B GIÁO DC VÀ ÀO TO
TRNG I HC KINH T TP. H CHÍ MINH






HUNH QUC TOÀN



NÂNG CAO NNG LC CNH TRANH
CM NGÀNH CÀ PHÊ TÂY NGUYÊN




LUN VN THC S KINH T








TP. H Chí Minh – Nm 2011
B GIÁO DC VÀ ÀO TO
TRNG I HC KINH T TP. H CHÍ MINH

CHNG TRÌNH GING DY KINH T FULBRIGHT


HUNH QUC TOÀN


NÂNG CAO NNG LC CNH TRANH
CM NGÀNH CÀ PHÊ TÂY NGUYÊN

Chuyên ngành: Chính sách công
Mã s: 603114



LUN VN THC S KINH T

NGI HNG DN KHOA HC:
1. GS.TS Malcolm McPherson
2. Phan Chánh Dng




TP.H Chí Minh – Nm 2011
i
N云I CAM AOAN
Tôi xin cam 8oan lu壱n v<n này hoàn toàn do tôi th詠c hi羽n. T医t c違 nh英ng 8q衣n v<n và ý
v逢荏ng không ph違i c栄a tôi 8隠u 8逢嬰c ghi chú ngu欝n g嘘c 8亥y 8栄 và chính xác, các s嘘 li羽u s穎
f映ng trong lu壱n v<n 8隠u 8逢嬰c d磯n ngu欝n và có 8瓜 chính xác cao nh医t có th吋. Lu壱n v<n này
không nh医t thi院t ph違n ánh quan 8k吋m c栄a Tr逢運ng A衣i h丑c Kinh t院 thành ph嘘 H欝 Chí Minh

hay Ch逢挨ng trình Gi違ng d衣y Kinh t院 Fulbright.
TP.HCM, ngày 22 tháng 4 n<m 2011
Tác gi違,
Hunh Qu嘘c Toàn
ii
N云I C謂M 愛N
Tr逢噂c tiên tôi xin chân thành c違m 挨n Ch逢挨ng trình gi違ng d衣y kinh t院 Fulbright 8ã 8欝ng ý
và c医p h丑c b鰻ng 8吋 tôi theo h丑c ch逢挨ng trình này. Tôi xin chân thành c違m 挨n GS.TS
Malcolm McPherson, TS. V Thành T詠 Anh và th亥y Phan Chánh D逢叡ng 8ã t壱n tình góp ý
nh英ng ki院n th泳c có giá tr鵜 khoa h丑c cao, cng nh逢 nh英ng kinh nghi羽m th詠c ti宇n mà các
th亥y 8ã tr違i nghi羽m, giúp tôi t瑛ng b逢噂c nh壱n d衣ng 8逢嬰c v医n 8隠 th詠c ch医t c亥n gi違i quy院t.
Tôi xin chân thành cám 挨n th亥y Ainh Công Kh違i, th亥y Tr亥n Ti院n Khai và th亥y Cao Hào
Thi 8ã giúp tôi r医t nhi隠u trong các bu鰻i th違o lu壱n chuyên 8隠. Tôi xin chân thành cám 挨n
các anh ch鵜"荏 các công ty Olam, Armajaro, Dakman, 2Zero, Simexco, Cà phê Aà L衣t, Cà
phê Vi羽t A泳c, Inexim, Thái Hòa, Trung Nguyên, Thành Phát, An Thái, An Phong và quán
cà phê Eden Star 8ã nhi羽t tình tr違 l運i ph臼ng v医n, giúp tôi tìm hi吋u môi tr逢運ng th詠c t院 v隠
e映m ngành cà phê Tây Nguyên.
Nhân 8ây, tôi xin g穎i l運i c違m 挨n 8院n t医t c違 các th亥y cô, các anh ch鵜 làm vi羽c 荏 Ch逢挨ng
trình Gi違ng d衣y Kinh t院 Fulbright và b衣n h丑c cùng l噂p 8ã giúp tôi 8逢嬰c h丑c v噂i 8亥y 8栄
ph逢挨ng ti羽n trong m瓜t môi tr逢運ng h丑c thu壱t và c衣nh tranh cao.
Cu嘘i cùng, tôi xin c違m 挨n c挨 quan và gia 8ình 8ã t衣o 8k隠u ki羽n thu壱n l嬰i 8吋 tôi 8逢嬰c theo
j丑c trong su嘘t th運i gian qua.
iii
O影C L影C
N云I CAM AOAN i
N云I C謂M 愛N ii
O影C L影C iii
DANH M影C CÁC CH頴 VI蔭T T溢T v
DANH M影C CÁC HÌNH vi
DANH M影C B謂NG vi

TÓM T溢T vii
CH姶愛NG 1 M雲"A井U 1
1.1 A員t v医n 8隠 1
1.2 V医n 8隠 chính sách 1
1.3 Câu h臼i chính sách 2
1.4 M映c tiêu c栄a 8隠 tài 2
1.5 Ph衣m vi nghiên c泳u và ph逢挨ng pháp nghiên c泳u 3
1.5.1 Ph衣m vi nghiên c泳u 3
1.5.2 Ph逢挨ng pháp nghiên c泳u 3
1.5.3 Ngu欝n thông tin 4
1.5.4 C医u trúc c栄a lu壱n v<n 4
CH姶愛NG 2 T蔚NG QUAN V陰 C愛 S雲 LÝ THUY蔭T N;NG L衛C C萎NH
TRANH 5
2.1 Các khái ni羽m 5
2.1.1 N<ng l詠c c衣nh tranh 5
2.1.2 C映m ngành 5
2.1.3 Lý thuy院t n<ng l詠c c衣nh tranh c栄a Micheal E. Porter 荏 c医p 8瓜 qu嘘c gia 5
2.1.3.1 Các nhân tぐ quyｘt 8おnh n<ng lばc cＴnh tranh 5
2.1.3.2 Mô hình kim c⇔￢ng cてa lぢi thｘ cＴnh tranh quぐc gia 7
CH姶愛NG 3 PHÂN TÍCH N;NG L衛C C萎NH TRANH 9
3.1 Các y院u t嘘 l嬰i th院 t詠 nhiên 9
3.1.1 V鵜 trí 8鵜a lý và quy mô dân s嘘 9
3.1.1.1 Vお trí 8おa lý 9
iv
3.1.1.2 Qui mô dân sぐ 9
3.1.2 Tài nguyên thiên nhiên 11
3.1.3 V<n hóa và công d映ng c栄a cà phê 11
3.2 N<ng l詠c c衣nh tranh kinh t院 v mô 12
3.2.1 H衣 t亥ng k悦 thu壱t – xã h瓜i và th吋 ch院 chính tr鵜 12
3.2.2 Các chính sách kinh t院 v mô 13

3.2.2.1 Chính sách tín dつng cho cà phê 13
3.2.2.2 Các chính sách hざ trぢ sＶn xuＸt, kinh doanh và xuＸt khｂu 14
3.2.2.3 Chính sách thu hút 8Ｚu t⇔ 15
3.3 N<ng l詠c c衣nh tranh vi mô 16
3.3.1 Ch医t l逢嬰ng môi tr逢運ng kinh doanh 16
3.3.1.1 Các 8kｚu kiうn yｘu tぐ sＶn xuＸt 16
3.3.1.2 Chiｘn l⇔ぢc, cＸu trúc và cＴnh tranh cてa công ty 18
3.3.1.3 Các 8kｚu kiうn cＺu 20
3.3.1.3.1 Thお tr⇔ぜng thｘ giずi 21
3.3.1.3.2 Thお tr⇔ぜng trong n⇔ずc 24
3.3.1.4 Các ngành hざ trぢ và có liên quan 25
3.3.2 Trình 8瓜 phát tri吋n c映m ngành 30
3.3.3 M泳c 8瓜 tinh thông c栄a các doanh nghi羽p 33
3.5 Mô hình kim c逢挨ng c映m ngành cà phê Tây Nguyên 35
CH姶愛NG 4 M浦T S渦 KI蔭N NGH卯 NÂNG CAO N;NG L衛C C萎NH TRANH 36
4.1 Các 8k隠u ki羽n y院u t嘘 s違n xu医t 36
4.2 Các 8k隠u ki羽n c亥u 37
4.3 Chi院n l逢嬰c, c医u trúc và s詠 c衣nh tranh c栄a công ty 37
4.4 Các ngành công nghi羽p và h厩 tr嬰 có liên quan 38
TÀI LI烏U THAM KH謂O 39
PH影 L影C 43
v
DANH M影C CÁC CH頴 VI蔭T T溢T
4C Hi羽p h瓜i C瓜ng 8欝ng Cà phê l嬰i ích chung.
BCEC Trung tâm giao d鵜ch cà phê Buôn Ma Thu瓜t.
CPI Ch雨 s嘘 n<ng l詠c c衣nh tranh c医p t雨nh.
DARD U荏 Nông nghi羽p và Phát tri吋n Nông thôn.
FDI X嘘n 8亥u t逢 tr詠c ti院p n逢噂c ngoài.
GCI Ch雨 s嘘 c衣nh tranh toàn c亥u.
GSO V鰻ng c映c Th嘘ng kê.

ICO V鰻 ch泳c cà phê qu嘘c t院.
ITC Trung tâm Th逢挨ng m衣i Qu嘘c t院.
KQKS M院t qu違 kh違o sát (c栄a tác gi違).
MARD D瓜 Nông nghi羽p và Phát tri吋n Nông thôn.
NCS Nhóm chính sách (trong m磯u kh違o sát c栄a tác gi違).
NHCSVN Ngân hàng Chính sách Xã h瓜i Vi羽t Nam.
NHNN&PTNT Ngân hàng Nông nghi羽p và Phát tri吋n Nông thôn Vi羽t Nam.
PAPI Ch雨 s嘘 hi羽u qu違 qu違n tr鵜 và hành chính công c医p t雨nh.
TP.BMT Thành ph嘘 Buôn Ma Thu瓜t.
TP.HCM Thành ph嘘 H欝 Chí Minh.
VICOFA Hi羽p h瓜i Cà phê – Ca cao Vi羽t Nam.
WASI Vi羽n Khoa h丑c K悦 thu壱t Nông lâm nghi羽p Tây Nguyên.
WEF Di宇n 8àn kinh t院 th院 gi噂i.
WTO V鰻 ch泳c th逢挨ng m衣i th院 gi噂i.
vi
DANH M影C CÁC HÌNH
Hình 2.1: Các nhân t嘘 quy院t 8鵜nh n<ng l詠c c衣nh tranh 13
Hình 2.2: Nh英ng nhân t嘘 quy院t 8鵜nh l嬰i th院 qu嘘c gia 15
Hình 3.1: T益 l羽 nghèo (%) 荏 Tây Nguyên giai 8q衣n 1998 – 2008 16
Hình 3.2: Thu nh壱p bình quân 8亥u ng逢運i 1 tháng theo giá th詠c t院 (10008) 17
Hình 3.3: Chu厩i giá tr鵜 cà phê 24
Hình 3.4: T鰻ng s違n l逢嬰ng cà phê th院 gi噂i niên v映 2009 – 2010 27
Hình 3.5: T鰻ng s違n l逢嬰ng và giá tr鵜 xu医t kh育u cà phê Vi羽t Nam giai 8q衣n 1991 – 2010 27
Hình 3.6: Di宇n bi院n tiêu th映 cà phê th院 gi噂i giai 8q衣n 2000 – 2010 28
Hình 3.7: S詠 phát tri吋n c栄a các th鵜 tr逢運ng m噂i n鰻i giai 8q衣n 2000 – 2010 29
Hình 3.8: N<ng su医t bình quân, di羽n tích và s違n l逢嬰ng cà phê Vi羽t Nam qua các th運i k
p<m 1980, 2000 và 2010 32
Hình 3.9: Mô hình kim c逢挨ng c映m ngành cà phê Tây Nguyên 39
Hình 3.10: S挨"8欝 c映m ngành cà phê Tây Nguyên 40
DANH M影C B謂NG

D違ng 3.1: N<ng su医t cà phê t益 l羽 v噂i l逢嬰ng phân bón (NPK) 8亥u vào 36
vii
TÓM T溢T
O員c dù có l嬰i th院 t詠 nhiên và n<ng l詠c s違n xu医t cà phê Robusta hàng 8亥u th院 gi噂i, nh逢ng
giá tr鵜 trong n逢噂c c栄a cà phê Tây Nguyên không cao. S違n ph育m cà phê ch栄 y院u là xu医t
kh育u d逢噂i d衣ng thô, trong khi n<ng l詠c ch院 bi院n c栄a các doanh nghi羽p trong n逢噂c h亥u nh逢
ch雨"8áp 泳ng nhu c亥u n瓜i 8鵜a và ph違i c衣nh tranh v噂i các doanh nghi羽p n逢噂c ngoài có ti隠m
n詠c tài chính m衣nh. Trong khi 8ó chính sách c栄a nhà n逢噂c ch雨 t壱p trung 逢u 8ãi cho m瓜t s嘘
doanh nghi羽p nhà n逢噂c mà ít quan tâm 8院n ng逢運i nông dân s違n xu医t và doanh nghi羽p t逢
nhân chi院m 8a s嘘.
F詠a trên mô hình n<ng l詠c c衣nh tranh c栄a Michael E. Porter 8ang 8逢嬰c áp d映ng cho nhi隠u
qu嘘c gia, tác gi違 phân tích m瓜t s嘘 các y院u t嘘 quy院t 8鵜nh n<ng l詠c c衣nh tranh, quy院t 8鵜nh l嬰i
th院 c衣nh tranh nh茨m tìm ra nh英ng 8k吋m m衣nh c亥n phát huy, 8k吋m y院u c亥n kh逸c ph映c 8吋
thúc 8育y n<ng l詠c c衣nh tranh c栄a c違 c映m ngành cà phê Tây Nguyên. D詠a trên kinh nghi羽m
e栄a n逢噂c s違n xu医t cà phê hàng 8亥u th院 gi噂i là Brazil 8吋 phát huy vai trò c栄a nhà n逢噂c 8嘘i
x噂i 8k隠u ki羽n th詠c t院 c栄a c映m ngành.
Trong th運i k c衣nh tranh toàn c亥u ngày càng gay g逸t, Nhà n逢噂c c亥n ph違i chuy吋n 8鰻i chính
sách phát tri吋n t瑛 b違o h瓜, h衣n ch院 c衣nh tranh sang mô hình m噂i c衣nh tranh cao h挨n là h嬰p
tác toàn di羽n gi英a chính quy隠n v噂i các khu v詠c s違n xu医t, doanh nghi羽p và các th吋 ch院 h嬰p
tác phát tri吋n khác.
1
CH姶愛NG 1
O雲"A井U
1.1 A員t v医n 8隠
Tây Nguyên là vùng 8医t lý t逢荏ng cho cây cà phê, 8員c bi羽t là cà phê Robusta. N<m 2008,
di羽n tích cà phê c栄a Tây Nguyên hi羽n chi院m trên 91% t鰻ng di羽n tích và s違n l逢嬰ng chi院m
kho違ng 94% t鰻ng s違n l逢嬰ng c栄a c違 n逢噂c
1
. N<m 2009, t鰻ng s違n l逢嬰ng cà phê c栄a th院 gi噂i
kho違ng 7,2 tri羽u t医n, trong 8ó nhi隠u nh医t là Brazil (s違n xu医t 2,4 tri羽u t医n và xu医t kh育u 1,8

tri羽u t医n), th泳 nhì là Vi羽t Nam s違n l逢嬰ng ch栄 y院u 8吋 xu医t kh育u h挨n 1 tri羽u t医n. Hoa K và
A泳c là hai th鵜 tr逢運ng truy隠n th嘘ng nh壱p kh育u l噂n nh医t v噂i 1,4 và 1,2 tri羽u t医n cà phê các
lo衣i n<m 2009. Nh壱t B違n, Italia và Pháp cng là các qu嘘c gia có nhu c亥u nh壱p kh育u cà phê
t医t l噂n v噂i giá tr鵜 nh壱p kh育u trên 1 t雨 USD
2
.
Theo Báo cáo th逢運ng niên ngành hàng cà phê n<m 2008 và tri吋n v丑ng n<m 2009, m泳c tiêu
th映 cà phê trung bình c栄a ng逢運i dân Vi羽t Nam ch逢a cao. T嘘c 8瓜 t<ng tiêu dùng cà phê t<ng
nhanh h挨n r医t nhi隠u so v噂i t嘘c 8瓜 t<ng dân s嘘. T嘘c 8瓜 t<ng tiêu dùng cà phê t<ng nhanh t瑛
p<m 2003 8院n nay, k吋 c違 khi có l衣m phát cao trong n<m 2008, t嘘c 8瓜 tiêu dùng cà phê
trong n逢噂c v磯n không có xu h逢噂ng gi違m (Ph映 l映c 1).
P<m 2009, s違n l逢嬰ng s違n xu医t cà phê c栄a 15 qu嘘c gia s違n xu医t l噂n nh医t th院 gi噂i 8衣t 6,6
tri羽u t医n, chi院m 98,41% t鰻ng s違n l逢嬰ng cà phê toàn c亥u, trong 8ó ch栄 y院u t医p trung vào
o瓜t s嘘 n逢噂c s違n xu医t chính Brazil, Vi羽t Nam, Colombia và Indonesia (Ph映 l映c 2). Brazil là
qu嘘c gia s違n xu医t có s違n l逢嬰ng cà phê 8泳ng 8亥u th院 gi噂i ch栄 y院u cà phê Arabica, trong khi
Vi羽t Nam 8泳ng nhì v隠 s違n l逢嬰ng nh逢ng là n逢噂c s違n xu医t Robusta hàng 8亥u th院 gi噂i.
1.2 X医n 8隠 chính sách
Là n挨i s違n xu医t cà phê Robusta l噂n nh医t th院 gi噂i ch栄 y院u 8吋 xu医t kh育u, h挨n n英a cà phê là
ngu欝n thu nh壱p chính, mang l衣i nhi隠u vi羽c làm cho ng逢運i dân Tây Nguyên. Nh逢ng 8院n
nay, Tây Nguyên v隠 c挨 b違n v磯n d瑛ng l衣i 荏 ho衣t 8瓜ng xu医t kh育u nguyên li羽u (cà phê nhân)
1
“Cultivation Data”, Eごng thông tin 8kうn tぬ Dじ Nông nghiうp và Phát triあn Nông thôn, truy c壱p ngày
12/2/2011 t衣i 8鵜a ch雨: />2
“Historical data”, International Coffee Organization, truy c壱p ngày 12/2/2011 t衣i 8鵜a ch雨:
/>2
có hàm l逢嬰ng giá tr鵜 gia t<ng th医p. Vi羽c ho衣ch 8鵜nh và th詠c thi chính sách v隠 c映m ngành cà
phê còn mang tính ki吋m soát, thi院u k院t n嘘i gi英a chính sách phát tri吋n c映m ngành và các
chính sách liên quan. C映 th吋 trong niên v映 2009-2010, chính sách ch雨"8鵜nh tín d映ng 逢u 8ãi
cho các công ty riêng l飲
3

không phát huy 8逢嬰c hi羽u qu違 nh逢 mong mu嘘n, doanh nghi羽p
không thu mua cà phê k鵜p th運i c栄a nông dân 8吋 t衣m tr英 khi giá th医p và khi th鵜 tr逢運ng có
giá cao thì 8ã bán h院t, chính sách không phát huy 8逢嬰c kh違 n<ng 8k隠u ti院t 8吋"鰻n 8鵜nh xu医t
kh育u v噂i m泳c giá cao.
Trong khi 8ó, nhi隠u doanh nghi羽p khác l衣i không 8逢嬰c vay v嘘n 8吋 thu mua t衣m tr英. Ak隠u
này cho th医y ngoài vi羽c h厩 tr嬰 lãi su医t b医t công b茨ng c栄a chính ph栄, chính sách còn h衣n
ch院 s詠 c衣nh tranh lành m衣nh gi英a các doanh nghi羽p cùng ngành v噂i nhau. Suy cho cùng,
nguyên nhân do Nhà n逢噂c ch逢a th壱t s詠"8欝ng hành cùng doanh nghi羽p và ng逢運i s違n xu医t
trong quá trình ho衣ch 8鵜nh chính sách phát tri吋n c映m ngành, chính 8k隠u này h衣n ch院 n<ng
n詠c c衣nh tranh, góp ph亥n làm gi違m giá tr鵜 trong n逢噂c c栄a cà phê Tây Nguyên.
Tr逢噂c th詠c tr衣ng trên, v医n 8隠 b泳c thi院t n違y sinh là Nhà n逢噂c c亥n phát huy vai trò c栄a mình
trong vi羽c phát tri吋n c映m ngành cà phê, nâng cao n<ng l詠c c衣nh tranh thay cho t逢 duy qu違n
lý kinh t院 truy隠n th嘘ng nh逢 vi羽c h厩 tr嬰, b違o h瓜 các công ty riêng l飲"8逢嬰c ch雨"8鵜nh. Nhà
p逢噂c c亥n t衣o s詠 liên k院t gi英a các doanh nghi羽p nh茨m thúc 8育y, t<ng n<ng l詠c c衣nh tranh
cho c映m ngành thay vì ch雨 b違o h瓜 m瓜t s嘘 doanh nghi羽p không 8栄 kh違 n<ng c衣nh tranh
trong môi tr逢運ng toàn c亥u hóa hi羽n nay.
1.3 Câu h臼i chính sách
Tr逢噂c b嘘i c違nh khó kh<n c栄a c映m ngành cà phê Tây Nguyên 8ang di宇n ra nh逢 trên, câu
j臼i 8員t ra là “làm th院 nào 8吋 nâng cao n<ng l詠c c衣nh tranh c栄a cà phê Tây Nguyên?”. A吋
gi違i quy院t v医n 8隠 này, “các 8嘘i t逢嬰ng có liên quan, 8員c bi羽t là Nhà n逢噂c, có vai trò nh逢 th院
nào 8吋 nâng cao n<ng l詠c c衣nh tranh cho cà phê Tây Nguyên?”.
1.4 O映c tiêu c栄a 8隠 tài
A隠 tài t壱p trung vào vi羽c phân tích các nhân t嘘 quy院t 8鵜nh n<ng l詠c c衣nh tranh c栄a Tây
Nguyên, qua 8ó nh壱n d衣ng c映m ngành cà phê Tây Nguyên, k院t h嬰p v噂i các mô hình lý
3
Th栄 t逢噂ng Chính ph栄 (2010), Quy院t 8鵜nh s嘘 481/QA-TTg ngày 13/4/2010 v隠 jざ trぢ mua tＴm trの cà phê
niên vつ 2009 - 2010 và MARD (2010), Quy院t 8鵜nh s嘘 1017/QA-BNN-CB ngày 21/4/2010 v隠 vi羽c chえ"8おnh
các doanh nghiうp mua tＴm trの cà phê niên vつ 2009 – 2010.
3
thuy院t v隠 n<ng l詠c c衣nh tranh c栄a Micheal E. Porter nh茨m phát huy vai trò c栄a Nhà n逢噂c

trong vi羽c t衣o m嘘i liên k院t h英u c挨 trong n瓜i b瓜 c映m ngành, t衣o môi tr逢運ng 8吋 các doanh
nghi羽p trong c映m ngành c衣nh tranh 荏 m泳c 8瓜 cao. M映c tiêu tr丑ng tâm c栄a 8隠 tài nh茨m thúc
8育y s詠 hình thành và phát tri吋n c映m ngành cà phê, giúp nâng cao n<ng l詠c c衣nh tranh c栄a
e映m ngành cà phê Tây Nguyên 8欝ng th運i tác 8瓜ng 8院n nhi隠u ngành ngh隠 khác 荏" 8鵜a
ph逢挨ng và vùng kinh t院 khác cùng phát tri吋n.
1.5 Ph衣m vi nghiên c泳u và ph逢挨ng pháp nghiên c泳u
1.5.1 Ph衣m vi nghiên c泳u
F詠a trên các y院u t嘘 l嬰i th院 t詠 nhiên hi羽n có, 8隠 tài nghiên c泳u v隠 n<ng l詠c c衣nh tranh c栄a
e映m ngành cà phê Tây Nguyên; nghiên c泳u chính sách c栄a Nhà n逢噂c và chính quy隠n 8鵜a
ph逢挨ng các t雨nh Tây Nguyên 8嘘i v噂i c映m ngành cà phê và các c映m ngành khác có liên
quan; nghiên c泳u v隠 h衣 t亥ng k悦 thu壱t, h衣 t亥ng xã h瓜i và các th吋 ch院 chính tr鵜, môi tr逢運ng
kinh doanh trong khu v詠c và v隠 m泳c 8瓜 tinh thông trong chi院n l逢嬰c kinh doanh c栄a các
công ty trong c映m ngành.
1.5.2 Ph逢挨ng pháp nghiên c泳u
A隠 tài ch栄 y院u dùng ph逢挨ng pháp 8鵜nh tính nh逢 t鰻ng h嬰p s嘘 li羽u th詠c ch泳ng 8吋 phân tích,
so sánh. Nghiên c泳u d詠a trên khung phân tích n<ng l詠c c衣nh tranh c栄a Michael E. Porter,
m院t h嬰p v噂i ki院n th泳c các môn h丑c 荏 Ch逢挨ng trình gi違ng d衣y kinh t院 Fulbright 8吋 phân tích
th詠c tr衣ng c映m ngành cà phê Tây Nguyên và th院 gi噂i. Phân tích các nhân t嘘 quy院t 8鵜nh 8院n
p<ng l詠c c衣nh tranh c栄a khu v詠c và c映m ngành theo trình t詠 t瑛 d逢噂i lên. Xu医t phát t瑛 các
{院u t嘘 n隠n t違ng l嬰i th院 t詠 nhiên, 8院n n<ng l詠c c衣nh tranh v mô nh逢 h衣 t亥ng k悦 thu壱t - xã
j瓜i, th吋 ch院 chính tr鵜 và các chính sách v mô. Sau cùng 8隠 c壱p 8院n n<ng l詠c c衣nh tranh vi
mô, phân tích v隠 ch医t l逢嬰ng môi tr逢運ng kinh doanh, m泳c 8瓜 tinh thông trong chi院n l逢嬰c và
ho衣t 8瓜ng c栄a các doanh nghi羽p và trình 8瓜 phát tri吋n c栄a c映m ngành. Phân tích vai trò c栄a
Nhà n逢噂c và chính quy隠n 8鵜a ph逢挨ng 8嘘i v噂i s詠 hình thành và phát tri吋n c栄a c映m ngành cà
phê Tây Nguyên, vai trò c栄a Nhà n逢噂c 8嘘i v噂i các ngành công nghi羽p ph映 tr嬰 liên quan và
8院n nh英ng y院u t嘘 c衣nh tranh, phân tích s詠 liên quan ch員t ch胤 gi英a nhóm nh英ng doanh
nghi羽p, nhà cung c医p, ngành công nghi羽p liên quan và các th吋 ch院 h嬰p tác 8吋 xác 8鵜nh
p<ng l詠c c衣nh tranh c栄a 8鵜a ph逢挨ng. T瑛" 8ó xác 8鵜nh nh英ng v医n 8隠 c亥n gi違i quy院t và
4
khuy院n ngh鵜 nh英ng gi違i pháp nh茨m nâng cao n<ng l詠c c衣nh tranh c栄a khu v詠c kinh t院 và

e映m ngành cà phê Tây Nguyên.
1.5.3 Ngu欝n thông tin
Tác gi違 ti院p xúc tr詠c ti院p m瓜t s嘘 doanh nghi羽p s違n xu医t kinh doanh cà phê l噂n trong n逢噂c
8吋 bi院t thêm ý ki院n c栄a doanh nghi羽p v隠 môi tr逢運ng kinh doanh và chính sách hi羽n hành
8嘘i v噂i c映m ngành. Các doanh nghi羽p 8ã ti院p xúc bao g欝m: Doanh nghi羽p v嘘n 8亥u t逢 tr詠c
ti院p n逢噂c ngoài: OLAM Vietnam, ARMAJARO Vietnam; Doanh nghi羽p liên doanh v噂i
p逢噂c ngoài: DAKMAN, 2ZERO; Doanh nghi羽p nhà n逢噂c: SIMEXCO Daklak, VINA
CAFÉ Aà L衣t, VINA CAFÉ Vi羽t A泳c; Doanh nghi羽p t逢 nhân: INEXIM DakLak, THÁI
HÒA, TRUNG NGUYÊN, THÀNH PHÁT, AN THÁI, AN PHONG A逸k Nông và quán cà
phê EDEN STAR. Thông tin chính sách c栄a c挨 quan nhà n逢噂c v隠 hi羽n tr衣ng và 8鵜nh h逢噂ng
phát tri吋n c映m ngành cà phê 荏"8鵜a ph逢挨ng, s穎 d映ng d英 li羽u th泳 c医p v隠 giá c違, s違n l逢嬰ng,
ch医t l逢嬰ng các website chuyên ngành (ICO, VICOFA, Giacaphe, …) 8吋" 8ánh giá th詠c
tr衣ng c映m ngành cà phê Tây Nguyên.
1.5.4 E医u trúc c栄a lu壱n v<n
E医u trúc lu壱n v<n g欝m 4 ch逢挨ng
Ch⇔￢ng 1: Gi噂i thi羽u v隠"8隠 tài nghiên c泳u bao g欝m b嘘i c違nh nghiên c泳u, các v医n 8隠 c亥n
8逢嬰c gi違i quy院t.
Ch⇔￢ng 2: C挨 s荏 lý thuy院t n<ng l詠c c衣nh tranh và c映m ngành
Ch⇔￢ng 3: Phân tích d英 li羽u và trình bày k院t qu違 nghiên c泳u.
Ch⇔￢ng 4: K院t lu壱n và ki院n ngh鵜 nh英ng gi違i pháp có th吋 th詠c hi羽n.
5
CH姶愛NG 2
V蔚NG QUAN V陰 C愛 S雲 LÝ THUY蔭T N;NG L衛C C萎NH TRANH
2.1 Các khái ni羽m
2.1.1 P<ng l詠c c衣nh tranh
Hi羽n nay ch逢a có s詠 th嘘ng nh医t r瓜ng rãi v隠 khái ni羽m n<ng l詠c c衣nh tranh. Tùy vào v鵜 trí
e栄a khu v詠c hay qu嘘c gia mà có 8鵜nh ngha khác nhau v隠 khái ni羽m n<ng l詠c c衣nh tranh
e衣nh tranh. Tính c衣nh tranh c栄a m瓜t qu嘘c gia hay vùng kinh t院 có th吋 hi吋u “nh逢 s詠 thi院t
n壱p c栄a các th吋 ch院, chính sách, và các y院u t嘘 xác 8鵜nh m泳c n<ng su医t c栄a m瓜t qu嘘c gia”
4

.
Theo di宇n 8àn c医p cao c栄a OECD v隠 c衣nh tranh công nghi羽p, “n<ng l詠c c衣nh tranh công
nghi羽p là kh違 n<ng c栄a các doanh nghi羽p, các ngành công nghi羽p, các qu嘘c gia hay các
khu v詠c t衣o ra thu nh壱p và vi羽c làm t逢挨ng 8嘘i cao h挨n trong khi ph違i 8嘘i m員t v噂i c衣nh
tranh qu嘘c t院”
5
.
2.1.2 E映m ngành
Khái ni羽m c映m ngành là cách t逢 duy m噂i v隠 n隠n kinh t院 qu嘘c gia hay khu v詠c kinh t院, th吋
hi羽n vai trò m噂i cho các doanh nghi羽p, chính ph栄 và các th吋 ch院 trong n厩 l詠c nâng cao
p<ng l詠c c衣nh tranh. Theo Michael E. Porter, c映m ngành
6
là “m瓜t nhóm các doanh nghi羽p,
các nhà cung c医p, các ngành công nghi羽p liên quan và nh英ng th吋 ch院 chuyên môn hóa
trong nh英ng lnh v詠c c映 th吋, 荏 nh英ng vùng 8鵜a lý nh医t 8鵜nh”, c映m ngành “không ch雨 gi違m
chi phí giao d鵜ch và nâng cao hi羽u qu違 mà còn nâng cao 8瓜ng l詠c và t衣o ra nh英ng tài s違n
chung”, c映m ngành “thúc 8育y sáng t衣o và 8育y nhanh nâng cao n<ng su医t. Chúng cng t衣o
8k隠u ki羽n cho s詠 hình thành các doanh nghi羽p m噂i”.
2.1.3 Lý thuy院t n<ng l詠c c衣nh tranh c栄a Micheal E. Porter 荏 c医p 8瓜 qu嘘c gia
2.1.3.1 Các nhân t嘘 quy院t 8鵜nh n<ng l詠c c衣nh tranh
7
4
World Economic Forum (2010), The Global Competitiveness Report 2009-2010.
5
UNIDO and DSI (1999), Vietnam Industrial Competitiveness Review, pp.5.
6
Porter, Michael E. (1998), Nぢi thｘ cＴnh tranh quぐc gia, Nxb. Tr飲, Tp.HCM, 2008, tr. 13.
7
Porter, Michael E. và Ketels, Christian H.M. (2010), Báo cáo n<ng lばc cＴnh tranh Viうt Nam 2010.
6

Hình 2-1: Các nhân t嘘 quy院t 8鵜nh n<ng l詠c c衣nh tranh
Ngu欝n: Porter, Michael E. và Ketels, Christian H.M. (2010), Báo cáo n<ng lばc cＴnh tranh
Viうt Nam 2010.
Michael E. Porter 8鵜nh ngha r茨ng y院u t嘘 c嘘t lõi c栄a n<ng l詠c c衣nh tranh là n<ng su医t, là
kh違 n<ng t衣o ra các hàng hóa và d鵜ch v映 có giá tr鵜 thông qua vi羽c s穎 d映ng các ngu欝n l詠c
con ng逢運i, v嘘n và ngu欝n l詠c t詠 nhiên c栄a m瓜t qu嘘c gia – và n<ng su医t là 8瓜ng l詠c c嘘t lõi
f磯n d逸t s詠 th鵜nh v逢嬰ng b隠n v英ng.
Michael E. Porter nói r茨ng n<ng su医t là t壱p h嬰p các nhân t嘘"8逢嬰c hình thành d逢噂i tác 8瓜ng
e栄a nh英ng thành viên tham gia trong n隠n kinh t院. M瓜t s嘘 nhân t嘘"8逢嬰c nhóm vào n<ng l詠c
e衣nh tranh v mô, xác 8鵜nh môi tr逢運ng hay b嘘i c違nh chung, bao g欝m các chính sách kinh t院
x mô, h衣 t亥ng xã h瓜i và các th吋 ch院 chính tr鵜 không tác 8瓜ng tr詠c ti院p lên n<ng su医t nh逢ng
v衣o 8k隠u ki羽n thúc 8育y t<ng n<ng su医t. Ngoài ra theo Ti院n s悦 V Thành T詠 Anh (Ch逢挨ng
trình gi違ng d衣y kinh t院 Fulbright), nhân t嘘 h衣 t亥ng k悦 thu壱t là r医t quan tr丑ng c栄a n<ng l詠c
e衣nh tranh v mô.
O瓜t nhóm nhân t嘘 khác 8逢嬰c g丑i là n<ng l詠c c衣nh tranh vi mô, mô t違 các y院u t嘘 bên ngoài
tác 8瓜ng tr詠c ti院p lên k院t qu違 ho衣t 8瓜ng c栄a các công ty và cách th泳c các công ty ho衣t
P<ng l詠c c衣nh tranh v mô
P<ng l詠c c衣nh tranh vi mô
O泳c 8瓜 tinh
thông trong chi院n
n逢嬰c và ho衣t 8瓜ng
công ty
Các y院u t嘘 l嬰i th院 t詠 nhiên
Trình 8瓜 phát
tri吋n c映m ngành
Ch医t l逢嬰ng môi
tr逢運ng kinh
doanh qu嘘c gia
J衣 t亥ng xã h瓜i và
th吋 ch院 chính tr鵜

Các chính sách
kinh t院 v mô
7
8瓜ng, bao g欝m ch医t l逢嬰ng môi tr逢運ng kinh doanh, trình 8瓜 phát tri吋n c映m ngành và 8瓜 tinh
thông c栄a doanh nghi羽p tác 8瓜ng tr詠c ti院p lên n<ng su医t.
O瓜t nhóm nhân t嘘 khác là các l嬰i th院 t詠 nhiên không tác 8瓜ng lên n<ng su医t nh逢ng có th吋
j厩 tr嬰 t衣o nên s詠 th鵜nh v逢嬰ng. Các nhân t嘘 này t衣o ra m瓜t môi tr逢運ng t鰻ng th吋, trong 8ó v鵜
th院 t逢挨ng 8嘘i c栄a n隠n kinh t院"8逢嬰c xác 8鵜nh so v噂i các n隠n kinh t院 khác.
2.1.3.2 Mô hình kim c逢挨ng c栄a l嬰i th院 c衣nh tranh qu嘘c gia
8
V衣i sao có nh英ng qu嘘c gia có kh違 n<ng thúc 8育y n<ng l詠c c衣nh tranh cao h挨n và thành
công trong nh英ng ngành công nghi羽p nh医t 8鵜nh? Michael E. Porter nói r茨ng có b嘘n thu瓜c
tính mà qu嘘c gia 8鵜nh hình môi tr逢運ng c衣nh tranh cho doanh nghi羽p, thúc 8育y hay kìm
hãm vi羽c t衣o l壱p l嬰i th院 c衣nh tranh:
(1) Các 8k隠u ki羽n v隠 y院u t嘘 s違n xu医t : V鵜 th院 c栄a qu嘘c gia trong các y院u t嘘 s違n xu医t 8亥u vào
e亥n thi院t 8吋 c衣nh tranh trong ngành ngh隠"8ó. Ví d映 nh逢 lao 8瓜ng có tay ngh隠 hay c挨 s荏 h衣
v亥ng.
(2) Các 8k隠u ki羽n c亥u: Tính ch医t c栄a nhu c亥u trong n逢噂c v隠 s違n ph育m hay d鵜ch v映 c栄a
ngành ngh隠"8ó.
(3) Các ngành công nghi羽p h厩 tr嬰 và có liên quan: S詠 có m員t hay thi院u v逸ng t衣i qu嘘c gia
8ó nh英ng ngành ngh隠 cung 泳ng và ngành ngh隠 liên quan có n<ng l詠c c衣nh tranh qu嘘c t院.
(4) Chi院n l逢嬰c, c医u trúc và c衣nh tranh c栄a công ty : Ak隠u ki羽n t衣i qu嘘c gia 8ó quy院t 8鵜nh
vi羽c thành l壱p, t鰻 ch泳c, qu違n lý doanh nghi羽p nh逢 th院 nào, và b違n ch医t c栄a s詠 c衣nh tranh
trong n逢噂c.
Nh英ng nhân t嘘 này t衣o ra b嘘i c違nh cho vi羽c hình thành và c衣nh tranh c栄a các công ty trong
o瓜t qu嘘c gia: s詠 s印n có các ngu欝n tài nguyên và nh英ng k悦 n<ng c亥n thi院t cho l嬰i th院 c衣nh
tranh trong m瓜t ngành; nh英ng thông tin giúp nh壱n bi院t nh英ng c挨 h瓜i và h逢噂ng s穎 d映ng
ngu欝n tài nguyên và k悦 n<ng; m映c tiêu c栄a nh英ng ng逢運i liên quan hay ti院n hành c衣nh
tranh nh逢 ch栄 doanh nghi羽p, nhà qu違n lý và nhân viên; và quan tr丑ng nh医t là áp l詠c lên các
công ty trong vi羽c 8亥u t逢 và 8鰻i m噂i.

Khi môi tr逢運ng qu嘘c gia cho phép và h厩 tr嬰 tích ly nhanh nh医t nh英ng tài s違n và k悦 n<ng
chuyên d映ng, có khi ch雨 là m瓜t cam k院t l噂n h挨n, các công ty t衣o 8逢嬰c l嬰i th院 c衣nh tranh.
8
Porter, Michael E. (1998), Nぢi thｘ cＴnh tranh quぐc gia, Nxb Tr飲, Tp.HCM, 2008, tr. 146. Michael E.Porter
eng nói r茨ng mô hình này thích h嬰p cho m瓜t 8挨n v鵜"8鵜a lý khác, 荏"8ây tác gi違 v壱n d映ng cho c映m ngành cà
phê Tây Nguyên.
8
Doanh nghi羽p giành 8逢嬰c l嬰i th院 c衣nh tranh khi môi tr逢運ng qu嘘c gia có thông tin và ki院n
th泳c v隠 nhu c亥u s違n ph育m và quá trình s違n xu医t t嘘t h挨n. Cu嘘i cùng, khi m瓜t môi tr逢運ng
qu嘘c gia có nhi隠u thách th泳c, bu瓜c các doanh nghi羽p ph違i liên t映c c違i ti院n và m荏 r瓜ng 8亥u
v逢 s胤 giúp các doanh nghi羽p t衣o 8逢嬰c l嬰i th院 c衣nh tranh và nâng c医p 8逢嬰c nh英ng l嬰i th院"8ó
theo th運i gian.
Hình 2-2: Nh英ng nhân t嘘 quy院t 8鵜nh l嬰i th院 c衣nh tranh qu嘘c gia.
Ngu欝n: Porter, Michael E. (1998), Nぢi thｘ cＴnh tranh quぐc gia, Nxb Tr飲, Tp.HCM, 2008,
tr. 148.
CÁC AI
陰
U KI
烏
N
[蔭U T渦 S謂N
XU遺T
CHI蔭N L姶営C, C遺U
TRÚC VÀ C萎NH
TRANH C曳A CÔNG TY
CÁC
NGÀNH H
姥
TR営 VÀ CÓ LIÊN
QUAN

CÁC AK陰U KI烏N
NHU C井U
9
CH姶愛NG 3
PHÂN TÍCH N;NG L衛C C萎NH TRANH
E影M NGÀNH CÀ PHÊ TÂY NGUYÊN
3.1 Các y院u t嘘 l嬰i th院 t詠 nhiên
3.1.1 X鵜 trí 8鵜a lý và quy mô dân s嘘
3.1.1.1 X鵜 trí 8鵜a lý
Tây Nguyên n茨m 荏 khu v詠c phía Tây và Tây Nam Vi羽t Nam, g欝m 5 t雨nh: Kon Tum, Gia
Lai, A逸k L逸k, A逸k Nông và Lâm A欝ng. C挨 c医u kinh t院 ch栄 y院u là nông nghi羽p, trong 8ó cà
phê là cây công nghi羽p có giá tr鵜 kinh t院 và di羽n tích tr欝ng tr丑t l噂n.
Tây Nguyên có 8鵜a hình g欝m các dãy cao nguyên có 8瓜 cao th医p khác nhau t瑛 500 – 800m
(Kon Tum, Gia Lai, A逸k L逸k, A逸k Nông) r医t thích h嬰p phát tri吋n gi嘘ng cà phê Robusta,
8員c bi羽t cao nguyên Di Linh và Lâm Viên (Lâm A欝ng) cao t瑛 1.000 – 1500m thích h嬰p
phát tri吋n gi嘘ng cà phê cao c医p Arabica, 8逢嬰c bao b丑c b荏i nh英ng dãy núi cao 荏 phía 8ông,
hình thành nên ba ti吋u vùng: b逸c, trung và nam Tây Nguyên. Khí h壱u 8逢嬰c chia làm hai
mùa, mùa m逢a t瑛 tháng 5 8院n h院t tháng 10, mùa khô t瑛 tháng 11 8院n tháng 4. Nhi隠u danh
lam th逸ng c違nh 荏 kh逸p các 8鵜a ph逢挨ng trong vùng.
3.1.1.2 Qui mô dân s嘘
Nh英ng n<m g亥n 8ây, m員c dù có gi違m nh逢ng bi院n 8瓜ng t<ng dân s嘘 c挨 h丑c do di dân t詠 do
e栄a m瓜t s嘘 dân t瓜c mi隠n núi phía b逸c vào Tây Nguyên l壱p nghi羽p còn gây nhi隠u tác h衣i
nh逢 n衣n 8嘘t phá r瑛ng làm n逢挨ng r磯y làm m医t cân b茨ng t詠 nhiên v隠"8医t 荏, 8医t s違n xu医t và
p違y sinh nhi隠u b医t 鰻n v隠"8運i s嘘ng xã h瓜i, an ninh tr壱t t詠 và môi tr逢運ng sinh thái.
Theo K院t qu違 t鰻ng 8k隠u tra dân s嘘 và nhà 荏 Vi羽t Nam n<m 2009 (GSO), dân s嘘 c栄a Tây
Nguyên kho違ng 5,1 tri羽u ng逢運i, chi院m 5,8% dân s嘘 c栄a c違 n逢噂c, m壱t 8瓜 trung bình là 91
ng逢運i/km
2
(c違 n逢噂c là 260 ng逢運i/km
2

) nh逢ng phân b嘘 không 8隠u. T益 l羽 h瓜 nghèo m員c dù
gi違m nh逢ng v磯n còn 荏 m泳c cao c栄a c違 n逢噂c, ch雨 sau khu v詠c Trung du và mi隠n núi phía
D逸c.
10
Hình 3.1: T益 l羽 nghèo (%) 荏 Tây Nguyên giai 8q衣n 1998 - 2008
Ngu欝n: GSO (2009), Mｘt quＶ"8kｚu tra mとc sぐng hじ gia 8ình 2008, Nxb Th嘘ng kê, Hà N瓜i.
P<m 2009 giá tr鵜 s違n xu医t nông nghi羽p c栄a Tây Nguyên 8衣t 13% cao h挨n so v噂i vùng
Aông Nam b瓜 (ph映 l映c 3). Thu nh壱p bình quân 8亥u ng逢運i 荏 Tây Nguyên liên t映c t<ng t瑛
2002 nh逢ng v磯n 荏 m泳c trung bình th医p so v噂i các khu v詠c khác trong n逢噂c, ch栄 y院u t瑛 s違n
xu医t nông nghi羽p. N<m 2010, t嘘c 8瓜 t<ng tr逢荏ng bình quân c栄a Tây Nguyên 8衣t 13,87%,
thu nh壱p bình quân 8亥u ng逢運i 15,38 tri羽u 8欝ng/n<m, t益 l羽 h瓜 nghèo trong vùng gi違m còn
10,45%
9
.
9
Nguyên Hoa (2011), “H瓜i ngh鵜 t鰻ng k院t giao 逢噂c thi 8ua C映m 5 t雨nh Tây Nguyên: Dak Lak 8逢嬰c suy tôn
8挨n v鵜 nh医t 5 t雨nh Tây Nguyên”, Báo Dak Lak Online, truy c壱p ngày 22/4/2011 t衣i 8鵜a ch雨:
/>10
20
30
40
50
60
70
1998 2002 2004 2006 2008
V益 l羽 nghèo (%)
P<m
A欝ng b茨ng sông H欝ng
Trung du và mi隠n núi
phía B逸c

D逸c Trung B瓜 và duyên
j違i mi隠n Trung
Tây Nguyên
Aông Nam B瓜
A欝ng b茨ng sông C穎u
Long
11
Hình 3.2: Thu nh壱p bình quân 8亥u ng逢運i 1 tháng theo giá th詠c t院 (1.0008)
Ngu欝n: GSO (2009), Mｘt quＶ khＶo sát mとc sぐng hじ gia 8ình n<m 2008, Nxb Th嘘ng Kê.
3.1.2 Tài nguyên thiên nhiên
Tây Nguyên có l嬰i th院 l噂n v隠"8医t 8臼 bazan, r医t thu壱n l嬰i 8吋 phát tri吋n cây cà phê. Kh逸p n挨i
trong khu v詠c có nhi隠u gh隠nh thác và nhi隠u h羽 th嘘ng sông nh逢: Pô Kô, Sê San, Ba, Ayun,
Sêrêpôk và A欝ng Nai, v噂i tr英 l逢嬰ng th栄y n<ng l噂n 8逢嬰c s穎 d映ng 8áp 泳ng nhu c亥u t逢噂i tiêu
và th栄y 8k羽n. Tuy nhiên các nhà máy th栄y 8k羽n xây d詠ng 荏 nh英ng n挨i có gh隠nh thác l噂n,
th逢運ng là n挨i r瑛ng 8亥u ngu欝n, r瑛ng nguyên sinh r医t c亥n 8逢嬰c b違o v羽"8吋 ch嘘ng l l映t và tác
j衣i môi tr逢運ng.
Tây Nguyên có nhi隠u v逢運n qu嘘c gia và khu b違o t欝n thiên nhiên v噂i h羽"8瓜ng, th詠c v壱t 8a
f衣ng và phong phú, thu壱n l嬰i cho phát tri吋n du l鵜ch sinh thái. Tài nguyên khoáng s違n 荏 Tây
Nguyên không 8a d衣ng nh逢ng m瓜t s嘘 lo衣i có tr英 l逢嬰ng l噂n nh逢: than bùn, than nâu, sét cao
lanh, bô-xít phân b嘘 r違i rác toàn vùng. Nhi隠u lu壱n ch泳ng khoa h丑c cho th医y tác h衣i môi
tr逢運ng l噂n và hi羽u qu違 kinh t院 th医p trong vi羽c khai thác khoáng s違n có th吋 c違n tr荏 s詠 phát
tri吋n c栄a Tây Nguyên.
3.1.3 X<n hóa và công d映ng c栄a cà phê
X<n hóa cà phê 8員c thù 荏 Tây Nguyên có th吋 th医y t瑛 các ho衣t 8瓜ng th逢運ng nh壱t c栄a ng逢運i
dân 8鵜a ph逢挨ng, t瑛 các nông c映 s違n xu医t c挨 khí t詠 sáng ch院 (máy b挨m n逢噂c, máy x噂i c臼,
ph逢挨ng ti羽n v壱n chuy吋n cà phê, máy tách h衣t cà phê, …), cách suy ngh c栄a ng逢運i nông
345
244
390
522

795
0
200
400
600
800
1000
1200
1400
1600
1800
2000
1999 2002 2004 2006 2008
Nghìn 8欝ng/tháng
P<m
Tây Nguyên
A欝ng b茨ng sông
J欝ng
Trung du và mi隠n núi
phía B逸c
D逸c Trung B瓜 và
duyên h違i mi隠n Trung
Aông Nam B瓜
A欝ng b茨ng sông C穎u
Long
12
dân (khi g員p g叡 trao 8鰻i th逢運ng h臼i han nhau v隠 th運i ti院t, giá c違 th鵜 tr逢運ng cà phê) và cách
pha ch院 th逢荏ng th泳c cng khác v噂i các n挨i khác trên th院 gi噂i. Các l宇 h瓜i c欝ng chiêng, 8ua
voi, … c栄a dân t瓜c b違n 8鵜a thi吋u s嘘 th逢運ng g逸n v噂i các ho衣t 8瓜ng l宇 h瓜i cà phê 8i kèm: h瓜i
ch嬰 ngành hàng cà phê, du l鵜ch tham quan n挨i s違n xu医t ch院 bi院n cà phê. Ak隠u này d宇 khi院n

ng逢運i ta liên t逢荏ng hình 違nh Tây Nguyên v噂i m瓜t s違n ph育m, ho衣t 8瓜ng nào 8ó v隠 cà phê.
Các doanh nghi羽p tham gia c映m ngành cà phê xem 8ây là ph逢挨ng ti羽n hi羽u qu違"8吋 qu違ng
bá hình 違nh cà phê Tây Nguyên (KQKS m磯u 1, m映c 8 NCS).
X<n hóa u嘘ng cà phê ngày nay 8ang có s詠 thay 8鰻i. Không gian truy隠n th嘘ng c栄a ng逢運i
vào quán u嘘ng cà phê th逢運ng là s詠 l詠a ch丑n không gian, 8鵜a 8k吋m và nh衣c. Tuy nhiên hi羽n
nay, các quán cà phê th逢運ng là n挨i g員p g叡 c栄a trí th泳c (công ch泳c, h丑c sinh sinh viên), v<n
ngh羽 s, ng逢運i lao 8瓜ng, doanh nhân và thanh niên nam n英. Cà phê còn th吋 hi羽n m瓜t 8鰯ng
e医p v<n hóa, là th泳c u嘘ng không th吋 thi院u trong chiêu 8ãi h瓜i ngh鵜, trong h羽 th嘘ng khách
u衣n cao c医p, v<n hóa ngo衣i giao. Các thu壱t ng英 thông d映ng “coffee time” ho員c “coffee
break” dùng 8吋 ch雨 kho違ng th運i gian ngh雨 gi英a các cu瓜c h丑p 8吋 th逢荏ng th泳c cà phê, kích
thích b瓜 não phát huy nh英ng gi違i pháp sáng t衣o m噂i.
Ngoài ra, cà phê 8ã 8逢嬰c y h丑c ch泳ng minh tác d映ng h衣n ch院 các b羽nh tim m衣ch, hen
suy宇n, gi違m các b羽nh v隠"8逢運ng tiêu hóa, kích thích ch泳c n<ng c栄a th壱n, gi違m nguy c挨 m逸c
d羽nh Parkinson, gi違m b噂t s詠 m羽t m臼i c<ng th鰯ng và giúp trí óc minh m磯n.
3.2 P<ng l詠c c衣nh tranh kinh t院 v mô
3.2.1 J衣 t亥ng k悦 thu壱t – xã h瓜i và th吋 ch院 chính tr鵜
E挨 s荏 h衣 t亥ng phát tri吋n theo chi隠u r瓜ng nh逢ng còn y院u kém. H羽 th嘘ng giao thông v壱n t違i
ch栄 y院u b茨ng 8逢運ng b瓜, có hai h逢噂ng chính. H逢噂ng B逸c - Nam k院t n嘘i Tây Nguyên –
E違ng bi吋n Aà N印ng. H逢噂ng Aông - Tây liên k院t khu v詠c c穎a kh育u Lào – Campuchia v噂i
Tây Nguyên v隠 phía c違ng bi吋n các c違ng bi吋n Dung Qu医t, Quy Nh挨n và Vân Phong. Các
tuy院n qu嘘c l瓜 14, 25, 24, 27, 28, 55 thu壱n l嬰i k院t n嘘i vùng nguyên li羽u cà phê Tây Nguyên
x噂i c映m c違ng phía Aông và c映m công nghi羽p ch院 bi院n, c違ng xu医t kh育u Aông Nam B瓜. Tuy
nhiên, h羽 th嘘ng giao thông v磯n ch逢a 8áp 泳ng t嘘t cho s違n xu医t kinh doanh cà phê (KQKS
o磯u 1, m映c 7 NCS).
Nhi隠u chính sách h厩 tr嬰 cho ng逢運i nghèo và dân t瓜c thi吋u s嘘 v隠 giáo d映c, tín d映ng, y t院
nh茨m giúp h丑 t<ng kh違 n<ng ti院p c壱n các d鵜ch v映 xã h瓜i, có 8k隠u ki羽n duy trì và phát tri吋n
u違n xu医t. Công ngh羽 thông tin, internet và giao d鵜ch th逢挨ng m衣i 8k羽n t穎 (BCEC) 8逢嬰c thi院t
13
n壱p c挨 b違n 8áp 泳ng yêu c亥u s違n xu医t kinh doanh cà phê (KQKS m磯u 1, m映c 9 NCS). Do
v壱p quán s違n xu医t cà phê kém ch医t l逢嬰ng c栄a nông dân (hái qu違 xanh, kém h逢挨ng v鵜 và l磯n

v衣p ch医t khi ph挨i trên m員t 8医t, ) t衣o ra ph亥n l噂n s違n ph育m có ch医t l逢嬰ng th医p. Do v壱y
Chính ph栄 ph違i s穎 d映ng tiêu chu育n TCVN 4193-2005 trong xu医t kh育u cà phê nhân vì có
th吋"8áp 泳ng tiêu chí ch医t l逢嬰ng c栄a T鰻 ch泳c cà phê qu嘘c t院 (ICO), tuy nhiên các nhà nh壱p
kh育u ch雨 mua v噂i m泳c giá th医p. M泳c 8瓜"8逢嬰c pháp lu壱t b違o v羽 c栄a các doanh nghi羽p kinh
doanh cà phê 8逢嬰c 8ánh giá không hoàn toàn 鰻n 8鵜nh (KQKS m磯u 1, m映c 2 NCS).
3.2.2 Các chính sách kinh t院 v mô
3.2.2.1 Chính sách tín d映ng cho cà phê
Chính sách cho vay lãi su医t th医p 8嘘i v噂i ng逢運i nông dân nghèo thông qua H瓜i nông dân,
J瓜i ph映 n英 có th吋 giúp h丑 khoanh n嬰, giãn n嬰"8吋 duy trì s違n xu医t. V噂i nh英ng h瓜 nghèo
không 8栄"8k隠u ki羽n vay 荏 nh英ng ngân hàng th逢挨ng m衣i có th吋 vay 8逢嬰c 荏 NHCSVN. Khi
giá cà phê xu嘘ng th医p h丑 th逢運ng không 8栄 kh違 n<ng tr違 n嬰 do chi phí 8亥u vào và nhu c亥u
sinh s嘘ng quá cao so v噂i doanh s嘘 bán, Chính ph栄 h厩 tr嬰 ngân hàng trong vi羽c khoanh n嬰,
hoãn n嬰"8吋 ng逢運i nông dân ti院p t映c duy trì s違n xu医t. Khi giá cà phê lên cao, h丑 có th吋
không 8逢嬰c h厩 tr嬰 c栄a NHCSVN do không còn trong tiêu chu育n h瓜 nghèo. Do v壱y khi giá
cà phê th医p tr荏 l衣i, 8運i s嘘ng tr荏 nên khó kh<n h丑 ph違i 8逢嬰c Ngân hàng th育m 8鵜nh l衣i tiêu
chu育n nghèo 8吋"8逢嬰c vay v嘘n. Bi院n 8瓜ng th医t th逢運ng c栄a giá cà phê 違nh h逢荏ng 8院n kh違
p<ng tài chính c栄a ng逢運i nông dân nghèo trong 鰻n 8鵜nh 8亥u t逢 s違n xu医t.
Chính sách h厩 tr嬰 vay v嘘n lãi su医t th医p 8吋 thu mua t衣m tr英 cà phê m員c dù mang l衣i hi羽u
qu違 nh医t 8鵜nh nh逢ng không nh逢 mong 8嬰i. A嘘i t逢嬰ng cho vay mua t衣m tr英 niên v映 2009-
2010 ch雨"8逢嬰c phân b鰻 cho 13 doanh nghi羽p ch雨"8鵜nh trong khi nh英ng doanh nghi羽p khác
không ti院p c壱n 8逢嬰c ngu欝n v嘘n này n違y sinh tình tr衣ng m医t công b茨ng trong kinh doanh.
A嘘i v噂i ng逢運i nông dân tr欝ng cà phê, chính sách này không mang l衣i l嬰i ích vì h丑 không
8逢嬰c h厩 tr嬰 tr詠c ti院p, không 8逢嬰c h厩 tr嬰 giá 8吋 bù 8逸p chi phí 8亥u vào ho員c không 8逢嬰c
cho vay tín ch医p.
V衣i Brazil (qu嘘c gia có s違n l逢嬰ng và ch医t l逢嬰ng cà phê t嘘t h挨n Vi羽t Nam), nông dân và
doanh nghi羽p thì d宇 dàng ti院p c壱n ngu欝n v嘘n. Chính ph栄 thành l壱p qu悦 b違o hi吋m cà phê
14
(Funcafé - Coffee Economy Defence Fund)
10
"8吋 h厩 tr嬰 nh英ng nhà s違n xu医t và ch院 bi院n cà

phê trong n逢噂c. A嘘i v噂i ng逢運i s違n xu医t, Funcafé s胤 cho vay vào 8亥u v映"8吋 chi tr違 các các
chi phí 8亥u vào nh逢 phân bón, nông d逢嬰c, máy móc thi院t b鵜 và chi phí lao 8瓜ng. A院n khi
thu ho衣ch có th吋 vay thêm 8吋 chi tr違 cho các công vi羽c nh逢 mua thu嘘c di羽t c臼, các chi phí
sân ph挨i, x医y khô và lao 8瓜ng. A嘘i v噂i thu mua t衣m tr英, chính ph栄 xây d詠ng h羽 th嘘ng kho
bãi r瓜ng kh逸p và h厩 tr嬰"8吋 nông dân có th吋 l逢u tr英 t衣i 8ó. Các nhà thu mua 8逢嬰c vay v嘘n
v衣m tr英 v噂i 8k隠u ki羽n giá thu mua không 8逢嬰c th医p h挨n giá sàn do Chính ph栄 quy 8鵜nh.
Các nhà rang xay, ch院 bi院n trong n逢噂c cng có th吋"8逢嬰c vay 8吋 xu医t kh育u. Nh運 Funcafé,
nh英ng nhà s違n xu医t và ch院 bi院n cà phê 荏 Brazil gi違m b噂t khó kh<n khi giá c違 th鵜 tr逢運ng 8i
xu嘘ng trong khi các chi phí 8亥u vào liên t映c t<ng cao. Th嘘ng kê cho th医y, t瑛 n<m 2000 tr荏
n衣i 8ây, l逢嬰ng cho vay c栄a Funcafé liên t映c t<ng, tr瑛 n<m 2009 gi違m do giá cà phê th院 gi噂i
v<ng cao, nhu c亥u 8逢嬰c h厩 tr嬰 t瑛 Funcafé gi違m (ph映 l映c 12).
Trong khi 8ó, ng逢運i s違n xu医t và kinh doanh cà phê 荏 Tây Nguyên hi羽n r医t khó kh<n 8吋 ti院p
e壱n v嘘n vay 8吋 phát tri吋n. NHCSVN ch雨 cho ng逢運i nghèo vay v噂i s嘘 l逢嬰ng quá ít. NH
NN&PTNT 8òi h臼i c亥n có tài s違n th院 ch医p, trong khi nhi隠u r磯y cà phê do ng逢運i dân t詠 khai
hoang nên không có gi医y ch泳ng nh壱n quy隠n s穎 d映ng 8医t (th逢運ng là tài s違n có giá tr鵜 nh医t
mà h丑 có th吋 th院 ch医p). Ng逢運i kinh doanh th逢運ng ph違i ch泳ng minh h嬰p 8欝ng xu医t kh育u 8吋
vay v嘘n thu mua, và nh英ng h嬰p 8欝ng có th運i h衣n nh逢 v壱y s胤 gây áp l詠c ph違i xu医t bán cà
phê nhanh chóng 8吋 phòng tránh r栄i ro giá gi違m s胤 không tr違" 8逢嬰c n嬰 vay ngân hàng.
Ng逢運i s違n xu医t ch栄 y院u là h瓜 gia 8ình và các doanh nghi羽p s違n xu医t trong c映m ngành ch栄
{院u là v瑛a và nh臼 nên không th吋 t詠 xây d詠ng m瓜t qu悦 b違o hi吋m t逢挨ng t詠 nh逢 Brazil, mà
8òi h臼i h厩 tr嬰 ban 8亥u t瑛 chính ph栄.
3.2.2.2 Các chính sách h厩 tr嬰 s違n xu医t, kinh doanh và xu医t kh育u
Chính ph栄 ch逢a quy 8鵜nh 8亥u m嘘i xu医t kh育u 8嘘i v噂i cà phê nh逢 lúa g衣o, và không áp d映ng
j衣n ng衣ch xu医t kh育u, thu院 su医t xu医t kh育u b茨ng không 8嘘i v噂i cà phê nhân, cà phê rang xay
và cà phê hòa tan. Theo l瓜 trình c逸t gi違m thu院 xu医t nh壱p kh育u v噂i WTO, các m泳c thu院
nh壱p kh育u 8ang th詠c th詠c hi羽n 8嘘i v噂i cà phê nhân (20%), rang xay (40%) và hòa tan
(40%).
10
International Coffee Organization (2010), Public policies and the financing of coffee production in Brazil,
London, England.

15
A吋 h厩 tr嬰 ng逢運i s違n xu医t, Chính ph栄 gi違m thu院"8医t nông nghi羽p (50%) cho h瓜 tr欝ng cà phê
và cho phép doanh nghi羽p n逢噂c ngoài thu mua xu医t kh育u, t衣o 8k隠u ki羽n 8吋 ng逢運i s違n xu医t
ti院p c壱n tr詠c ti院p v噂i giá c違 th鵜 tr逢運ng th院 gi噂i. Chính ph栄 hi羽n 8ang quy ho衣ch nh茨m gi違m
di羽n tích cà phê già c厩i, kém n<ng su医t và 荏 nh英ng vùng 8医t không thích h嬰p 8吋"8亥u t逢 cho
các vùng chuyên canh v噂i gi嘘ng cà phê m噂i có ch医t l逢嬰ng và n<ng su医t cao h挨n. A嘘i v噂i
nguyên li羽u 8亥u vào ph違i nh壱p kh育u, Chính ph栄 áp thu院 su医t nh壱p kh育u phân bón d逢噂i 5%
8吋 h厩 tr嬰 ng逢運i tr欝ng tr丑t do ngu欝n cung trong n逢噂c không 8栄"8áp 泳ng.
Hi羽n t衣i, VICOFA 8隠 xu医t Chính ph栄 can thi羽p không cho các doanh nghi羽p n逢噂c ngoài
thu mua tr詠c ti院p cà phê c栄a nông dân 8吋 các doanh nghi羽p kinh doanh trong n逢噂c thoát
8逢嬰c s泳c ép c衣nh tranh bên ngoài và có th吋 thu mua cà phê c栄a nông dân khi giá th院 gi噂i
8ang 荏 m泳c th医p, t衣m tr英 và ch運 khi giá th院 gi噂i t<ng cao s胤 xu医t bán, mang l衣i nhi隠u giá
tr鵜 xu医t kh育u h挨n. Tuy nhiên, 8k隠u này s胤 ng<n c違n c衣nh tranh và không mang l衣i l嬰i ích
tr詠c ti院p chính 8áng cho ng逢運i nông dân vì h丑 không th吋 bán cà phê cho doanh nghi羽p
p逢噂c ngoài th逢運ng mua giá cao h挨n 8吋 chi tr違 các nhu c亥u s違n xu医t, 8欝ng th運i không t衣o
u泳c ép 8吋 các doanh nghi羽p trong n逢噂c ph違i c違i ti院n và 8鰻i m噂i ph逢挨ng th泳c ho衣t 8瓜ng 8吋
theo k鵜p c衣nh tranh trong môi tr逢運ng toàn c亥u. H挨n n英a, 8k隠u này 8i ng逢嬰c l衣i nh壱n 8鵜nh
e栄a Chính ph栄 là ph違i chuy吋n 8鰻i mô hình t<ng tr逢荏ng kinh t院, t瑛 t<ng tr逢荏ng ch栄 y院u d詠a
vào t<ng v嘘n 8亥u t逢, khai thác tài nguyên và ngu欝n lao 8瓜ng ch医t l逢嬰ng th医p sang mô hình
v<ng tr逢荏ng m噂i có n<ng l詠c c衣nh tranh cao h挨n.
3.2.2.3 Chính sách thu hút 8亥u t逢
Theo GSO (2009), t瑛 n<m 1988 8院n h院t 2009, s嘘 d詠 án t衣i Tây Nguyên m噂i có 164 d詠 án
x噂i t鰻ng v嘘n 8<ng ký 1,49 t益 USD, ch雨 b茨ng 3,95% v嘘n 8<ng ký so v噂i c違 n逢噂c, th医p nh医t
so v噂i các khu v詠c khác c栄a c違 n逢噂c trong kh違 n<ng thu hút v嘘n 8亥u t逢 n逢噂c ngoài.
Ph逢挨ng h逢噂ng phát tri吋n các ngành và lnh v詠c c栄a t雨nh A逸k L逸k
11
cng xác 8鵜nh c亥n t壱p
trung cho công nghi羽p ch院 bi院n có l嬰i th院 v隠 tài nguyên và ngu欝n nguyên li羽u t衣i ch厩. Theo
8ó cà phê là lnh v詠c c亥n 8逢嬰c 逢u tiên phát tri吋n. Chính sách thu hút 8亥u t逢"荏 m瓜t s嘘 t雨nh
8ang m運i chào nh逢 chính sách c医p gi医y phép kinh doanh m瓜t c穎a, th運i h衣n c医p phép

nhanh, h厩 tr嬰 xây d詠ng c挨 s荏 h衣 t亥ng nh逢"8逢運ng giao thông, 8k羽n, c医p thoát n逢噂c, chi phí
n壱p báo cáo 8ánh giá tác 8瓜ng môi tr逢運ng và mi宇n gi違m ti隠n thuê 8医t. Tuy nhiên, qua kh違o
11
Th栄 t逢噂ng Chính ph栄 (2009), Quy院t 8鵜nh s嘘 87/2009/QA-TTg ngày 17/6/2009 v隠 phê duyうt Quy hoＴch
vごng thあ phát triあn kinh tｘ - xã hじi tえnh Aｈk Lｈk thぜi k"8ｘn n<m 2020.
16
sát cho th医y chính sách thu hút 8亥u t逢 c栄a Tây Nguyên ch逢a th詠c s詠 thu hút doanh nghi羽p
(KQKS m磯u 1, m映c 1 NCS). A院n nay Tây Nguyên ch雨 có vài nhà máy ch院 bi院n cà phê hòa
tan 8ang l逸p 8員t 荏"A逸k L逸k (Trung Nguyên, Cà phê Ngon) và Lâm A欝ng (Thái Hòa). H亥u
j院t các nhà 8亥u t逢 hàng 8亥u khác 8ã ch丑n v鵜 trí 8員t nhà máy ch院 bi院n 荏 vùng Aông Nam
D瓜 có nhi隠u 8k隠u ki羽n thu壱n l嬰i h挨n nh逢 trình 8瓜 lao 8瓜ng, nguyên li羽u ph映"8亥u vào, th鵜
tr逢運ng tiêu th映 và môi tr逢運ng kinh doanh hi羽u qu違 h挨n (theo 8ánh giá c栄a các ch雨 s嘘 PAPI
và PCI 2010) nh逢 Nestlé, Vinacafe, Olam, Trung Nguyên, 2Zero, Macc, White,
3.3 P<ng l詠c c衣nh tranh vi mô
3.3.1 Ch医t l逢嬰ng môi tr逢運ng kinh doanh
3.3.1.1 Các 8k隠u ki羽n y院u t嘘 s違n xu医t
Tây Nguyên có 8k隠u ki羽n phát tri吋n cây cà phê thu壱n l嬰i: Khí h壱u, 8医t 8臼 bazan, l逢嬰ng m逢a
và 8瓜 cao phù h嬰p 8吋 tr欝ng và phát tri吋n cây cà phê. Di羽n tích tr欝ng cà phê Tây Nguyên
8ang 8逢嬰c quy ho衣ch 鰻n 8鵜nh, 8ang t瑛ng b逢噂c chuy吋n 8鰻i gi嘘ng cà phê già c厩i kém n<ng
su医t b茨ng gi嘘ng m噂i có n<ng su医t cao và ch医t l逢嬰ng cao h挨n. T嘘c 8瓜 t<ng giá tr鵜 s違n xu医t
nông nghi羽p t瑛 n<m 2006 tr荏 l衣i 8ây luôn cao h挨n so v噂i m泳c trung bình c栄a c違 n逢噂c, 8員c
bi羽t n<m 2006 và 2008 cao h挨n so v噂i các khu v詠c kinh t院 khác c栄a c違 n逢噂c (ph映 l映c 4).
J羽 th嘘ng 8逢運ng b瓜 giao thông v壱n t違i ph違i t嘘n nhi隠u chi phí 8吋 duy tu b違o d逢叡ng trong khi
giá tr鵜 cà phê nhân mang l衣i không cao, chính ph栄 hàng n<m ph違i tr嬰 c医p ngân sách. H羽
th嘘ng th栄y l嬰i ngày khó kh<n 8áp 泳ng nhu c亥u n逢噂c t逢噂i vào mùa khô vì tác 8瓜ng bi院n 8鰻i
khí h壱u. Các chi phí 8亥u vào nh逢 nhiên li羽u, phân bón, chi phí nhân công k院t h嬰p v噂i tác
8瓜ng c栄a l衣m phát có xu h逢噂ng t<ng cao, trong khi giá cà phê nhân thành ph育m bi院n 8瓜ng
không 鰻n 8鵜nh theo giá th院 gi噂i và có giá tr鵜 quá th医p so v噂i giá tr鵜 s穎 d映ng sau cùng (phân
tích trong chu厩i giá tr鵜). Thu nh壱p 8亥u ng逢運i bình quân trong khu v詠c th医p 違nh h逢荏ng 8院n
kh違 n<ng 8亥u t逢"8吋 duy trì và phát tri吋n n<ng su医t, nâng cao ch医t l逢嬰ng s違n ph育m.

Ngh鵜"8鵜nh s嘘 41/2010/NA-CP ngày 12/4/2010 c栄a Chính ph栄 v隠 chính sách tín d映ng ph映c
x映 phát tri吋n nông nghi羽p nông thôn m員c dù 8ã h厩 tr嬰 cho tr欝ng, ch<m sóc, ch院 bi院n và
xu医t kh育u cà phê
12
nh逢ng v磯n còn quá ít. Niên v映 2009-2010, doanh s嘘 cho vay cà phê c栄a
12
Vi院t Chung (2011), “H厩 tr嬰 ng逢運i tr欝ng cà phê h挨n 11.000 t益"8欝ng”, Báo Pháp luｆt Viうt Nam, truy c壱p
ngày 23/2/2011 t衣i 8鵜a ch雨: />ty-dong-2026633/ .