Lục địa Atlantis: Huyền thoại hay sự thật?
Hình ảnh lục địa Atlantis, một quốc gia vĩ đại và hùng cường, mà sự thống trị đối với thế giới
cổ đại đột ngột chấm dứt chỉ sau một thảm họa, đã kích thích nhiều nhất trí tưởng tượng của
nhân loại suốt hơn hai nghìn năm qua. Tất cả bắt đầu từ một huyền thoại về Atlantis.
Mặc dù Atlantis được xem là đạt tới đỉnh cao vinh quang hơn 11 nghìn năm trước, nhưng nó chỉ
xuất hiện trong thư tịch khoảng 2.350 năm trước, từ 359 đến 347 năm trước Công nguyên. Cái tên
đầy gợi cảm Atlantis xuất hiện trong các cuộc đối thoại của nhà triết học Hy Lạp cổ đại lừng danh
Plato, Timaeus và Critias, vốn được đặt theo tên các nhân vật trong hai cuộc trao đổi tưởng tượng
giữa Socrates và học trò.
Thành phố Atlantis qua mô tả của Plato (Ảnh: unmuseum.org)
Mở đầu phần đối thoại Timaeus, Socrates nhắc tới cuộc thảo luận hôm trước về một xã hội
“hoàn thiện”. Ở đây Plato nhắc tới cuộc đối thoại nổi tiếng nhất của ông, Nền cộng hòa, mà ông đã
viết từ nhiều năm trước. Và Plato mượn lời Socrates để kể ra hàng loạt đặc điểm cần có của một
chính phủ hoàn hảo mà ông đã mường tượng trong Nền cộng hòa: thợ thủ công và nông dân tách
khỏi quân đội; quân nhân kỷ luật cao, được huấn luyện thể lực và âm nhạc, sống cộng đồng và
không có tài sản riêng.
Socrates không dừng cuộc tranh luận ở mặt lý thuyết mà yêu cầu học trò đánh giá trên khía cạnh
triết học thực hành. Ông cho rằng họ cần xem xét tính hoàn thiện của một xã hội phù hợp với các
quan niệm viết trong Nền cộng hòa bằng cách đặt nó đối diện với một cuộc chiến tranh.
Critias kiểm tra đề xuất của người thầy bằng đề nghị: “Xin (thầy Socrates) hãy nghe một câu
chuyện tuy lạ nhưng có thật”. Critias nói rằng, ông nội cũng tên là Critias kể cho anh nghe câu
chuyện, và ông nội anh thì nghe người cha là Dropides kể lại. Dropides biết chuyện nhờ nhà hiền
triết Hy Lạp Solon, còn Solon được các tu sĩ Ai Cập kể cho biết khi ông ở Ai Cập vào khoảng năm
600 trước Công nguyên. Theo những gì Plato viết trong Critias, cái mà chúng ta biết chính là một dị
bản của câu chuyện có nguồn gốc từ hơn 200 năm trước đó.
Quốc gia hoàn thiện, đó là Athens chứ không phải Atlantis
Các tu sĩ Ai Cập kể cho Solon nghe câu chuyện về thành phố Athens cổ, “được quản lý tốt nhất
trong tất cả các thành phố trên thế giới”. Đó chính là Athens cổ từ 9.300 năm trước thời Plato,
được ông dùng làm mô hình của một quốc gia lý tưởng. Các tu sĩ kể với Solon về chiến công anh
dũng nhất của người Athens, họ đã đánh bại một thế lực hùng mạnh đang chuẩn bị tiến hành cuộc
viễn chinh chống lại cả châu Âu và châu Á. Họ mô tả quốc gia đang bành trướng đó nằm rất xa giữa

Đại Tây Dương (Atlantic). Và đó là lý do của cái tên Atlantis.
Người Atlantis đã tràn qua Bắc Phi trên đường tiến về Ai Cập. Nhưng sau thất bại trước Athens,
Atlantis bị các vị thần phá hủy hoàn toàn trong những cơn động đất và đại hồng thủy khủng khiếp,
đó là theo lời kể của Critias.
Khi thuật lại câu chuyện về Atlantis, Critias thưa với
Socrates: “Hôm qua khi thầy kể về một thành phố trong
câu chuyện đã ăn sâu trong óc con, con rất ngạc nhiên
nhận thấy rằng, không hiểu vì sự tình cờ bí ẩn nào mà
chuyện của thầy trùng khớp với lời kể của Solon”. Trên
thực tế, mô tả của Critias về xã hội Hy Lạp cổ trùng
hợp hoàn hảo – và không hề ngẫu nhiên – với quan
niệm nhà nước lý tưởng của Plato trong tác phẩm Nền
cộng hòa.
Nguồn gốc lịch sử của Atlantis?
Plato mô tả đảo quốc Atlantis hay Athens cổ đại dựa
trên bằng chứng lịch sử hay chỉ dựa vào hư cấu? Trên
thực tế có một nền văn minh rực rỡ tại Địa Trung Hải -
đảo Crete của người Minoan, thậm chí còn xa xưa hơn
xứ Hy Lạp của Plato - và nó cũng bị phá hủy một phần
vì thảm họa tự nhiên.
Nhiều học giả hiện đại cho rằng, mặc dù quy mô và vị
trí của Atlantis kém chính xác trong Critias (có thể do
dịch sai), câu chuyện của Plato dựa trên vụ núi lửa
phun khủng khiếp tại Thera, hòn đảo nằm ở phía đông Hy Lạp và phía bắc Crete trong biển Aege.
Miệng núi lửa của lần phun nham thạch tại Thera thế kỷ XVII hay XVI trước Công nguyên có kích
thước lớn gấp hai lần dấu vết tại Krakatoa, mà lần phun vào năm 1883 thì đã giết chết hàng chục
ngàn người. Tai họa tại Thera chắc chắn thảm khốc hơn nhiều, đến mức mà ngay tại Ai Cập, là nơi
chỉ phải chịu ảnh hưởng gián tiếp, người ta cũng nhận biết được.
Với một số người, đảo Crete của người Minoan chính là Atlantis và trong Critias, Plato đưa ra
một bức tranh có phần không chính xác về sự tàn phá nó như một hệ quả của núi lửa phun tại Thera.

Tuy nhiên, để khẳng định điều đó, ta cần bỏ qua những chi tiết thực tế, hay ít nhất cần giải thích tại
sao Crete lại được đặt sai vị trí địa lý, sai kích thước, sai tên, chưa bao giờ gây chiến với Athens và
Đảo quốc Atlantis bị phá hủy một phần vì
thảm họa tự nhiên (Ảnh:
occultopedia.com)
không bị phá hủy trong một thảm họa nào. Chứng cứ khảo cổ học cho thấy, mặc dù các cộng đồng
người Minoa sống dọc bờ biển bị sóng thần tàn phá nặng nề sau vụ nổ tại Thera, nền văn minh
Minoan không chỉ sống sót mà còn phát triển rực rỡ hơn trong khoảng hai trăm năm nữa.
Nhiều tác giả khác cho rằng, chế độ thuộc địa kỳ diệu của người Minoan tại Thera là mô hình của
Atlantis. Rõ ràng là sự định cư của người Minoan tại đây đã bị tàn phá vì núi lửa, nhưng cũng hoàn
toàn rõ ràng là, Plato không nói về sự suy tàn của một nền văn minh cổ đại. Trong khi đó, Thera
cũng là một địa chỉ sai, quy mô và niên đại sai nên không thể là mô hình trực tiếp của Atlantis.
Atlantis như tưởng tượng của thời hiện đại
Không cuộc tranh luận nào về Atlantis được xem là đầy đủ nếu không nhắc tới những tuyên bố
mang tính tưởng tượng trong thế kỷ XIX và XX về lục địa đã mất tích. Hơn bất cứ ai, nghị sĩ bang
Minnesota Ignatius Donnelly, người đã hai lần thất bại trong cuộc chạy đua vào chức phó tổng
thổng Mỹ và là một nhà sử học nghiệp dư, đã làm huyền thoại sống lại bằng cuốn sách Atlantis:
một thế giới trước thời hồng thủy vào năm 1881.
Theo Donnelly, Atlantis của Plato là ngọn nguồn của mọi thành tựu văn hóa và mọi nền văn minh
tại Ai Cập, Tây Á, Ấn Độ và châu Âu, cũng như Namvà Bắc Mỹ. Lập luận của Donnelly không dựa
trên khoa khảo cổ hay địa lý và không hề có bằng chứng nào về nguồn gốc chung của mọi nền văn
hóa. Tuy nhiên so với một số nhà tư tưởng cuối thế kỷ XIX khác, Donnelly vẫn là khuôn mẫu của
sự tự kiềm chế.
Phong trào Theosophy (thần triết học) của Helena Blavatsky, một phụ nữ gọi hồn “nổi tiếng” nước
Mỹ, giả thuyết rằng cư dân Atlantis di chuyển bằng máy bay và trồng trọt hoa lợi thu được từ người
ngoài hành tinh. Gần đây hơn, các nhà tâm linh thế kỷ XX tuyên bố tiếp xúc được với các linh hồn
từ lục địa đã mất tích và được họ khuyên nhiều điều hay để giải quyết những bế tắc của cuộc sống
hiện đại. Tất nhiên không thể có bằng chứng ủng hộ những tuyên bố huyễn hoặc như thế.
Quan điểm của Plato
Không thể nghi ngờ một sự thật là Plato đã dùng kiến

thức lịch sử để dựng nên các cuộc đối thoại về lục địa
Atlantis của ông. Dường như đã có nhiều câu chuyện
về thảm họa tự nhiên tàn phá một quốc gia hùng mạnh
hơn 1.000 năm trước thời Plato, và ông đã dùng chúng
để chuyển bức thông điệp của mình.
Tuy nhiên, những người ủng hộ việc thảo luận chỉ riêng
trên khía cạnh văn học của Critias cũng nhận thấy rằng,
Plato không định viết sử, nhưng một số phần trong
truyện đã được dùng có chủ ý như những ẩn dụ đạo đức
mà ông muốn thảo luận. Chẳng hạn trong cuốn Atlantis
bị phá hủy, Rodney Castleden cho rằng, Atlantis của
Plato là tổng hợp của đảo quốc Crete và Thera, cũng
như cần nhận thấy rằng, một phần câu chuyện dành để
kể về lịch sử đương thời của Hy Lạp, gồm cả cuộc
chiến tranh giữa Athens và xứ Sparta.
Cuối cùng cần phải thấy rằng, mô tả Atlantis trong
Critias tuy rất gần với thực tiễn của các xã hội cổ
đại nhưng lại nằm ngoài chủ đích của Plato. Với
Plato, Atlantis không phải là một nền văn minh, mà là
một phương tiện truyền bá tư tưởng. Những gì ông đặt
vào miệng Critias không được sáng tạo như những
bằng chứng lịch sử, mà được dùng cho một chức năng
quan trọng hơn đối với ông, vốn là triết gia chứ không
phải là nhà sử học. Để lập thuyết, Plato cần hư cấu Atlantis như một đối thủ không thể vượt qua.
Mô tả chi tiết về Atlantis là cách Plato gây ấn tượng với người đọc về sự giàu có vật chất, sức mạnh
công nghệ và lực lượng quân sự.
Vậy câu chuyện về một Athens nhỏ hơn, nghèo nàn hơn, công nghệ lạc hậu và thế lực yếu hơn mà
lại chiến thắng cái đảo quốc hùng mạnh ấy đã chuyển đến cho chúng ta bức thông điệp gan ruột của
Critias: Cái quyết định lịch sử không phải là của cải hay sức mạnh mà quan trọng hơn là cách thức
quản lý xã hội và con người. Đối với Plato, thành tựu trí tuệ của một xã hội có vai trò quan trọng

hơn và luôn luôn vượt trên của cải hay sức mạnh vật chất. Đó chính là điều mà Plato muốn nói với
chúng ta.
/>
Đã có nhiều câu chuyện về thảm họa tự
nhiên tàn phá một quốc gia hùng mạnh hơn
1.000 năm trước thời Plato (Ảnh:
occultopedia.com)