B GIÁO D C VÀ ĐÀO T O
Đ IăH CăĐÀăN NG

PHẠM HOÀI MINH

ĐẶC ĐIỂM BÚT KÝ SƠN NAM

ChuyênăngƠnh:ăVĔNăH CăVI TăNAM
Mưăs : 60.22.34

TịMăT TăLU NăVĔNăTH CăSĨ
KHOAăH CăXÃăH IăVÀăNHÂNăVĔN

ĐƠăN ng, Nĕmă2012


Cơng trình đư c hồn thành t i
Đ IăH CăĐÀ N NG

Ngư i hướng dẫn khoa học: TS. NGỌăMINHăHI N

Phản biện 1: TS.ăNGUYỄNăĐÌNHăVĨNH

Phản biện 2: TS. BÙI CƠNG MINH

Luận văn đư c bảo vệ trước H i đồng chấm Luận
văn tốt nghiệp th c sỹ Khoa học Xã h i và Nhân văn họp
t i Đ i học Đà Nẵng vào ngày 01 tháng 12 năm 2012

Có thể tìm luận văn tại:
- Trung tâm Thông tin - Học liệu, Đ i học Đà Nẵng

- Thư viện trư ng Đ i học Sư ph m, Đ i hoc Đà Nẵng


M ăĐ U
1.1.ăLíădoăch năđ ătƠi
Văn ho ̣c Nam Bơ ̣ mang những đă ̣c trưng, dang dâp riêng,
đâ ̣m tinh vung miên găn vơi tên tuổ i của cac nha văn như Hô Biể u
Chanh, Binh Nguyên Lô ̣c, Vương Hông Sể n, Sơn Nam… gop phân
lam phong phu hơn nên văn ho ̣c dân tô ̣c.
Sơn Nam là m t trong những nhà văn miền Nam t o đư c
dấu ấn sâu đậm trong lòng ngư i đọc nhiều thế hệ. Ơng khơng chỉ là
nhà văn ma cịn là nhà Nam B học. Tac phẩ m của Sơn Nam la sự
kêt nôi những am hiể u sâu rô ̣ng tư những chuyên đi du khảo trong
thực tê, những nghiên cưu dươi da ̣ng “điên dã” rôi trở thanh triêt li vê
văn hoa, con ngươi va vung đât Nam Bô ̣ để tư đo những trang văn ra
đơi như mô ̣t lẽ tự nhiên nhât.
Suốt cu c đ i gắn bó với Nam B , hơn ai hết, Sơn Nam rất
am hiểu về thiên nhiên, văn hóa, lịch sử và con ngư i nơi đây. B i
vậy, văn chương của Sơn Nam, đă ̣c biê ̣t la but ki, đậm sắc hương c a
vùng đất nghĩa tình này. Bút kỦ Sơn Nam khơng chỉ đậm chất văn
hóa Nam B , thể hiện đư c cái nhìn c a m t con ngư i ln muốn
tìm hiểu, khám phá c ̣c sơng

cả bê rơ ̣ng lẫn bê sâu mà cịn tỏa lan
m t sức hấp dẫn đặc biệt từ sự giản dị, m c m c, thấm đẫm chất thơ
hòa quyện sự sâu sắc c a trí tuệ và tâm hồn.
Vi vâ ̣y, viê ̣c tìm hiểu đặc điểm but ký Sơn Nam bên ca ̣nh viê ̣c
mở rô ̣ng cho minh những kiên thưc vê vung đât va con ngươi phía
Nam tở qc, luận văn con nhằm hướng tới việc khám phá những đặc
điểm vê nô ̣i dung cũng như nghê ̣ thuâ ̣t but ký của nha văn nay, từ đó,

phat hiê ̣n thêm những đóng góp to lớn c a Sơn Nam đơi với văn
chương Nam B nói riêng va văn học Việt Nam nói chung.


1.2.ăL chăsửăv năđ ănghiênăc u
Là m t trong những cây bút tiêu biểu cho văn chương Nam
B nên cu c đ i và văn nghiệp c a nhà văn Sơn Nam dành đư c khá
nhiều sự quan tâm c a các nhà nghiên cứu, phê bình văn học.
Trong tac phẩ m Mười năm đi và sống với Sơn Nam, Đào
Tăng nói vê Sơn Nam: “Lịng hồi cổ, máu tim Sơn Nam thắt chặt
nơi xứ s ... Ông là m t nhân cách lớn. Tuổi đ i, tuổi văn đều r ng,
sâu thăm thẳm, sức sống làm việc, yêu đồng nghiệp, u văn chương,
báo chí khơng ngừng”[17, tr.21].
Nguyễn Trư ng với bài Sơn Nam – nhà văn của miệt vườn
Nam Bộ, Nguyễn Quang Sáng trong bài Nhà văn Sơn Nam nghèo mà
sang đều khắc họa m t Sơn Nam cần mẫn, chăm chỉ, khơng ng i
khó, ng i khổ trong việc thu thập dữ liệu ph c v cho công việc sáng
tác.
Vu Gia qua bài viết Mãi mãi góp mật cho đời đã có sự đánh
giá khá tồn diện về các tác phẩm c a Sơn Nam: “Muốn tìm hiểu
“văn hóa miệt vư n” thì khơng thể khơng đọc các trang sách Sơn
Nam. Vì qua đó, có thể hình dung về lịch sử hình thành, cách thức tổ
chức cu c sống c ng đồng làng xã, đặc điểm địa lí riêng c a m t
vùng đất mới...” [11,tr.125].
Đinh Thị Thanh Thúy đánh giá Sơn Nam như m t “ông từ
giữ đền” cần mẫn “chăm sóc cửa đền... trưng bày những gì đẹp, quỦ
ẩn giấu trong “cửa đền” cho thiên h chiêm ngưỡng” [34, tr.26].
Cũng đanh gia Sơn Nam la nha Nam Bô ̣ ho ̣c, Trân Ma ̣nh
Hảo vơi bai Sơn Nam – dề lục bình Nam Bộ khẳ ng đinh:
̣ “Sơn Nam

là nhà văn c a nông thôn, phong t c Nam B , nhà văn c a huyền
tho i th i kỳ khai điền lập ấp... ” [10].


Cung quan điể m vơi Trân Ma ̣nh Hảo, Nguyễn Quốc Trung
trong bai Dâu ân Sơn Nam cũng nhân ma ̣nh: “Tác phẩm c a Sơn
Nam, dù là truyện, kỦ, khảo cứu ln đậm chất dân t c học, nói chính
xác hơn là nhà Nam B học” [37,tr.107].
Cịn trong bài viết Nhà văn miệt vườn Nam Bộ Nguyễn Quốc
Trung còn cho khẳng định Sơn Nam đã dung hoa mô ̣t cach kheo leo
yêu tô gio ̣ng điê ̣u trong văn xuôi va trong cac tac phẩ m biên khảo ta ̣o
nên gio ̣ng điê ̣u vưa giau tinh văn chương đông thơi la ̣i rât gân gũi vơi
ngươi đo ̣c.
Cung quan điể m nay, Chu Văn Sơn trong bai viêt Nhà văn
Sơn Nam: sẽ trồng lại cây đước trên châu thổ cũng rât quan tâm đến
khía c nh bút pháp của Sơn Nam. Theo tac giả, những trang biên
khảo c a “ông gia Nam Bô ̣”: “đư m hơi hướm văn chương con văn
chương Sơn Nam l i giàu những thơng tin biên khảo. ” [26].
Bên c nh đó, các nghiên cưu cũng đã dành sự quan tâm c a
mình cho mảng ki va but ki của Sơn Nam.
Trần Hữu Dũng trong bai Sơn Nam, mây độ qua đương phô,
nghiêng minh nhơ đât quê kham pha truyê ̣n ki Sơn Nam

nhiều góc

đơ ̣: tư bưc tranh hiê ̣n thực Nam Bô ̣, văn minh miê ̣t vươn đên tư tư ng
nghệ thuật (bày tỏ tình yêu nước), quan điểm sáng tác của Sơn
Nam… Theo tác giả, truyện kỦ Sơn Nam thâm đẫm màu sắc Nam B
xuyên thấm trong đề tài, trong hình tư ng con ngư i, hình
tư ng thiên nhiên, cảnh vật cũng như đặc điểm văn phong.

Nhin chung những bai viêt nghiên cưu vê Sơn Nam va tac
phẩ m của ông chỉ mơi dưng la ̣i ở những bai ghi chép, phỏng vấn, bút
kỦ hoặc dưới hình thức chuyện kể, những bài giới thiệu thân thế sự
nghiệp, những cảm nhận, đánh giá, phê bình c a ca nhân chưa có
cơng trình nào nghiên cứu về bút kí Sơn Nam mô ̣t cach hê ̣ thông. Do


đó, Đặc điểm bút ký Sơn Nam, nếu làm tốt việc nghiên cứu, sẽ đem
l i nhiều Ủ nghĩa cho việc khẳng định tài năng, phong cách, vị trí và
những đóng góp c a ơng đối với văn học dân t c.
1.3.ăĐ iăt ợngăvƠăph măviănghiênăc u
1.3.1. Đối tượng nghiên cứu
Những đă ̣c điểm vê n i dung và nghệ thuật c a bút kỦ Sơn
Nam.
1.̀.2. Phạm vi nghiên cứu
Các bút ký: Theo chân người tình – Một m nh tình riêng
(2006), Dạo chơi – Tuổi già (2006), Gốc cây, cục đá & ngơi sao,
Danh thắng miền Nam (2006), Sài Gịn xưa - n tượng ̀00 năm &
Tiếp cận với Đồng bằng sơng Cửu Long (2008).
Ngồi ra chúng tơi cịn tham khảo ảồi ký Sơn Nam, các
truyện ngắn và tiểu thuyết c a ông để ph c v cho vấn đề nghiên
cứu.
1.4.ăPh

ngăphápănghiênăc u

1.4.1. Phương phap lich
̣ sử
1.́.2. Phương pháp hệ thống
1.4.3. Phương pháp so sanh – đôi chiêu

1.́.́. Phương pháp phân tích - tổng hợp
1.5.ăB ăc călu năvĕn


CH

NGă1

HÀNHăTRÌNHăSÁNGăT OăNGH ăTHU Tă
C AăS NăNAM
1.1.ăS năNamăậ nhƠăvĕnăc aă“miệt vườn Nam Bộ”
1.1.1. Từ “chàng công tử ham đi”
Sơn Nam tên khai sinh là Ph m Minh Tài. Theo giấy t h
tịch, Sơn Nam sinh ngày 11-12-1926 t i làng Đông Thái, huyện An
Biên, tỉnh Kiên Giang ngày nay.
Thu nhỏ, Sơn Nam học tiểu học t i quê nhà, rồi học trung
học t i Cần Thơ. Cách m ng tháng Tám – 1945 bùng nổ, Sơn Nam đi
kháng chiến. Ông lần lư t đư c giữ những chưc vu ̣ quan tro ̣ng trong
bô ̣ may cach ma ̣ng. Cũng trong th i gian này, nhà văn thực hiện khá
nhiều chuyến đi “thực tế” đặc biệt đến những vùng bị chiếm đóng để
thu thập tư liệu. Chính những tháng ngày lăn l n, chiến đấu đầy gian
khổ, hiểm nguy đã cung cấp cho nhà văn mô ̣t vôn sống, vốn tư liệu
vô cung phong phú.
Sau Hiệp định Giơ-ne-vơ1954, Sơn Nam về l i R ch Giá.
Năm 1955, ơng lên Sài Gịn c ng tác với các báo: Nhân loại, Công
Lý, Ánh sáng, Tiếng chng, Lẽ sống... Năm 1960-1961, ơng bị chính
quyền Việt Nam C ng hòa bắt giam

nhà lao Phú L i (Th Dầu


M t, Bình Dương). Ra tù, nhà văn tiếp t c làm báo, viết văn và khảo
cứu về Nam B cho tới khi ơng qua đ i.
Có thể nói rằng mảnh đất Sài Gịn r ng lớn khơng có nơi nào
khơng in dấu chân c a chàng “cơng tử ham đi” ấy. Đi b và ghi chép,
ròng rã suốt mấy mươi năm dẻo dai cũng đ làm nên sự khác biệt c a
Sơn Nam với các nhà văn cùng th i. Sự nghiệp văn chương đ i ơng
ngồi các yếu tố tài năng, kiến thức học vấn… còn có đơi chân vàng.
Từ năm 1954 khi bước lên đất Sài Gịn mn mặt viết văn


làm báo, Sơn Nam đã thu thập cho mình m t vốn sống khổng lồ.
Dư ng như đôi chân ấy không hề mệt mỏi, nha văn đã cống hiến cho
ngư i đọc những cuốn sách thật sâu sắc về vùng đất Nam B .
Cu c đ i Sơn Nam là những chuyến đi khơng mệt mỏi b i
tấm lịng hồi cổ, máu tim ông đã gắn chặt nơi xứ s . Vư t th i gian
và không gian, lắng đọng trong lịng ngư i, ơng thực sự là m t nhân
cách lớn. Tuổi đ i, lẫn tuổi văn đều r ng, sâu thăm thẳm.
1.1.2. Đến những tác phẩm của “ông già Nam Bộ”
Tác phẩm đầu tay c a Sơn Nam là tập thơ với tựa đề Lúa reo
(1948). Tuy nhiên, ông l i bén duyên với nghiệp văn xuôi hơn khi hai
truyện ngắn Bên rừng cù lao Dung và Tây đầu đỏ giành giải Nhất
cu c thi do y ban kháng chiến hành chính Nam B tổ chức. Sau đó,
ơng tiếp t c thành công và nổi danh trên văn đàn với tập truyện ngắn
ảương rừng Cà Mau. Tác phẩm c a Sơn Nam không thể lẫn với bất
cứ ai. Trải qua nửa thế kỷ cầm bút, dù sống

đô thị lớn, tiếp xúc với

nhiều trào lưu văn học khac nhau, nhưng trước sau ông vẫn bám sát
vào mảng đề tài đất và ngư i miệt vư n để sang tac.

Sơn Nam đã dành cả đ i mình để viết về Nam B , để ghi l i
lịch sử, văn hóa, phong t c tập quán nơi đây. Với lối viết bình dị,
chân thật, Sơn Nam như ngư i chép sử cần mẫn, trung thực đã tái
hiện những giai đo n, những bước chuyển mình quan trọng c a Nam
B . Sơn Nam viết về Nam B , văn hóa Nam B m c m c, giản đơn,
khơng khoa trương, bóng bẩy. Văn ơng thấm sâu vào lịng ngư i như
giọng nói nhỏ nhẹ, ngọt ngào c a ngư i miền Nam.
Không chỉ khiên ngươi ta than phu ̣c ở khả năng đi bô ̣, hiể u
biêt rô ̣ng, Sơn Nam con cuôn hut ngươi đôi thoa ̣i ở mô ̣t phong cach
ngôn ngữ vưa binh di,̣ vưa hom hỉnh, nhiêu vi von, đưa tơi cảm giac
như ngươi quen lâu ngay gă ̣p la ̣i. Cai cach Sơn Nam giơi thiê ̣u vê cac


điạ chi,̉ cac vân đê văn hoa, lich
̣ sử thâ ̣t thu hut. Ông noi vanh vach
vê ngươi va cảnh, vê đă ̣c trưng lich
̣ sử, văn hoa, con ngươi… cư như
chinh ông tư nơi đo trở vê.
Nhà văn Sơn Nam đã viết nhiều tác phẩm vê mảnh đât
phương Nam vơi mô ̣t dấu ấn rât riêng nên ông đư c nhiều ngư i gọi
yêu là “ông già Nam B ”, “ông già Ba Tri”, “ông già đi b ”, “pho từ
điển sống về miền Nam” hay là “nhà Nam B học”.
1.2.ă Bútă kỦă S nă Namă trongă dòngă chảyă c aă vĕnă xuôiă Vi tă Namă
hi năđ iă
1.2.1. Một số điểm nổi bật về bút kí Việt Nam hiện đại
KỦ nghĩa là ghi l i về ngư i thật, việc thật trong hiện t i hoặc
trong quá khứ chưa xa. Vì trong văn học hiện đ i thể lo i vừa có tính
ổn định, vừa có tính biến đ ng, phát triển và chúng có thể giao thoa,
chuyển hóa lẫn nhau. Trên cơ s lí luận chung về thể kí, có thể thấy
bút kỦ là m t trong nhiều thể tài thu c thể lo i kỦ, m t trong năm thể

lo i văn học. Nó có đầy đ những tính chất chung c a thể lo i này.
Theo Phương Lựu trong Lí luận văn học thi: “bút kí có khả
năng tái hiện con ngư i và sự việc khá dồi dào, nhưng qua đó biểu
hiện khá trực tiếp khuynh hướng cảm nghĩ c a tác giả. Những yếu tố
trữ tình ln đư c xen kẽ với sự việc, chính vì thế rất dễ phát triển
thành tùy bút” [13,tr.435]. Từ điển thuật ngữ văn học l i cho rằng bút
kí ghi l i những con ngư i thực và sự việc mà nhà văn đã tìm hiểu,
nghiên cứu cùng với những cảm nghĩ c a mình nhằm thể hiện m t tư
tư ng nào đó. Sức hấp dẫn và thuyết ph c c a bút kí cịn tùy thu c
vào khả năng quan sát, nghiên cứu và cách diễn đ t c a nha văn.
Qua khảo sát, co thể thây trong bút kỦ Sơn Nam co sự vâ ̣n
du ̣ng linh hoa ̣t cac khai niê ̣m trên. Kết h p linh ho t các phương thức
nghị luận, tự sự, trữ tình nhưng tùy theo đ đậm nh t khác nhau c a


các phương thức, Sơn Nam đã đưa ngư i đọc “phiêu lưu” qua nhiều
vùng đất khác nhau c a Nam B mà cảm nhận, rung đ ng về cu c
sống, con ngư i nơi đây.
1.2.2. Bút ký trong văn nghiệp của Sơn Nam
Bút kí đã giúp Sơn Nam “phơ diễn” đư c vốn hiểu biết cũng
như tài năng văn chương c a mình. Nó như m t thứ tản văn tổng
h p, bao gồm cả suy nghĩ, hình tư ng, quá trình nghiên cứu, khảo sát
cũng như kinh nghiệm thực tiễn và cả những triết lỦ nhân sinh sâu xa
c a nhà văn.
Bút kí c a “lão tướng đi b ” không những giúp ngư i đọc
khám phá những vùng đất mới cùng những con ngư i chân chất, thật
thà, khiến họ không thể dứt ra những mẩu chuyện tư ng như đ i
thư ng nhưng cũng thật triết lỦ mà còn là cách mà nhà văn đưa
ngư i đọc đến với những vùng đất hoang sơ, kì bí nhưng cũng rất đẹp
đẽ, thơ m ng.

những bút kí ấy ngư i đọc không chỉ bắt gặp m t Sơn
Nam “điệu nghệ” trong giọng điệu mà còn là bậc thầy về nghệ thuật
kể chuyện.
Bút kí Sơn Nam là con ngư i và tâm hồn Sơn Nam. Từ
những chuyến Dạo chơi c a Tuổi già thú vị mà cũng nhiều suy ngẫm,
nhà văn có cơ h i nhìn l i mình, nhìn l i cu c đ i, nhìn l i “nghiệp”
cầm bút.
Không đao to búa lớn, không kêu gọi hay hô hào, những
quan niệm c a Sơn Nam về nghề văn, về đ i cứ thế thấm sâu vào
lòng ngư i đọc. Bút kí c a ơng cũng chính là “tiếng lịng” c a “nhà
văn chân đất, bình dị”, giản đơn thôi nhưng cũng thật thâm trầm, sâu
sắc.


CH

NGă2

THIÊN NHIÊN, CONăNG

IăVÀăCU CăS NG

NAMăB ăTRONGăBÚTăKụăS NăNAM
2.1.ăThiênănhiênătrongăbútăkỦăS năNamă
2.1.1. Thiên nhiên hoang dã, gân gũi ma kỳ thú
Phương Nam nổ i danh la vung đât “rưng thiêng nươc đô ̣c”,
trên ca ̣n co ̣p tha ngươi, dươi sông ca sâu lô ̣i thanh tưng đan và sẵn
sang tân công con ngươi ở bât cư thơi điể m nao. Không những vậy,
rưng phương Nam mênh mông, ba ̣t ngan đât đai nhiễm mă ̣n, nhiễm
phen, khi hâ ̣u ẩ m thâp khiến m̃i mịng, răn rêt đua nhau sinh sơi

nảy nở. Thiên nhiên trở thanh môi đe do ̣a đối với con ngư i, lam xuât
hiê ̣n bê ̣nh tâ ̣t, gây kho khăn cho công cuô ̣c mở đât của lưu dân, t o
dựng đơi sông mơi.
Tuy nhiên, trong con măt của nha văn Nam bô ̣ không chỉ
hiện lên mô ̣t thiên nhiên khăc nghiê ̣t, đe do ̣a con ngươi ma con có
mơ ̣t thiên nhiên thâ ̣t gân gũi, ki thu. Trong bút kí Sơn Nam, tư mùa
nươc nổ i phương Nam, dong sông đây ca tôm, bông điên điể n ngâ ̣p
tran, đên cac sân chim đêu mang đên cho con ngươi những nguôn l i
vô tâ ̣n, nuôi dưỡng biêt bao thê hê ̣ lưu dân đi mở cõi.
2.1.2. Thiên nhiên – nguồn năng lượng sống vô tận của con người
Trong tác phẩm c a Sơn Nam, thiên nhiên và con ngư i hòa
quyện tuyệt v i với nhau. Con ngư i khám phá thiên nhiên và thiên
nhiên nâng đỡ con ngươi, trở thanh nguôn năng lươ ̣ng sông vô tâ ̣n
của con ngươi. Trong bút kí Sơn Nam, nêu dong sơng cho ca, tơm thi
đât la nơi cho những vươn cây trai sum xuê, tôt tươi, những canh
đông phu sa mau mỡ cho những vựa lua ba ̣t ngan. Ngay cả những
canh rưng ngâ ̣p mă ̣n âm u, “sơn lam chương khi” cũng là nơi che chở


cho biêt bao mảnh đơi đi mở đât, che chở cho nghiã quân chông
Phap, bao bo ̣c, nuôi dưỡng con ngươi. Con ngươi va thiên nhiên như
hoa vao nhau cung nâng đỡ, chở che cho nhau. Con ngươi trở nên an
toan, ma ̣nh mẽ hơn nhơ vao sự chở che của ba me ̣ thiên nhiên, thiên
nhiên cũng vi thê trở nên co hơn hơn, nơng âm hơn.
2.2.ăConăng

iăNamăB ătrongăbútăkíăS năNam

2.2.1. Những người “vạch một chân trời” đi mở đất
Vung châu thổ Nam Bô ̣ mau mỡ vơi nhiêu cửa sông đổ ra

biể n đã t o nên biết bao huyền tho i vê những con ngươi “va ̣ch mô ̣t
chân trơi” mở đât. Sơn Nam đã tim toi, chăt lo ̣c trong vơn tư liệu q
của dân tơ ̣c để có thể khái qt tồn b qua trinh thiên di, sinh cơ lâ ̣p
nghiê ̣p của lưu dân Viê ̣t trên vung đât phia Nam từ ngot ba thê kỉ
trước. Đó là những con ngư i đ mọi thành phần, cảnh ng , xuất thân
từ đ mọi ngành nghề và thành phần xã h ivới đầu óc m o hiểm và
bản liñ h can trư ng đã dám chấp nhận cu c sống đầy biến đ ng, vào
Nam m đất. Sơn Nam đã viết về họ bằng tất cả tấm lịng u kính,
tự hào về tiền nhân m cõi.
2.2.2. Những “thường dân” “vọc nước giỡn trăng”
Sơn Nam đã ta ̣o nên mô ̣t bưc tranh sinh đô ̣ng, đa mau săc vê
những con ngươi thâ ̣t chân chât, gân gũi va giản di,̣ cân cu, chiụ
thương, chiụ kho. Trong tam hồn Sơn Nam, ngươi Nam Bô ̣ luôn tỏa
sang phẩ m chât trung thực, thẳ ng thăn va đây nghiã khi, đau đáu
hương vê quê hương, đât nươc. Ho ̣ sông tự nhiên, không bon chen,
tranh gianh, ho ̣ hoa minh vao thiên nhiên, sông thanh thản. Ho ̣ biêt
đoan kêt, găn bo, san sẻ vơi nhau tưng bat cơm chen tra, giup đỡ
nhau khi ho ̣an na ̣n. Vi thê, trên mỗi trang but ki của Sơn Nam, con
ngươi Nam Bô ̣ đã hiê ̣n lên thâ ̣t dung di,̣ gân gũi. Với ông, họ thực sự
là những “ngươi thương dân cao qui”.


Cuô ̣c sông ở vung đât mơi không phải dễ dang nhưng ngheo
đoi, khổ cực không lam ngư i Nam B bi quan, yêu đuôi ma ngươ ̣c
la ̣i, trong cơ cực, ngươi lao đô ̣ng vẫn l c quan, yêu đ i gửi niêm tin
vao ngay mai tươi sang.
Bút kí Sơn Nam giúp ngươi đo ̣c cảm nhâ ̣n đươ ̣c tâm hôn đây
chât nghê ̣ si ̃ c a ngư i dân phương Nam. Ơng phát hiện, mỡi khi
buôn, cô đơn, thay vi oan trach sô phâ ̣n, ngư i Nam B la ̣i hat ca.
Đây là cách để họ vơi đi những nhọc nhằn hiện t i nhưng sâu thẳm

bên trong c a hành đ ng đó là tình yêu cái đẹp, yêu sự sống. Mă ̣t
khac, Sơn Nam cịn phat hiê ̣n những lo i hình nghệ thuật như cải
lương, tuông, ho, hat không chỉ giúp ngư i Nam B thể hiê ̣n sự la ̣c
quan, tin tưởng vao ngay mai ma đo con là cách ho ̣ gửi găm tâm sự
yêu nươc kin đao của minh, la cach đâu tranh, cach thể hiê ̣n tinh thân
yêu nươc của những ngư i “thư ng dân” nghệ sĩ này.
2.3. C ̣c sớ ng Nam Bơ ̣ trongăbútăkíăS năNam
2.3.1. Công cuộc mở đât nhiêu cam go, thử thach
Công cuô ̣c mở đât của ngươi Nam bô ̣ trải qua không it truân
chuyên. Ngư i Nam B đã gop bao cơng sức, mau xương của mình
để co đươ ̣c mảnh đât phương Nam xinh đe ̣p ngay nay. Họ đã n lực
khẩ n hoang, ra sưc biên đâm lây, rưng tram, rưng cây ta ̣p thanh ruô ̣ng
lua, cât dựng nhà cửa nhằm an cư la ̣c ngiê ̣p. Họ đã kiên cư ng giữ
vững tiinh thần yêu nươc, bam đât bam lang, kiên tri giữ vững mảnh
đât ma cha ơng đã khai pha. Bút kí Sơn Nam đã tai hiê ̣n những mảnh
đ i c a cha ông đi khai phá th i trước, sống l i cái khơng khí hoang
sơ mà hào hung c a buổi ban đầu lập nghiê ̣p, theo dõi cach sông mô ̣c
ma ̣c ma điê ̣u nghê ̣ của ông cha với tấm lịng trân trọng, kính ph c và
hàm ơn sâu sắc.


2.3.2. Cuộc sông đậm chât “văn minh miê ̣t vươn”
Sơn Nam thư ng hướng ngịi bút c a mình vào những nét
văn hóa dân gian pha tr n giữa các dân t c Việt, Khơ-me, Hoa vô
cùng phong phú, đặc sắc.
Trong nhìn nhận c a Sơn Nam, sự ra đ i c a miệt vư n
khơng chỉ có Ủ nghĩa vật chât ma con trở thanh biể u tươ ̣ng cho quá
trinh sang ta ̣o trong hanh trinh mở đât của ngươi dân Nam Bô ̣ khat
vo ̣ng vươn lên của họ. Với Sơn Nam, khi đơi sông vâ ̣t chât ta ̣m
không con la nỗi ưu tư triên miên, ngươi Nam Bô ̣ la ̣i quan tâm nhiều

đên những hoa ̣t đô ̣ng tinh thân, văn hoa tâm linh. Viê ̣c cât đinh, lập
miêu va ta ̣o ra những lễ hô ̣i truyên thông mang mau săc điạ phương
không chỉ la những hoa ̣t đô ̣ng của mô ̣t bô ̣ phâ ̣n dân cư ở mô ̣t lang
quê cu ̣ thể ma đã trở thanh hoa ̣t đô ̣ng văn hoa mang tinh chât bảo tôn
đơi sông tinh thân, tâm linh làm nên nền “văn minh miệt vư n” đ c
đáo c a dân t c. Đo chinh la net đe ̣p tinh thân đươ ̣c ngươi Nam Bô ̣
gin giữ va phat huy tự ngan đơi xưa.


CH
M TăS ăPH

NGă3

NGăTH CăNGH ăTHU T

TRONGăBÚTăKụăS NăNAM
3.1.ăNgônăngữ
̀.1.1. Ngôn ngữ giản dị, mộc mạc, thấm đẫm chất thơ
Trong but ki của minh, Sơn Nam sử du ̣ng thư ngôn ngữ mô ̣c
ma ̣c, giản di,̣ câu văn ngăn go ̣n như lơi noi thương ngay. Cách viết
như nói thể hiện rất rõ những câu văn mô ̣c ma ̣c, giản dị như l i nói
hằng ngày đư c viết chân phương, không hề hoa mĩ c a ông. Bên
ca ̣nh đo, ngôn ngữ but ki Sơn Nam cũng rât trữ tinh, giau chât thơ.
Đă ̣c biê ̣t la khi nha văn miêu tả thiên nhiên hoă ̣c tâm sự vê nhân tinh,
thê thai.
3.1.2. Ngôn ngữ mang đậm chât văn hoa Nam Bộ
Những trang but ki của Sơn Nam không những kham pha
vung đât mơi, con ngươi mơi ma còn gây thich thu vơi cach đă ̣t tên
đât, tên lang. But ki Sơn Nam đã sử d ng từ địa phương với tần số

khá lớn co tac du ̣ng phản ánh chính xác đặc điểm, q trình phát triển
địa lí, lịch sử, xã h i c a dân t c còn thể hiện sắc nét tâm tư, tình
cảm, đ i sống c a những ngư i dân quê Nam b .
Trong bút ki Sơn Nam con xuất hiện nhiều lối “văn nói Nam
B ” gồm những câu ngắn gọn, có nhiều từ ngữ Nam Bơ ̣, nhiều hình
ảnh, nhiều giọng điệu, nhiều tình tiết, nhiều sắc thái đan xen va giau
mau săc biể u cảm. Với tính cách và bản lĩnh ngư i phương Nam, Sơn
Nam đã kê thưa va phat huy rât tôt vôn ngôn ngữ dân tô ̣c va điạ
phương làm nên thứ ngơn ngữ bút kí đâ ̣m dâu ân văn hoa Nam Bô ̣.
Qua những trang but ki của ông, ngươi đo ̣c co thể hinh dung ra lôi
sinh hoa ̣t, thoi quen sử du ̣ng ngôn ngữ cũng như sự ảnh hưởng của


văn hoa sông nươc trong lơi ăn tiêng noi hăng ngay c a ngư i Nam
B .
3.2. Gio ̣ngăđiêụ
3.2.1 Giọng tâm tinh, hoai niê ̣m
Điêu dễ nhâ ̣n thây trong but ki Sơn Nam la gio ̣ng điê ̣u tâm
tinh, hoai niê ̣m. Gio ̣ng điê ̣u nay cho phep nha văn thể hiê ̣n tinh cảm,
bô ̣c lô ̣ nỗi long của minh đôi vơi con ngươi va cuô ̣c sông giống như
nỗi bâng khuâng, trăn trở của nha văn khi nhơ vê chuyê ̣n xưa. B i lây
chuyê ̣n xưa để noi chuyê ̣n ngay nay cũng la mô ̣t cach bô ̣c lô ̣ long
minh đôi vơi những vân đê của cuô ̣c sông hiê ̣n ta ̣i.
Băng chât gio ̣ng tâm tinh, hoai niê ̣m, Sơn Nam đã chuyể n tải
đên ngươi đo ̣c mô ̣t cach tự nhiên ma thâm thia biêt bao n i lo lắng
c a ông về cac gia tri ̣ văn hoa dân tô ̣c đang dần suy thoai. Vơi mô ̣t
gio ̣ng văn săc sảo nhưng gân gũi, giản di ̣như lơi tâm tinh, tư tôn, nhe ̣
nhang ma gây ân tươ ̣ng thâ ̣t sâu đâ ̣m, Sơn Nam đã ta ̣o cho minh mô ̣t
vi ̣tri thâ ̣t vững chăc trong long ngươi đo ̣c.
3.2.2 Giọng khi khai, hao sảng

But ki Sơn Nam như khúc ca đẹp c a m t ngư i ca sĩ cất lên
ca ng i quê hương mình. Đất là quê hương, xứ s , là máu thịt c a
biết bao tiền nhân đã đổ xuống mới có đư c và giữ đư c. Sơn Nam
đã viêt vê vung đât ây băng mô ̣t gio ̣ng văn thâ ̣t hao sảng, khí khai
như chinh con ngươi nơi đây. Cũng vơi nhịp điệu chậm rãi, thong thả
c a câu văn thể hiện rõ nét chức năng tâm tình thống thiết Sơn Nam
đã rât thanh cơng khi viêt vê đât va ngươi miên Nam bằng giọng điệu
hao sảng. Giọng điệu này không chỉ giúp nhà văn vưa tái hiện m t
cách chân thật khơng khí bi tráng c a th i đ i la ̣i vưa khăc vào tâm
khảm ngư i đọc những tình cảm sâu sắc, đẹp đẽ về vung đât Nam
Bô ̣.


3.2.3. Giọng khê kha, bỡn cợt
Mô ̣t đă ̣c điể m nữa của gio ̣ng điê ̣u but ki Sơn Nam la gio ̣ng rê
ra, châ ̣m rãi pha chut bỡn cơ ̣t. Đọc but ki Sơn Nam, ngư i đọc như
đang đư c nghe câu chuyện dài khơng có đo n kết do m t ông già cứ
rỉ rả kể mãi, những chuyện cố cựu nơi xóm làng nhưng vẫn đ làm
say mê nhiều thế hệ ngư i, bất kể ngư i đó thu c giai tầng nào trong
xã hô ̣i. Cái cách kể chậm rãi, khoan thai, từ từ như nhả từng câu, từng
chữ nhưng lúc nào cũng điềm đ m, mực thước, chín chắn, khi ngưng
nghỉ ngay lúc cao trào c a Sơn Nam làm cho câu chuyện càng thú vị.
Nha văn khơng dài dịng lí sự nhưng bố c c sắp xếp tình Ủ làm cho
lối kể mang hơi hướng đan xen nhiều tình tiết, khơng gian, hình ảnh
vùng miền rõ rệt. Du viêt vê Nam Bô ̣ thơi mở đât, công cuô ̣c khẩ n
hoang của lưu dân hay cuô ̣c sông miê ̣t vươn, Sơn Nam vẫn trung
thanh vơi gio ̣ng điê ̣u tư tôn, châ ̣m raĩ ây. Mỗi vung đât ông đêu thong
thả đem đên cho ngươi đo ̣c mô ̣t bưc tranh toan cảnh vê thiên nhiên,
đât đai, con ngươi phong tu ̣c của nó.
Dân miên Nam anh hung, hao khi la thê nhưng cũng ăn chơi

ngut trơi, gio ̣ng điê ̣u vi thê cũng rât bông phen, têu tao. La ngươi con
quê hương Nam Bô ̣, Sơn Nam đươ ̣c thưa hưởng điều đo như mô ̣t lẽ
tât yêu. Gio ̣ng điê ̣u hom hỉnh, tươi vui c a ông khiên ngươi ta nghi ̃
đên những câu chuyê ̣n vui vê nhân tinh thê thai đươ ̣c nhăc đên trong
những bữa nhâ ̣u. đó, hồn cốt ngư i Nam B đư c thể hiện m t
cách chân thành và sống đ ng.
3.3. Các biể uăt

̣ng nghê ̣thuơ ̣t

3.3.1. Dong sông
Không gian sông ra ̣ch trong but ki Sơn Nam ngoai viê ̣c thể
hiê ̣n sự ưng xử của con ngươi vơi môi trương tự nhiên con la biểu
hiện rõ nét văn hoa tinh thân của ngươi dân nơi đây.


Trong but ki của minh, Sơn Nam đã chú trọng đến việc tai
hiê ̣n cai hôn cốt văn hoa tinh thân của cha ông thơi mở đât. Ngư i
xưa không chỉ lao đô ̣ng cân cu để biên vung đât hoang vu trở nên tru
phu, phu ̣c vu ̣ cho cuô ̣c sông của minh mà họ say sưa đan ca, ho hát
để tai ta ̣o sưc lao đô ̣ng, ta ̣m thơi đi những vât vả, bô ̣n bê c a cuô ̣c
sông và hơn hết, đư c sống thật đa tình phóng khống c a hồn mình.
Sơng ngoi là m t phần tâm hồn, máu thịt c a ngư i dân đất
phương Nam. Nó là quê hương, là “m t nơi đi về ”, là c i nguồn c a
h nh phúc. Những con sông trong but ki Sơn Nam la hiê ̣n thân của
dong chảy lơn, dai sâu, mênh mơng va vơ tâ ̣n. Nó là hình ảnh c a
cu c đ i, biểu đ t quy luật tất yếu c a cu c đ i: “Trăm sông đổ ra
bể”, “Trăm sông đổ m t ngọn nguồn”. Dịng sơng đã đươ ̣c nâng lên
thanh mơ ̣t biể u tươ ̣ng nghê ̣ thuâ ̣t trong but ki Sơn Nam. No la cuô ̣c
sông, no cũng la hiê ̣n thân c a những triêt ly vê đơi ngươi đư c kết

đọng, lấp lánh những suy nghiệm sâu xa và đẫm màu nhân văn, nhân
bản. Trong tâm thức c a ngươi con Nam Bô ̣ Sơn Nam, những con
sông, con ra ̣ch vôn rât quen thuô ̣c, gần gũi đã trở thanh mô ̣t biể u
tươ ̣ng nghê ̣ thuâ ̣t sinh đô ̣ng, mang nhiêu y nghiã .
3.3.2. Cây tram
Găn bo vơi ngươi Nam Bô ̣ tư những ngay đâu đi mở đât, cây
tram đã chưng kiên bao nỗi gian lao cũng như bao niêm vui, nỗi buôn
trong đơi sông của ngươi miên Nam. Vi thê, du đi đâu vê đâu ngư i
miên Nam đêu lưu giữ trong minh hinh ảnh cây tram vơi hương thơm
ki la ̣. Tram la hinh ảnh thân thuô ̣c của phương Nam đã đươ ̣c Sơn
Nam thổ i vao đo cai hôn của đât va ngươi nơi đây, trở thanh mô ̣t biể u
tươ ̣ng cho sưc sông, tâm hôn con ngươi Nam Bô ̣. Vơi tai năng va vơi
tinh yêu quê hương sâu đâ ̣m, Sơn Nam đã phat hiê ̣n ở cây tràm nét
đẹp gân gũi, binh di thâ
̣ ̣t đang quy, đang trân tro ̣ng.


KẾTăăLU N
Sơn Nam là m t trong những nhà văn tiêu biểu c a văn
chương Nam B . Ông đã dành cả đ i mình để sống hết lịng với
mảnh đất và con ngư i nơi đây, để đào sâu, tìm tịi để rồi lặng lẽ với
từng trang viết đưa ngư i đọc đến với phương Nam xinh đẹp, giàu
truyền thống, đậm nghĩa tình. M i tác phẩm là sự chắt chiu, góp nhặt
c a nhà văn qua những chuyến đi, tìm hiểu về cu c sống sinh ho t và
văn hóa c a ngư i dân Nam B đư c hình thành từ ngàn xưa.
Suốt cu c đ i cầm bút c a mình, Sơn Nam đã thành cơng
trên nhiều thể lo i và m t trong những thành cơng ấy là những trang
bút kí tái hiện m t cách chân thật sống đ ng về thiên nhiên, con
ngư i và cu c sống Nam B .
Trong bút kí c a mình, Sơn Nam đã xây dựng m t thiên

nhiên hoang dã, gần gũi không kém phần kỳ thú. Đó vừa là mơ ̣t thiên
nhiên khăc nghiê ̣t, đe do ̣a con ngươi l i vừa là mô ̣t thiên ch che,
nuôi sống con ngư i m t cách bao dung, hào hiệp. Băng niêm đam
mê, tinh yêu quê hương man
̃ h liê ̣t, Sơn Nam đã tai hiê ̣n hinh ảnh của
thiên nhiên, đât trơi Nam bô ̣ vơi tât cả những chi tiêt, đương net sinh
đô ̣ng nhât.
Bút kí Sơn Nam cịn tái hiện m t cách chân thật công cu c
m đất c a các lưu dân với khơng ít khó khăn, thử thách. Bằng kinh
nghiệm sông, Sơn Nam đã tim toi, chăt lo ̣c trong vơn tư liê ̣u qui của
dân tơ ̣c để có thể khái quát toàn b qua trinh thiên di, sinh cơ lâ ̣p
nghiê ̣p của lưu dân Viê ̣t trên vung đât phia Nam từ ngot ba thê kỉ
trước. T i vùng đất mới này, ngư i dân Nam B đã phải đối mặt với
“rừng thiêng nước đ c”, chịu sự đàn áp, ức hiếp c a thực dân, phong
kiến, bảo vệ thành quả lao đ ng c a mình. Với Sơn Nam những lưu


dân đầu tiên vào miền Nam khẩn hoang là những anh hùng vô danh
đã viết nên những trang sử m cõi rất hào hùng.
Trong niềm ngưỡng m c a Sơn Nam, những lưu dân m cõi
thực sự là những “thư ng dân cao quỦ”.

họ khơng chỉ tốt lên sự

chân thành, b c trực, thẳng thắn, đầy nghĩa khí, ln đau đáu m t n i
niềm với quê hương, xứ s mà

họ cịn có sự c i m , sự phóng

khống, vô tư, l c quan vừa đáng yêu vừa nghệ sĩ.

Tìm hiểu cu c sống c a ngư i Nam B , Sơn Nam đã khám
phá những đặc trưng văn hóa rất riêng

vùng đất này. Trải qua

những thăng trầm c a lịch sử, ngư i dân Nam B đã ch đ ng xây
dựng đ i sống tinh thần c a mình, khắc ghi trong tâm khảm Ủ thức
giữ gìn và phát huy những giá trị tốt đẹp c a dân t c. Ơng trân trọng
coi đó là “văn minh miệt vư n”.
Sơn Nam không sao chép cu c sống, mà để cu c sống tự
nhiên chảy vào văn ông, từ cái thô m c nhất đến cái tinh tế nhất, rất
thật và sống đ ng trong lối ăn - nói - cách sống - cách nghĩ - cách yêu
thương - cách căm giận c a ngư i miền Nam miệt vư n.
Bằng chất giọng tâm tình, nhỏ nhẹ, đơi lúc khề khà pha chút
bỡn c t nhưng cũng thật khí khái hào sảng phản ánh đúng con ngư i
và cá tính Nam B , Sơn Nam đã tái hiện sinh đ ng và hấp dẫn trong
bút kí c a mình hồn cốt mảnh đất, con ngư i Nam B . Sơn Nam đã
sáng t o bút kí bằng m t lối viết tự nhiên, gần gũi như l i nói hằng
ngày c a ngư i phương Nam.
Bút kí c a Sơn Nam không chỉ là lối đi riêng về đề tài Nam
b , mà còn là kết tinh c a chất liệu thực có đư c từ những chuyến đi
kết h p với tài năng, phong cách, ngôn ngữ đ c đáo c a tác giả. Viết
về Nam B , m i trang bút kí c a Sơn Nam là sự chắt lọc những tình
cảm tốt đẹp mà ơng dành cho mảnh đất và con ngư i nơi đây. Bút kí


Sơn Nam có thể đư c xem là cuốn từ điển phong phú, sâu sắc, sống
đ ng về thiên nhiên, con ngư i và cu c sống Nam B . Cả m t đ i
cần mẫn, Sơn Nam đã dâng tặng cho đ i, cho mảnh đất phương Nam
những tác phẩm mãi với th i gian. Ơng đã góp thêm vào mảng bút kí

dân t c những trang văn đậm sắc hương, nghĩa tình đ c đáo.