TRIT HOC, S 7 (218), THANG 7 - 2009
rong vai nm gn y, cac thut
ng hu hin ai (postmodern) va
“chu ngha hu hin ai” (postmod-
ernisme) a c nhc n nhiu  Vit
Nam, c bit la trong lnh vc vn hoc,
ngh thut. Nhng  hiu ro ni dung
su xa, thc cht cua chu ngha hu hin
ai, chung ta khng th dng lai  o, ma
thc s cn phai tip nhn no nh mt
trao lu trit hoc phng Ty hin ai. Vi
t cach nay, chu ngha hu hin ai a gop
phn hoan thanh mt trong nhng nhim
vu c ban cua trit hoc noi chung la hnh
thanh vn hoa trit hoc ca nhn hay nhn
cach c ao. Cach t vn  nh vy cho
phep chung ta co c cai nhn t goc 
ao c hoc v chu ngha hu hin ai.
Trong bai vit nay, chung ti  cp mt
vai cach tip cn vi quan im ao c
hoc theo chu ngha hu hin ai.
Trc ht, “chu ngha hu hin ai”
nn c xem nh mt phong trao vn
hoa — trit hoc. Thut ng “hu hin ai”
ln u tin c ai a ra va a ra 
lam g — vn  nay a gy nhiu tranh
cai trong gii hoc thut trn th gii,
nhng iu rt ro rang la, t nm 1979,
khi tac phm Hoan canh hu hin ai(**)
cua nha trit hoc Phap - Jean Francois
Lyotard (1924 - 1998) ra i th “hu hin

ai” bt u tr thanh mt thut ng thi
thng trong gii nghin cu khoa hoc xa
hi. Lyotard soan tac phm nay nh mt
bao cao thm nh theo n t hang cua
Hi ng khoa hoc thuc ai hoc Quesbec
(Canada) v vic hoach nh mt chnh
sach lu dai cho ai hoc va khoa hoc  cac
nc phat trin trong bi canh chu s tac
ng manh me cua cng ngh thng tin
hin ai. Tac phm nhanh chong m ra
cuc tranh lun si ni va keo dai xung
quanh h vn  th nao la hu hin ai.
Khai nim “hu hin ai” nhn chung
c s dung  nhn manh xu hng
chuyn tip cua nhn loai sang mt thi
ai mi. Thi hu hin ai c c trng
bi s gia tng tnh a dang vn hoa va s
chi bo t duy toan th hoa, thun nht.
Noi cach khac, vn hoa hu hin ai ang
 trong bi canh cn xem xet lai s khung
hoang cua cac ai t s (grand — narrative)
cung vi cac quy tc tro chi. Noi mt cach
72
V QUAN IM AO C HOC CUA CHU NGHA HU HIN AI
NGUYN HNG THUY(*)
 lam ro quan im ao c hoc cua chu ngha hu hin ai, trc ht tac gia a noi v s xut
hin cua cac thut ng “hu hin ai” va “chu ngha hu hin ai”. Tip o, khi lun giai quan im
ao c hoc cua chu ngha hu hin ai qua cac ai din tiu biu cua no, tac gia a cho thy, vi
nhng ngi theo chu ngha hu hin ai, ao c khng phai la nhng quy tc co gia tr lu dai, ma
la cam hng sang tao. Vi ho, ao c khng phai la mt cai a co h toa  c xac nh trc bi

bn phn hay lng tm, ma la hanh ng cu th, la phng thc hanh ng trong i sng xa hi,
la ao c hoc trong hoan canh y p tri thc, co kha nng ap ng c nhng thach thc cua thi
ai va a cai Cao thng vao i sng con ngi.
(*) Thac s trit hoc, ai hoc Duy Tn, a Nng.
(**) Tac phm nay a c Nha xut ban Tri thc
dch ra ting Vit, nm 2007 (ngi dch: Ngn
Xuyn, ngi hiu nh va gii thiu: Bui Vn
Nam Sn).
V QUAN IM AO C HOC CUA CHU NGHA HU HIN AI
tht n gian, “hu hin ai” la s hoai
nghi i vi cac ai t s. o cung la s
hoai nghi v tnh ng nht gia tin b
vn hoa va tri thc vi tin b kinh t va
v s nht th hoa ao c, kinh t vi
chnh tr. Chu ngha hu hin ai xut
phat t s khng co kha nng v nguyn
tc trong vic nhn thc i sng xa hi,
con ngi va th gii cua no nh mt tng
th cac h thng kinh t, chnh tr, xa hi,
vn hoa khep kn. Xa hi tng lai se t
phu thuc vao mt nhn loai hoc kiu nh
thuyt cu truc hay h thng, ma phu
thuc nhiu hn vao mt thc liu hoc
(pragmaticque) cua “cac nguyn t ngn
ng”. Trong tng lai se co nhiu tro chi
ngn ng khac nhau va o chnh la tnh
khng thun nht cua cac yu t, khi
chung ch c nh hnh bng nhng
manh ghep va ch co th tn tai nh
nhng quyt nh lun cuc b. Phng

thc nhn thc ma chu ngha hu hin
ai chi bo a ra la s nhn thc nh
qua trnh phan anh cai ph bin nhng lai
oi hoi phai nhn thy s t tr ca nhn
trong mi s kin, hin tng.
Trong iu kin hu hin ai, cai co y
ngha chu ao la nhn thc cac tro chi
ngn ng t no va quyt nh ganh vac
trach nhim i vi cac quy tc va kt qua
cua chung, trong o kt qua quan trong
nht la vic ap dung cac quy tc cua tro
chi ngn ng. o la ni dung c ban cua
ao c hoc hu hin ai.
Bt ky ao c hoc nao cua trit hoc
phng Ty hin ai cung quay tr lai vi
quan im ao c hoc cua I.Kant nh
mt trong nhng b phn cu thanh co gia
tr nht trong toan b t tng cua ng.
Ban thn I.Kant cung lun tin tng ao
c hoc co th c xy dng nh mt
khoa hoc chnh xac. Cac chn ly ao c
hoc cn phai c lun chng mt cach
c lp va khng phu thuc vao chn ly
cua nim tin. Va, khac vi nim tin tn
giao, th nim tin co th tn tai trong tnh
a dang, ao c hoc mt khi co ky vong
tr thanh khoa hoc v cac chn ly ao c
trong hin thc cn phai mang tnh ph
bin, mang gia tr chung cho toan nhn
loai. Nhng  y, gia tr chung cho toan

nhn loai ma ao c hoc mang lai phai
ng thi am bao c “s t tr cua ca
nhn” nh da trn kha nng duy tr s
thng nht cua cai Ti ring co cua mt
thc th ly tnh; noi cach khac, ca nhn co
th duy tr nh hng y ch cua mnh khi
tun thu mnh lnh tuyt i: ch hanh
ng theo quy tc ma khi tun thu no,
chung ta co th khin no tr thanh quy tc
chung(1). Ro rang,  y, t do a bt u
c trao cho v th cua cai co kha nng
tr thanh hin thc trong lnh vc ao c
hoc. n chu ngha hin sinh - mt trao
lu trit hoc v i sng ni tm cua ca
nhn va nhn cach c ao, t do a c
coi la tnh th nht cua hin sinh th va
hn na, con xac nh thai  i vi
nguyn tc nay la trach nhim — trach
nhim i vi t do. Chng han nh
K.Jaspers a vit: “T do la tai san quy
gia nht; t do khng bao gi t n va
cung khng t ng mt i. Con ngi ch
co th gi gn t do  ni ma no c y
thc va con ngi cam thy co trach
73
(1) Xem:  Minh Hp, Nguyn Thanh, Nguyn
Anh Tun. ai cng lch s trit hoc phng Ty.
Nxb Tng hp TP.H Ch Minh, 2006, tr.544.
NGUYN HNG THUY
nhim i vi no”(2). Trach nhim  y

khng phai la bn phn trc mt lc
lng xa la, Chua, nha cm quyn va
thm ch, ca cac chun ao c xa la. n
gian, con ngi chu trach nhim v ban
thn mnh, trach nhim i vi t do nh
la c cu cua tn tai ngi. Nh vy, cho
ti trit thuyt gn vi chu ngha hu
hin ai v mt lch ai la chu ngha hin
sinh th ao c hoc cua vn hoa phng
Ty hin ai la ao c hoc ca nhn. Cho
ti thi im nay, cac gia tr ph bin, ao
c hoc am ng, d lun, truyn thng
dng nh a khng con co th chp nhn
c trong xa hi phng Ty.
Tr lai vi ao c hoc hu hin ai
chu ngha, trach nhim khng phai trc
tin gn vi t do, ma gn vi cac quy tc
cua tro chi ngn ng. Vic t con ngi
vao cac tro chi ngn ng a lam sang to
bi canh vn hoa cua chu ngha hu hin
ai. Khoa hoc va cng ngh thng tin,
truyn thng a phat trin va thm nhp
vao i sng con ngi manh me ti ni,
tn tai cung vi thng tin, tri thc a tr
thanh im chnh yu cua con ngi hin
ai. Khi a y thc c s tn tai cua
mnh nm trong cac tro chi ngn ng, ca
nhn phai nm ro trach nhim cua mnh
trong vic kim soat, tun thu va sang tao
cac quy tc tro chi. Cn lu y rng, cac tro

chi ngn ng khng nhng co quy tc
trong ban thn chung, ma con co lut gia
nhng ngi chi. Va, h chun a nguyn
cua vn hoa hu hin ai cho phep chung
ta noi rng, cung mt tro chi nhng 
nhng a phng khac nhau, nhom ngi
khac nhau se tao ra nhng “nc i” khac
nhau. Lyotard cung hng n tnh cht
canh tranh, tranh ua cua tro chi, n
muc ch thng cua ngi chi, mc du
ng coi no khng phai la cu canh, ma ch
nh mt muc ch t thn cua tro chi.
y cung la mt trong nhng t tng ao
c hoc hu hin ai - s thm kn trong
cac tro chi cung vi tnh cao thng cua
no. Trong tro chi ngn ng, nguyn tc
ng x cng bng la cai rt c coi trong
va v nguyn tc, xa hi cn phai tn trong
nhng tro chi khac nhau va khng c
quy giam chung vao nhau. Vi chu ngha
hu hin ai, s ng thun la mt gia tr
rt ang ng, bi ngn ng la d bit va
cung do vy, khng th co c s ng
thun v ao c mt cach ph quat.
Vi nhng ngi theo chu ngha hu
hin ai, ao c khng phai nhng quy
tc co gia tr lu dai, ma la cam hng
sang tao. Ho khng quan tm n vic
cam hng sang tao o se a mnh ti
u, ma quan trong hn la thoat khoi d

lun. i vi ho, ao c khng phai la
cai a co sn mt h toa  c xac nh
trc bi bn phn hay lng tm, trong
nhng canh hung cu th, lun oi hoi
con ngui phai hanh ng nh th nao.
T bo con ng a vach sn, nhng
ngi theo chu ngha hu hin ai t
mnh trc nhng kha nng m, cha
tng xut hin trong cuc i ho va khi
o, vi ho, trach nhim tr nn nng n
hn bao gi ht. Trong s chon la y,
mi ca nhn u phai tun thu cac khai
nim v s khng tng dung, s gian
oan cua qua trnh tin hoa va v tnh a
dang, tnh cuc b, tnh kha th, tnh phn
74
(2) K.Jaspers. Muc ch va s mnh cua lch s.
N.Y., 1990, tr.100.
V QUAN IM AO C HOC CUA CHU NGHA HU HIN AI
oan, tnh ngu nhin, tnh bt nh, tnh
ni tai, tnh cao thng, tnh toan ven
cua nhng b phn ring le.
V thc cht, ao c hoc hu hin ai
chnh la ao c trong hoan canh y p
tri thc cua xa hi hin ai. Song, liu s
hiu bit co lam cho con ngi sng thin
hn khng? Tranh lun v vn  nay,
Lyotard cho rng, mt mt, tri thc khoa
hoc khng phai la toan b tri thc, ban
thn no lun xung t vi “tri thc t s”;

mt khac, tri thc ngay cang phai hng
chu s tha hoa trong quan h vi ngi
bit tri thc nay. Do vy, vn  hp thc
hoa phai c coi la mt tin trnh  qua
o, cac nha lp phap co th ban b iu
lut nay nh mt quy pham, con moi phat
ngn khoa hoc th u phai tun theo
nguyn tc la thoa man mt tp hp cac
iu kin  sao cho co th c coi nh
mt phat ngn khoa hoc va ngi din
ngn co th a ra cac iu kin o. Vi
quan im nay, chu ngha hu hin ai a
ph phan cac “ai t s” cua chu ngha
hin ai va coi o ch la nhng cu chuyn
mang tnh cht thn thoai cua mt nn
vn hoa t k v nim tin va hanh ng
thc tin cua mnh va do vy, d b lam
dung  che y nhng s i lp va bt
n i vi moi lin kt xa hi cung nh
trong thc tin hanh ng. Bi canh vn
hoa mi hnh thanh buc con ngi phai
chp nhn nhng thach thc cua nn cng
nghip t ban, cua phng tin thng tin
ai chung va cung se buc phai tham gia
vao qua trnh sang tao ra nhng thc tai
mi. Bi le, cac “c ch siu t s” a tr
nn gia ci trong vic hp thc hoa va do
vy, cac “ai t s” buc phai tan ra thanh
cac mang yu t ngn ng mang tnh t s
trong khi vn con mang trong mnh tnh

s th, tnh ch th, tnh miu ta va mi
th nay u ch theo mnh nhng “tr s
dung hanh” c thu.
Nhn loai chung ta ang sng  nga
t ng, ni giao nhau cua nhiu yu t
o, do vy, chung ta khng nht thit phai
tao nn nhng kt hp ngn ng co s n
nh v thuc tnh va nhng kt hp ngn
ng ma chung ta tao nn cung khng nht
thit phai co s tng thng vi nhau.
Trong bi canh o, mi ca nhn u co th
tham gia vao rt nhiu tro chi, nhiu ln
chi trong cuc i mnh. Con tm thc
hu hin ai th c hnh thanh nh mt
n lc mi nhm thc tnh con ngi trc
nhng nguy c co th xay ra  tip tuc
suy tng va kin tao nhng hnh thc
mi, phu hp hn nhm bao v nhng gia
tr ch thc cua thi hin ai: t do va
khai phong ca nhn. Vi quan im nay,
Lyotard a nhiu ln nhn manh rng,
hu hin ai khng phai la mt thi ky
mi, ma la thi ky “vit lai” mt s c
im cua thi hin ai, nht la tham vong
cua no trong vic t c s hp thc hoa
phng thc giai phong toan b nhn loai
bng khoa hoc va ky thut.
Mt s trit gia theo chu ngha hu
hin ai a c gng a ra nhng giai
phap cho ao c hoc hu hin ai. Trong

s nay, co th k n Zygmunt Bauman
vi tac phm ao c hoc hu hin ai
(Postmodern Ethics, Backwell, Oxford
1993). Trong tac phm nay, Bauman a
phan i vic t ao c hoc trn nn
tang cua moi lut l, bi theo ng, no se
dn n vic gii han trach nhim ao
75
NGUYN HNG THUY
c, khi cac lut l nay tr thanh cai
mach bao con ngi phai lam nhng g va
lam khi nao, bt u t u va khi nao
kt thuc, thm ch chung con cho phep
con ngi co th dng lai mi khi ma moi
th phai thc hin a c thc hin(3).
i vi ng, con ng ao c la phi ly;
tac nhn ao c la cai khng th b kim
soat hay b ep buc trong i sng ao
c; ao c la cai g o thm kn, khng
th giai thch c va nht la khng bao
gi bin thanh nhng lut nh ph quat.
Vi quan im nay, khi trnh bay c s
ao c hoc cua mnh, Bauman a tin
gn vi trit gia ngi Phap - Levinas,
ngi trnh bay quan im ao c sng
v ngi khac. ng cho rng, sng v
ngi khac lam cho trach nhim tr nn
v han, v ngi khac khng phai la i
tng co gii han c danh cho muc ch
cua mt ai o, ma la mt chu th v han,

t do, v iu kin. Trach nhim nay
vt qua nhng g ngi o a co th
hoc khng th lam cho ngi khac. No
cung vt qua bt c hanh vi nao ma
ngi o co th hoc khng th pham
phai, ging nh th ngi o a hy sinh
v ngi khac trc khi hy sinh v ban
thn mnh. iu nay cho thy Bauman
khng tha nhn bt ky lun c cht che,
khoa hoc nao cho con ng thc hin
ao c. Vi ng, o dng nh la mt
iu phi ly ma  o, chung ta phai thc
hin nhng cam kt ao c nghim ngt
nht cua mnh.
ao c hoc hu hin ai khng t
ra vn  ngun gc xut thn, gii tnh,
tui tac,… Vi no khng con cac ai t s,
thay vao o la cac tiu t s ma chu nhn
cua chung la nhng ca nhn nho be, yu
ui nhng khng n c. Nhng chu
nhn nay lun c t trong mt mang
li cac quan h phc tap hn va nng
ng hn bao gi ht, bi “du tre hay gia,
giau hay ngheo, an ng hay an ba, con
ngi u b t vao im nut cua mach
truyn thng”. S cng bng lun tn tai 
moi im nut cua qua trnh truyn thng
ma trong o, tnh a dang khng ch c
phep tn tai, ma con c bao v, c c
suy  ri lin tuc pha v s ng thun

tam thi. Vic pha huy nay se tao ra
nhng thc tai mi, vi iu kin la
nhng thc tai y khng c phep quy v
th gii cac vt th va tin bac. iu nay
cho thy ao c hoc hu hin ai khng
ru bo hoan toan nhng vn  cua chu
ngha hin ai. No cung ph phan th ao
c cua chu ngha sung bai hang hoa —
tin t, ph phan quan nim coi “ng tin
la ke thng tr th gii”. Nhng vn 
ao c nay sinh do s tha hoa cua con
ngi trong xa hi hin ai, cung vi
nhng tn iu ao c truyn thng cung
a c chu ngha hu hin ai xem xet.
Muc ch ti cao ma ao c hoc hu hin
ai t ra la xy dng c s nn tang cho
mt nn ao c hoc mi, nn ao c hoc
co th ap ng c nhng thach thc cua
thi ai, b sung vao i sng con ngi
nhng khat vong va ly tng c thu — cai
Cao thng ma nhn loai cn hng ti.

76
(3) Xem: Zygmunt Bauman. ao c hoc hu hin
ai. Backwell, Oxford, 1993, tr.13.