, số liệu được
cập nhật từ nguồn của Ngân hàng Chính sách xã hội, Bộ Y tế. Tác giả cũng
thực hiện nhiều chuyến công tác tại các tỉnh khu vực Tây Nguyên nhằm thu
thập số liệu, thông tin từ Vụ địa phương II (cơ quan thường trực của Ủy ban

Dân tộc tại khu vực miền Trung, Tây Nguyên) và các sở, ban ngành thuộc các
tỉnh Gia Lai, Kon Tum, Đăk Lăk cung cấp. Đặc biệt, một số cuộc khảo sát tại
thực địa với các phương pháp điều tra, khảo sát khác nhau được thực hiện
(xem phụ lục 1, 2 và 3) và số liệu điều tra được xử lý bằng phần mềm thống
kê SPSS. Để đánh giá tác động của chính sách tín dụng ưu đãi, tác giả cũng
đã sử dụng phần mềm xử lý số liệu Stata 9.1 để tính toán số liệu từ bộ số liệu
VHLSS 2002, 2004, 2006. Những phân tích định lượng đã giúp cho việc phân
tích và đưa ra kết luận có căn cứ và tin cậy hơn.
Phương pháp suy luận, diễn giải: dựa trên cơ sở những số liệu thực tế
thu thập được, tác giả tiến hành phân tích từng công cụ tài chính, từ đó rút ra
những điểm đạt được và chưa đạt được trong quá trình sử dụng các công cụ
đó, đồng thời chỉ ra tác động của hệ thống công cụ đó đến kết quả giảm nghèo
ở Tây Nguyên. Trên cơ sở những kết luận được rút ra từ phương pháp suy
luận, diễn giải, luận án đề xuất các giải pháp nhằm sử dụng hiệu quả các công
cụ tài chính để đạt được mục tiêu giảm nghèo trong thời gian tới.
4. Kết cấu của luận án
Ngoài lời mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và các phụ lục, nội dung
chính của luận án được kết cấu trong ba chương:
Chương 1: Nghèo và các công cụ tài chính giảm nghèo


10
Chương 2: Thực trạng sử dụng một số công cụ tài chính thực hiện
mục tiêu giảm nghèo ở Tây Nguyên giai đoạn từ 2002 đến nay.
Chương 3: Sử dụng công cụ tài chính thúc đẩy giảm nghèo ở các tỉnh Tây
Nguyên trong thời gian tới.
5. Những kết quả chính và đóng góp của luận án
Nghiên cứu về nghèo và việc sử dụng các công cụ tài chính góp phần giảm
nghèo ở Tây Nguyên, luận án đã đạt được các kết quả và đóng góp chính sau đây:
Một là, luận án đã hệ thống hoá và làm sáng tỏ các vấn đề lý luận về

nghèo, đặc biệt lý giải làm nổi bật các cách tiếp cận và phương pháp đánh giá
nghèo. Với các cách tiếp cận khác nhau về nghèo, luận án đã thể hiện cách
nhìn đa chiều khi giải quyết vấn đề nghèo.
Hai là, luận án đã phân tích có tính khái quát, làm rõ các căn cứ để Nhà
nước can thiệp vào việc giảm nghèo, đồng thời xác định rõ vai trò can thiệp
của Nhà nước trong công cuộc giảm nghèo.
Ba là, hệ thống các công cụ tài chính đã được luận giải rõ ràng và luận
án cũng chỉ rõ vai trò của chúng khi được phối hợp sử dụng trong việc giảm
nghèo bền vững.
Bốn là, thông qua việc nghiên cứu kinh nghiệm của một số quốc gia đã
được cộng đồng quốc tế đánh giá cao trong giải quyết nghèo, luận án cũng đã
rút ra một số bài học kinh nghiệm có ý nghĩa đối với Việt Nam nói chung và
có thể vận dụng cho khu vực Tây Nguyên.
Năm là, thực trạng nghèo ở Tây Nguyên đã được luận án đánh giá khá
sâu sắc và đậm nét trên cơ sở kết hợp nghiên cứu các tài liệu thứ cấp và các
thông tin, số liệu có được qua khảo sát thực tế tại địa bàn. Việc chỉ ra các
nguyên nhân dẫn đến nghèo và việc phân tích những tiềm năng của vùng là
căn cứ thực tiễn đề xuất các giải pháp giảm nghèo tại địa bàn nghiên cứu.


data error !!! can't not
read....


data error !!! can't not
read....


data error !!! can't not
read....



data error !!! can't not
read....


data error !!! can't not
read....



data error !!! can't not
read....


data error !!! can't not
read....


data error !!! can't not
read....


data error !!! can't not
read....


data error !!! can't not
read....



data error !!! can't not
read....

data error !!! can't not
read....


data error !!! can't not
read....

data error !!! can't not
read....


data error !!! can't not
read....

data error !!! can't not
read....