HỘI XOAN Ở PHÚ THỌ

Bạn đang xem bản rút gọn của tài liệu. Xem và tải ngay bản đầy đủ của tài liệu tại đây (1.15 MB, 24 trang )

*
*

*

Làng Việt Bắc bợ có hợi hè nởi tiếng
HỢI XOAN Ở PHÚ THỌ

Làng Việt ở Bắc bộ có hội hè nổi tiếng – Hội Xoan Phú Thọ

MỤC LỤC:

I,TỔNG QUAN
1. Lý do chọn đề tài
2. Mục đích nghiên cứu đề tài
3. Đối tượng nghiên cứu
4. Phương pháp nghiên cứu
5. Dự kiến những kết quả sau khi nghiên cứu
II,NỘI DUNG
1. Cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn
2.Sơ lược về hội hè ở Bắc bộ
3.Vài nét về nghệ thuật hát xoan Phú Thọ
4.Đặc sắc hội xoan Phú Thọ trong lễ hội đền Hùng
4.1 Nghi lễ của lễ hội đền Hùng
4.2 Phần hội đặc sắc của nghệ thuật hát xoan
4.3 Kế thừa và giữ gìn những nét đặc sắc của hội xoan

III,KẾT LUẬN
TÀI LIỆU THAM KHẢO

2

Làng Việt ở Bắc bộ có hội hè nổi tiếng – Hội Xoan Phú Thọ

I,TỔNG QUAN
1.Lý do chọn đề tài
Là một người con đất Bắc, mặc dù đã xa quê hương rất lâu để sống ở một nơi nhộn
nhịp, sung túc hơn thế nhưng vẫn may mắn được biết đến các làn điệu xoan thông qua
các bà, các mẹ.Để biết rõ hơn về loại hình nghệ thuật này, đặc biết là hội xoan với
những câu hát giao duyên và cả không khí tưng bừng ngày lễ hội thì hãy cùng theo chân
tôi tìm hiểu về hội Xoan trong lễ hội đền Hùng ở Phú Thọ.
Trải qua 4000 năm lịch sử dựng nước và giữa nước dân tộc Việt Nam luôn tự hào có
một nền văn hoá đặc sắc đa dạng, nó đã đi sâu vào đời sớng tinh thần , tham gia những
sinh hoạt thường nhật của nhân dân và đã làm rung động trái tim biết bao thế hệ

3

Làng Việt ở Bắc bộ có hội hè nổi tiếng – Hội Xoan Phú Thọ

“ con cháu Lạc Hồng”.Để tưởng nhớ các vị vua Hùng đã có cơng dựng nước và giữ
nước cứ vào mồng 10 tháng 3 hằng năm con dân đất Việt lại nô nức hướng về vùng đất
Tổ, cùng nhau bầy tỏ lòng thành với truyền thống “́ng nước,nhớ nguồn”.Bên cạnh
đó, người dân còn tổ chức lễ hội hoành tráng với những màn biểu diễn nghệ thuật đặc
sắc.Trong đó, khơng thiếu hội xoan- một nét đặc trưng riêng của đất Tổ.
Có thể nói, sự gắn kết giữa các điệu Xoan và tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương là hết
sức độc đáo.Lịch sử ra đời và phát triển của hội xoan từ tên gọi đến nguồn gốc dều gắn
chặt với các truyền thuyết liên quan đến thời Hùng Vương. Lối trình diễn,sắp đặt các
bài bản, các chặng hát cũng tuân thủ theo nghi thức hát thờ các vua Hùng một cách

thành kính, các lời ca xoan mang ý nghĩa chúc tụng , ca ngợi công đức các vua Hùng
xuyên suốt trong nhiều bản xoan từ chặng hát thờ đến phần hát hội .
Mối quan hệ chặt chẽ giữa hát Xoan và tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương đã tạo nên
sức sống mãnh liệt để hai di sản này cùng song song tồn tại, phát triển cùng thời gian
cho đến tận ngày nay. Việc ghi danh hát Xoan Phú Thọ là di sản văn hóa phi vật thể đại
diện của nhân loại là sự khẳng định lại của quốc tế về giá trị của hát Xoan và sự đóng
góp cho sự củng cớ các di sản khác, trong đó có tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương.
Hát Xoan càng được cộng đồng cư dân Đất Tổ trân trọng, yêu quý và có ý thức bảo tồn,
gìn giữ nâng niu và phát huy những giá trị truyền thống chứa đựng trong từng câu hát,
từng lối hát với tinh thần trách nhiệm cao hơn, với sự lan toả sâu rộng không những chỉ
ở các phường hát Xoan cổ mà còn lan toả, ảnh hưởng ra cả những vùng miền địa phương
khơng có di sản hát Xoan.
2.Mục đích nghiên cứu đề tài
Hát xoan là một loại hình dân ca đặc sắc của dân tộc, khi nghiên cứu đề tài này ta có
thể có góc nhìn bao quát hơn ,rõ hơn về loại hình dân ca dân tộc .Từ đó , ta có những
hiểu hiết về loại hình này để kế thừa và giữ gìn truyền thống tốt đẹp của dân tộc.
3.Đối tượng nghiên cứu
Đề tài tập trung nghiên cứu ngày hội Xoan trong lễ hội đền Hùng vào mồng 10 tháng 3
hằng năm với nghệ thuật hát xoan truyền thống của người dân Phú Thọ .
4.Phương pháp nghiên cứu
Sưu tầm , tổng hợp và phân tích dữ liệu
4

Làng Việt ở Bắc bộ có hội hè nổi tiếng – Hội Xoan Phú Thọ

5.Dự kiến các kết quả sau khi nghiên cứu
Xoan là làn điệu dân ca quen thuộc đới với mỗi người con Phú Thọ nói riêng và người
con đất Việt nói chung. Nó đã là những lời ca hằng ngày đến những bài ca không thể
thiếu trong những dịp đầu năm hay trong những dịp lễ lớn. Nghiên cứu về hội Xoan

cho ta hiểu rõ hơn về loại hình nghệ tḥt trùn thớng này, khơng những thế qua lăng
kính nghệ tḥt ta cịn thấy ở Xoan khơng chỉ là những lời ca trang trọng, tơn nghiêm
mà cịn là những câu hát giao duyên đầy hóm hỉnh, tươi vui.Ở hội Xoan ngồi phần lễ
trang nghiêm cịn phần hội đặc sắc tưng bừng với đủ loại trò chơi gian dân gắn kết cộng
động lại với nhau.Qua đó, ta có ý thức về việc giữ gìn và phát huy loại hình nghệ thuật
đặc sắc của dân tộc được nhân loại vinh danh là “Di sản văn hóa phi vật thể của nhân
loại”.
II,NỘI DUNG
1.Cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn
1.1 Tổ chức lễ hội dân gian
-Khái niệm về lễ hội : Lễ hội là một sự kiện văn hóa được tổ chức mang tính cộng đồng,
các lễ hội thường liên quan đến tín ngưỡng và tôn giáo. Con người thường hay tin vào
trời, đất, thần linh nên đã đề các lễ hội cúng bái và tổ chức các trò chơi mang tính tập
thể cao để cố kết cộng động lại với nhau.Lễ hội là tổ hợp chỉ phần lễ và phần hội nhưng
cũng có thể có một trong hai phần, nó ;à sự tái hiện mơi trường sớng tự nhiên và lịch
sử , góp phần đáp ứng nhu cầu đời sống của nhân dân.
-Lễ là hệ thống các hành vi, động tác cúng bái nhằm biểu hiện lịng tơn kính của con
người với thần .Các nghi thức và qui trình của phần lễ được diễn ra tuần tự từ lễ rước
nước, lễ mộc dục, tế gia đến đại tế.
-Hội là hoạt động diễn ra sau phần lễ bắt đầu bằng các đám rước. Các đám rước lộng
lẫy đầy màu sắc nối đuôi nhau là cho không khí hội thêm phần náo nhiệt.Sau cùng là
đến các trò chơi dân gian quen thuộc như kéo co, đấu vật, đua thuyền,....
1.2 Hát Xoan là gì?
- Hát Xoan Phú Thọ cũng là một loại hình dân ca địa phương, thuộc phạm trù nghệ
thuật tín ngưỡng gắn kết với các nghi lễ thần linh và các hội làng.

5

Làng Việt ở Bắc bộ có hội hè nổi tiếng – Hội Xoan Phú Thọ

- Có 3 hình thức hát Xoan là hát thờ các vua Hùng và thần thành hồnh làng, hát nghi
lễ cầu mùa tớt tươi , cầu sức khỏe và hát lễ hội là hình thức nam nữ hát trao duyên.
-Hát Xoan có 3 chặng: Hát nghi lễ, hát quả cách và hát giao duyên (hát hội). Hát nghi
lễ gồm các bài: Hát chào Vua, mời Vua, Giáo trớng, Giáo pháo, Thơ nhang, Đóng đám.
Hát quả cách gồm 14 bài (quả là bài; cách là hình thức hát, lối hát): Kiều giang cách;
Nhàn ngâm cách; Tràng mai cách; Ngư tiều canh mục cách; Đối dẫy cách; Hồi liên
cách; Xoan thời cách; Hạ thời cách; Thu thời cách; Đông thời cách; Tứ mùa cách;
Thuyền chèo cách; Tứ dân cách; Chơi dâu cách. Hát hội gồm nhiều bài, hát tự do phóng
khống, nội dung các bài hát mang tính trữ tình sâu sắc: Thết trầu (cịn gọi là Bợm gái);
Bỏ bộ; Xin huê - Đố huê; Đố chữ; Hát đúm; Cài huê; Mò cá...
1.3 Hội Xoan ở Phú Thọ
-Theo truyền thuyết dân gian vùng đất Tổ Phú Thọ , hát Xoan có từ thời các vua Hùng
và được lưu truyền cho tới ngày nay và được tổ chức thành các phường Xoan.
- Hàng năm vào mùa xuân, các phường xoan Phù Đức, Kim Đôi, An Thái, Thét thuộc
Phù Ninh thường tổ chức hát ở cửa đình những ngày hội đám hết hội đám lại chia nhau
đi hát ở các địa phương trong và ngoài tỉnh. Người đứng đầu một phường Xoan (hay
họ Xoan) là một ơng trùm. Ơng trùm là một người có kinh nghiệm về nghề nghiệp xã
giao và viết chữ để hát dẫn một số bài dài được chép bằng văn tự. Mỗi phường Xoan
thường có từ 15 đến 18 người hoặc đông hơn. Trừ trùm phường, các thành viên khác
thường là trai gái tuổi 16-18. Nam gọi là kép, nữ gọi là đào, số đào thường đông hơn số
kép. Trước mùa hội hè họ tổ chức tập luyện bài bản. Mùa hội họ đi tứ xứ hát có khi đơi
ba tháng mới về.
-Năm 2011, hát Xoan được ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể cần được bảo vệ khẩn
cấp của nhân loại .Ngày 8/12/2017, hát Xoan là di sản đầu tiên trên thế giới được
UNESCO đưa ra khỏi danh sách di sản bảo vệ khẩn cấp để vinh danh là di sản văn hóa
phi vật đại diện của nhân loại.Đây là sự quyết tâm, nỗ lực không biết mệt mỏi của lãnh
đạo và người dân tỉnh Phú Thọ mong muốn đưa làn điệu nghệ thuật truyền thống của
dân tộc ngày càng phát triển hơn,được con cháu biết đến và lưu truyền.
-Ngày nay, hội Xoan Phú Thọ đã được tổ chức ngày càng quy mô và chuyên nghiệp

hơn, không chỉ được con dân nước Việt nhiệt liệt tham gia mà còn được đông đảo bạn
bè quốc tế quan tâm.
2.Sơ lược về hội hè ở Bắc bộ
6

Làng Việt ở Bắc bộ có hội hè nổi tiếng – Hội Xoan Phú Thọ

Vùng châu thổ Bắc bộ là vùng đất lịch sử lâu đời của người Việt , nơi khai sinh ra các
vương triều Đại Việt ,đồng thời cũng là q hương của các nền văn hóa Đơng Sơn
,Thăng Long- Hà Nội ,....Vì thế , đây là cái nơi hình thành văn hóa , văn minh Việt từ
buổi ban sơ đến thời hiện đại cũng là vùng bảo lưu được nhiều giá trị trùn thớng hơn
cả .Trong đó, không thể không nhắc đến những lễ hội truyền thống tạo nên những sắc
màu văn hóa.
Lễ hội là sự kiện văn hóa được tổ chức mang tính cộng đồng. "Lễ" là hệ thống những
hành vi, động tác nhằm biểu hiện sự tơn kính của con người với thần linh, phản ánh
những ước mơ chính đáng của con người trước cuộc sớng mà bản thân họ chưa có khả
năng thực hiện. "Hội" là sinh hoạt văn hóa, tơn giáo, nghệ tḥt của cộng đồng, xuất
phát từ nhu cầu cuộc sống.
Làng quê mở hội cả làng vui! Vui hội hè là cái vui chung cộng đồng cư dân nông
nghiệp. Lễ hội làng quê là dịp giải tỏa tâm linh của người nông thơn “ chân lấm tay
bùn” .Vui và chơi ,có hội là có vui chơi giải trí.
Bao giờ cho đến tháng Giêng
Để em khiêng chống khiêng chiêng cho làng.
Đa phần những lễ hội đặc sắc ở miền Bắc thường được tổ chức vào những ngày đầu
xuân năm mới, đặc biệt là dịp tháng Giêng.Mỗi lễ hội có những bản sắc , nét đẹp truyền
thống riêng mang dấu ấn của từng vùng miền.

Lễ hội đặc sắc ở Tây Bắc
Nguồn: />7

Làng Việt ở Bắc bộ có hội hè nổi tiếng – Hội Xoan Phú Thọ

Ở Bắc bộ, lễ hội truyền thớng như một loại hình sinh hoạt văn hóa,sản phẩm tinh thần
của người dân.Các hoạt động lễ hội như một bảo tàng sớng về văn hóa nơi đây , được
lưu trùn qua nhiều đời trong đó khơng thể khơng kể tên các lễ hội lớn như lễ hội Bà
Chúa Kho,lễ hội đền Hùng ,chùa Hương ,lễ hội Cổ Loa hay chùa Yên Tử,......Hội xoan
là một trong những hội đặc sắc nhất trong lễ hội đền Hùng ở vùng đất Tổ.
3.Vài nét về nghệ thuật hát xoan Phú Thọ
Dân ca Việt Nam phong phú trên âm nhạc ngũ cung Đông Phương và từ Bắc chí Nam.
Cạnh các loại hình dân ca phổ biến ai ai cũng biết như ru em, hát ví, trống quân, hò dô
ta,......chúng ta còn bắt gặp một số loại hình dân ca độc đáo là sản phẩm nghệ thuật
riêng của mỗi vùng văn hóa. Đó là dân ca địa phương với nhiều bông hoa đẹp và tiêu
biểu: hát Phường Vải Nghệ Tĩnh,quan họ Bắc Ninh,Hò mái đẩy,mái nhì trên sông
Hương .
Hát Xoan Phú Thọ cũng là một loại hình dân ca địa phương, thuộc phạm trù nghệ thuật
tín ngưỡng gắn kết với các nghi lễ thần linh và các hội làng.

Hội Xoan ở Phú Thọ
Nguồn: />Hát Xoan là ca hát lễ nghi phong tục, loại hình hát cửa đình ,hát lễ chầu Vua làng ở
long đình trước hương án.

8

Làng Việt ở Bắc bộ có hội hè nổi tiếng – Hội Xoan Phú Thọ

Hát Xoan có gớc ở các xã cũ là Phù Đức với hai phường Phù Đức và Thét (thôn) ,xã
Kim Đới và xã An Thái .Nay Phù Đức hợp với Kim Đới thành xã Kim Đức, An Thái

hợp vào với xã Phượng Lâu thành thành phố Việt Trì.Cả bốn họ Xoan An Thái, Phù
Đức, Thét và Kim Đới xưa thuộc huyện Phù Ninh nay đều về Việt Trì.Thời bắc thuộc,
vùng này thuộc huyện Gia Ninh, quận Phong Châu. Thời Nhà Trần (thế kỷ XIII-XIV),
Kim Đức thuộc huyện Phù Ninh, châu Tam Đới, lộ Đông Đô.
Suốt thời Lê từ thế kỷ XV đến nửa đầu thế kỷ XIX, Kim Đức, Phượng Lâu thuộc huyện
Phù Ninh, châu Tam Đới, trấn Sơn Tây. Năm 1931, dưới thời Minh Mạng đổi trở lại
tên huyện Phù Khang, huyện Phù Ninh.
Về mặt lịch sử Kim Đức, Phượng Lâu nằm trong mảnh đất Bộ Văn Lang thời các Vua
Hùng, là vùng đất đã góp phần tạo dựng nên văn hóa văn minh trong diễn trình lịch
sử của buổi đầu dựng nước.
Trên địa bàn tỉnh Phú Thọ hiện nay cịn bảo lưu một sớ truyền thuyết về hát Xoan:
”Ở làng Phù Đức xã Kim Đức thành phố Việt Trì cịn kể lại rằng: " Từ thuở Vua Hùng
dựng nước, một hôm vào buổi trưa ngày 13 tháng chạp, ba anh em vua Hùng đi tìm đất
mở mang kinh đơ có đi qua thơn Phù Đức và An Thái dừng chân nghỉ trưa tại một khu
rừng gần thôn. Trong khi ngồi nghỉ, ba anh em Vua Hùng nhìn ra bãi cỏ trước mặt,
thấy có một đám trẻ chăn trâu vừa chơi các trò chơi như đánh vật, kéo co lại vừa hát
những khúc ca nghe rất hay. Thấy vậy, người anh cả nhà họ Hùng liền bảo hai em dạy
các trẻ mục đồng hát một số điệu mà họ mang theo. Về sau, để tưởng nhớ công lao của
ba anh em vua Hùng, hàng năm cứ đến ngày 13 tháng chạp âm lịch, dân làng lại làm
bánh nẳng để cúng vào buổi trưa và cúng thịt bò vào buổi chiều để thờ anh Cả vua
Hùng được nhân dân suy tôn là đức Thánh Cả. Đến ngày mùng 2 và mùng 3 tháng
giêng âm lịch, dân làng Phù Đức mở hội cầu dể ccầu Đức Thánh Cả phù hộ cho "Dân
khang, vật thịnh, mưa thuận, gió hoà, mùa màng tươi tốt". Trong hội cầu, họ diễn lại
cảnh hát xướng để nhớ lại sự tích các vua Hùng dạy dân múa hát và chơi các trò chơi
dân gian. Do vậy, hội cầu đã trở thành lệ làng hàng năm và bao giờ cũng có trị hát
xướng mở đầu...".
Ở làng Cao Mại thị trấn Lâm Thao huyện Lâm Thao còn lưu truyền một truyền thuyết
như sau: " Vợ vua Hùng mang thai đã lâu tới ngày sinh nở, cứ đau bụng mãi mà không
đẻ được. Người hầu nữ thấy vậy tâu rằng: Có nàng Quế Hoa xinh đẹp, hát hay, múa
giỏi. Nên đón về múa hát để có thể làm đỡ đau và có thể sinh đẻ được. Vợ Vua Hùng

nghe lời và cho mời nàng Quế Hoa đến để hát múa chầu trực bên cạnh vợ Vua Hùng.
Nàng Quế Hoa vâng lời và vào chầu. Khi ấy, vợ Vua Hùng đang lên cơn đau đẻ dữ dội,
bà gọi Quế Hoa vào cạnh giường và múa hát. Quế Hoa trổ tài hát hay, múa dẻo, tay
9

Làng Việt ở Bắc bộ có hội hè nổi tiếng – Hội Xoan Phú Thọ

uốn, chân đưa, người mềm như tơ , tay dẻo như bún, vợ Vua Hùng và mọi người hầu
cận đều rất say mê. Vợ vua Hùng trong khi mải xem nàng Quế Hoa múa hát nên quên
cả đau đẻ và đã sinh thế hết lời khen ngợi Quế Hoa và truyền cho các mỵ nương học
lấy các điệu múa hát ấy để hát mừng trong dịp lễ hội mùa xuân vì thế được gọi là Hát
Xuân, sau này vì kiêng tên huý của mỵ nương con gái vua Hùng có tên là Xuân Nương
( có thể là tên một nữ tướng của Hai Bà Trưng trong khởi nghĩa năm 40-43) nên phải
gọi chệch là Hát Xoan ".(Đặng Đình Thuận,TP NVVH-PCT Hội
VNDGPT, />Các câu chuyện truyền thuyết về hát Xoan mang đầy tính chất huyền thoại và hư cấu
nh́m màu dân gian. Mặc dù vậy, bóc tách những yếu tố huyền thoại hoang đường và
hư cấu. Chúng ta có thể thấy được một sớ thơng tin mang tính khoa học có thể xác định
được nguồn gớc về sự hình thành và quá trình tồn tại của hát Xoan trong suốt thời gian
mấy nghìn năm của lịch sử dựng nước và giữ nước của các thế hệ cư dân Đất Tổ thông
qua lối hát còn được bảo tồn đến ngày nay.
Qua các truyền thuyết, có thể thấy rằng , hát Xoan được hình thành từ rất sớm từ thời
các vua Hùng, được dùng làm nghi thức tín ngưỡng trong lễ hội của làng để cầu Trời
đất ban mưa thuận gió hòa để mùa màng được tươi tớt, đem lại cuộc sống ấm no cho
muôn dân trăm họ. Xoan được hát ở các cửa đình thể hiện các lễ tục diễn xướng1 tế
thần linh tại các cửa đình và tổ chức các lễ hội vào mùa xuân - mùa nghỉ ngơi sau một
năm canh tác mệt nhọc.
Hát Xoan là “hát cửa đình”, Xoan có lệ “giữ cửa đình”.Mở đầu là múa hát, từ mồng 1
đến mồng 4 các họ xoan hát ở đình nhà.Mồng 5 các phường xuất hành đi hát ở các xã
“giữ cửa đình” cho tới mồng 10 tháng 3.

Hát Xoan chỉ cất lên trong các cuộc tế lễ, trong các dịp đình làng mở cửa và làng tưng
bừng vào đám với nội dung ca ngợi thần linh, cầu chúc thần thánh ban phúc cho làng
chạ “dân khang vật thịnh”,”phong đăng hòa cớc”2, “thóc lúa đề đa”,....Với một u cầu
như vậy, hát Xoan đã tự đóng khn vào vác đình miếu. Không gian của hát Xoan chưa
bao giờ là cảnh thiên nhiên bao la bát ngát mà lúc nào cũng gắn liền với ánh đèn nến
và vàng son của các bàn thờ thần linh.Trong khung cảnh ấy , những điệu Xoan được
1Diễn
2

xướng:trình bày sáng tác dân gian bằng động tác, lời lẽ, âm thanh,nhịp điệu

Phong đăng hòa cốc:mưa thuận, gió hòa là điềm lành báo trước mọt năm phong đăng hòa cốc.

10

Làng Việt ở Bắc bộ có hội hè nổi tiếng – Hội Xoan Phú Thọ

cất lên mang theo những ước mong của người dân gửi tới các vị thần linh với một lòng
thành khẩn tha thiết .
Nông thôn Việt Nam mỗi năm có hai mùa đình đám hội hè, hai mùa tế lễ gọi là “Xuân
thu nhị kì”:Xuân tế và thu tế.Xuân tế chủ yếu vào tháng Giêng, tháng Hai còn thu tế
vào tháng chín.
Hát Xoan thuộc kì xuân tế, gọi là cầu phúc vào mùa xuân.Hát Xoan chính là hát
xuân.Hát Xoan còn có tên gọi khác là hát Lãi Lèn nhưng tên gọi này không phổ biến
mà chỉ giới hạn trong phạm vi các họ Xoan và người quê Xoan. Sở dĩ có tên như vậy
vì các giọng đệm phổ biến trong Xoan là “Lãi len là hỡi lãi lèn,len hỡi là lèn”.Cũng vì
thế, một số ngôi đình miếu gốc nơi các phường Xoan tới hát đầu năm cũng được gọi là
miếu Lãi Lèn.
4.Đặc sắc hội xoan Phú Thọ trong lễ hội đền Hùng

4.1Nghi lễ của lễ hội đền Hùng
Tháng ba nô nức hội đền
Là ngày giỗ tổ bốn nghìn năm nay.
Từ xa xưa, ngày Giỗ Tổ Hùng Vương đã có vị thế đặc biệt trong tâm thức của
người Việt.Tín ngưỡng thờ cúng các vua Hùng- người có cơng dựng nước được các thế
hệ người Việt duy trì và được các triều đại quân chủ chăm lo, hương khói.
Như một niềm kiêu hãnh, mỗi dân tộc đều có một truyền thuyết riêng cho nguồn gốc
của mình và người Việt cũng vậy.Họ tự xưng mình là “Con rồng cháu tiên” với câu
chuyện kể rằng: Lạc Long Quân lấy vợ là Âu Cơ và sinh ra bọc trăm trứng nở ra một
trăm người con, đó chính là tổ tiên của người Việt.Sau đó, 50 người con x́ng biển và
50 người lên nương. Trên đất liền,Lạc Long Quân phong cho người con trưởng lên làm
vua cai quản đất nước lấy hiệu là Hùng Vương.Trải qua 18 đời vua Hùng đã gây dựng
lên gốc gác, nền tảng về phong tục tập quán của nhân dân,để ghi nhớ cơng ơn của các
vua Hùng có công khai thiên, lập địa và bảo vệ nước nhà khỏi giặc ngoại xâm vào đời
vua Lê Thánh Tông năm 1470 và đời vua Lê Kính Tông năm 1601 đã sao chép đóng
dấu kiềm để tại Đền Hùng, chọn ngày 11 và 12 tháng 3 âm lịch làm ngày giỗ Tổ Hùng
Vương.Đến thời nhà Nguyễn - năm Khải Định thứ 2 nhà vua chính thức chọn ngày 10
tháng 3 Âm lịch làm ngày giỗ Tổ Hùng Vương để tưởng nhớ các Vua Hùng và nhắc
nhở mọi người Việt Nam cùng tưởng nhớ thờ cúng Tổ tiên. Ngày 06/01/2001, chính
11

Làng Việt ở Bắc bộ có hội hè nổi tiếng – Hội Xoan Phú Thọ

phủ ban hành Nghị định số 82/2001/NĐ-CP, quy định về quy mô, nghi lễ tổ chức giỗ
Tổ Hùng Vương và lễ hội Đền Hùng hàng năm. Ngày 10 tháng 3 trở thành ngày Quốc
Giỗ của cả dân tộc.
Hằng năm,cứ đến ngày 10 tháng 3 người dân trên khắp mọi miền đất nước từ Bắc
tới Nam lại nơ nức chảy hội đền Hùng.Có thể nói đây là một nét văn hóa độc đáo của
người dân Phú Thọ nói riêng và con cháu Lạc hồng nói chung, đây là dịp để cho con

cháu tỏ lòng thành kính với cuội nguồn, hướng về tổ tiên.Trong tâm thức của người
Việt, ngày giỗ Tổ như một dịp trọng đại để mọi người bày tỏ lòng hiếu kính đồng thời
qua đó thể hiện niềm tự hào của một người con đất Việt bởi khơng phải ở q́c gia nào
cũng có q́c giỗ chung.
Tổng bí thư Lê Khả Phiêu trong buổi thăm viếng đền Hùng ngày 3/2/2000 đã nêu ý
kiến: “Đất tổ là cái nôi hội tụ tâm linh cả nước và của các gia đình trong cộng đồng các
dân tộc Việt Nam”, đó cũng là vị thế và ý nghĩa của đền Hùng và giỗ Tổ Hùng Vương.

.
Lễ hội đền Hùng tỉnh Phú Thọ năm 2019
Nguồn
: />Kế thừa truyền thống cao đẹp, đạo lý “Uống nước, nhớ nguồn” của ông cha ta ngay sau
cách mạng tháng 8 thành công, chủ tịch Hồ Chí Minh đã kí sắc lệnh của Chủ tịch nước
số 22/SL ngày 18 tháng 2 năm 1946 cho “Những viên chức cơng nhật tòng sự các cơng
sở có qùn được hưởng lương” trong một ngày giỗ Tổ. Vì thế, cứ vào ngày này hằng
12

Làng Việt ở Bắc bộ có hội hè nổi tiếng – Hội Xoan Phú Thọ

năm người dân mọi miền của Tổ quốc đều nô nức dâng hương tế lễ và tham gia các
hoạt động hội hè .
Hội đền Hùng kéo dài từ ngày 8 đến ngày 11 tháng 3 âm lịch, trong đó ngày 10 là ngày
chính hội. Cũng như các lễ hội khác ở đồng bằng Bắc Bộ, lễ hội đền Hùng cũng có hai
phần là: phần lễ và phần hội.
Có 2 lễ được cử hành cùng thời điểm vào ngày chính hội là lễ rước kiệu vua và lễ dâng
hương.Lễ rước kiệu vua được khởi hành với màu sắc sặc sỡ của bạt ngàn cờ hoa và
lọng, kiệu, các trang phục truyền thống được xuất phát từ chân núi lần lượt qua các đền
để tới đền Thượng, nơi làm lễ dâng hương.Đám rước như một con rồng uốn lượn muôn
màu di chuyển quan các bậc đá đến các đền dưới những tán cây xanh mướt để tới đỉnh

núi Thiêng. Ở lễ dâng hương,lễ vật dâng cúng là “lễ tam sinh”( 1 lợn, 1 dê và 1 bò ),
bánh chưng, bánh dày và xôi nhiều màu, nhạc khí là trống đồng cổ.Sau một hồi trống
đồng vang lên, các vị chức sắc vào tế lễ dưới sự điều khiển của chủ lễ, tiếp theo là các
cụ bô lão của các làng xã sở tại quanh đền Hùng vào tế lễ. Sau cùng là nhân dân và du
khách hành hương vào tế lễ trong các đền thờ tưởng nhớ các vua Hùng.Mỗi người đều
thắp lên vài nén hương khi tới đất Tổ để nhờ làn khói thơm nói hộ những điều tâm niệm
của mình với tổ tiên. Trong tâm hồn người Việt mỗi nắm đất gốc cây nơi đây đều linh
thiêng và chẳng có gì khó hiểu khi nhìn thấy những gốc cây hốc đá cắm đỏ chân hương.
Phần lễ trang nghiêm long trọng, phần hội cũng hoành tráng tưng bừng. Phần hội diễn
ra náo nhiệt xung quanh các đền, chùa và dưới chân núi Hùng. Lễ hội ngày nay có
nhiều hình thức sinh hoạt văn hoá hoá xưa. Các hình thức văn hóa trùn thớng và hiện
đại được đan xen nhau. Trong khu vực của hội, nhiều cửa hàng bán đồ lưu niệm, văn
hoá phẩm, các cửa hàng dịch vụ ăn ́ng, các khu văn hóa, thể thao, được tổ chức và
duy trì một cách trải tự, quy củ. Các trò chơi văn hoá dân gian được bảo lưu có chọn
lọc như: đu quay, đấu vật, chọi gà, bắn nỏ, rước kiệu, kéo lửa, nấu cơm thi, đánh cờ
tướng (cờ người). Có năm còn diễn trị "Bách nghệ khơi hài", "Rước chúa gái”, "Rước
lúa thần" và trò “Trám" tại khu vực hội. Cạnh đó là sân khấu của các đoàn nghệ thuật
chuyên nghiệp: chèo, kịch nói, hát quan họ. Hội ngày nay chính là nơi để thi tuyển và
giao lưu văn hoá giữa các vùng. Các nghệ nhân người Mường mang đến lễ hội thanh
âm của tiếng trống đồng một thời đóng trên đỉnh núi Hùng, gọi mặt trời làm mưa, làm
nắng tḥn hịa, cho mùa màng tớt tươi, mn dân hạnh phúc. Những làn điệu Xoan –
Ghẹo với lời ca tinh tế mượt mà đã đem tới cho lễ hội đền Hùng một nét đặc trưng,
thấm đượm văn hóa vùng Trung du Đất Tổ.
Ngày nay, lễ hội đền Hùng - giỗ tổ Hùng Vương khơng chỉ cịn là lễ hội của riêng
người dân tộc Kinh mà các dân tộc khác trong vùng như Mường, Mông, cũng tới tham
gia lễ hội và góp vui cùng những tiếng cồng, tiếng chiêng đem tới một khơng khí thật
sơi nổi, khẳng định nột nét văn hóa thấm đượm tình dân tộc, tình đoàn kết anh em.Giỗ
tổ Hùng Vương là một phong tục tâm linh hết sức thiêng liêng và độc đáo của dân tộc
13

Làng Việt ở Bắc bộ có hội hè nổi tiếng – Hội Xoan Phú Thọ

ta. Vào ngày này, con cháu chúng ta không chỉ cầu mong tổ tiên phù hộ để ln được
sự khỏe mạnh, may mắn mà cịn phải ln ghi nhớ trong lịng, biết ơn, tri ân những
người tiền nhân đã gây dựng và bảo vệ đất nước để chúng ta có được ngày hơm nay.
Hơn thế nữa, từ phong tục này, chúng ta nhắc nhau về một dân tộc được sinh ra cùng
từ một nguồn, vậy nên phải biết yêu thương, đoàn kết, phải ý thức được lịng tự hào, tự
tơn dân tộc để cùng nhau xây dựng và phát triển Tổ quốc ngày càng phồn thịnh hơn
nữa.
Dịng sơng lịch sử vẫn ln cuồn cuộn chảy śt bốn ngàn năm qua cùng dân tộc Việt
Nam. Thế nhưng, trải qua bao thăng trầm, biến động ấy, lễ hội Đền Hùng - Giỗ Tổ
Hùng Vương vẫn là một lễ hội tâm linh, tín ngưỡng quan trọng bậc nhất của người Việt.
Từ truyền thống tốt đẹp đã được giữ gìn hàng trăm năm ấy, chúng ta những con người
của thế hệ sau phải biết cố gắng kế thừa và phát huy hơn những truyền thống tốt đẹp
như thế này của dân tộc. Con cháu dân tộc ta, dù có ở bất cứ đâu, cứ tới ngày mùng
mười tháng ba âm lịch sẽ nhắc cho nhau về ngày giỗ Tổ của một dân tộc ngàn năm văn
hiến với truyền thống dựng nước và giữ nước vững bền.
4.2 Phần hội đặc sắc của nghệ thuật hát xoan
Trong quá trình hình thành và tồn tại qua suốt chiều dài lịch sử hơn 4000 năm dựng
nước và giữ nước, Tín ngưỡng thờ cúng Vua Hùng và Hát Xoan ở Phú Thọ đã có một
sức sớng trường tồn cùng lịch sử hình thành và phát triển của vùng trung du Đất Tổ nói
riêng, của dân tộc Việt Nam nói chung.

14

Làng Việt ở Bắc bộ có hội hè nổi tiếng – Hội Xoan Phú Thọ

Hội Xoan trong lễ hội đền Hùng

Nguồn:baophapluat.vn/tin-tuc-tinh-thanh/trinh-dien-hat-xoan-trong-le-hoi-denhung-447446.h
Sau phần lễ trang trọng, hoành tráng thì đến phần hội náo nhiệt, tươi vui.Đây cũng là
phần được nhiều người dân và du khách hành hương mong đợi nhất.Năm nào cũng có
tổ chức cuộc thi kiệu của các làng xung quanh.Với sự xuất hiện của các đám rước linh
đình mà không khí lễ hội cũng trở nên tưng bừng, náo nhiệt hơn.Phong tục này biểu
hiện rõ nét hình thức sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng dân gian cổ mang tính cộng cảm
với cộng mệnh sâu sắc.
Một đặc trưng không thể thiếu trong lễ hội đền Hùng chính là hội Xoan Phú Thọ.
Ở hội Xoan, trùm Xoan là người giỏi về bài bản và mọi cơng việc của hát Xoan, có đức
độ, tuổi từ 40 trở lên được dân làng tín nhiệm cử ra quản lý phường xoan. Các cụ cho
biết, mỗi phường xoan có 12 nữ biểu diễn và dăm người dự bị, tuổi 16-17 gọi là đào.
Nam gọi là kép, có 6 người biểu diễn và vài ba người dự bị tuổi 19-20 xê dịch. Mỗi
phường cịn có 2 kép con là 2 nam thiếu niên để chuyên hát hai đoạn giáo trống và giáo
pháo sau khi ông trùm hát chào vua, mở đầu cho chương trình biểu diễn.
Khi biểu diễn thì đào, trong mặc áo cánh trắng ngoài mặc áo dài tứ thân màu nâu tươi,
váy đen, thắt lưng ngoài áo màu tím hoa cà, chân đi đất hoặc dép quai ngang bằng da
trâu, đầu vấn khăn điều bỏ đi gà. Cơ nào tóc ngắn thì phải nới thêm tóc để có đi gà
cho đẹp.
15

Làng Việt ở Bắc bộ có hội hè nổi tiếng – Hội Xoan Phú Thọ

Kép thì mặc áo cánh trắng, quần nâu, thắt lưng ngoài áo màu xanh thiên lý, chân đi đất,
đầu chít khăn thủ rìu màu đỏ. Những quy định này là thống nhất cả 4 phường xoan Kim
Đơi, Thét, Phù Đức và An Thái, mà các cụ trùm trước cách mạng 1945 áp dụng rất chặt
chẽ.
Mở đầu, ông trùm phường xoan Kim Đức cùng chủ tế đứng trước hương án hát chúc
bằng bài khấn nguyện.Sau đó một kép trẻ đeo trống nhỏ trước ngực ra biểu diễn giáo
trống, giáo pháo.

Tiếp theo, ba bốn cô đào ra hát thơ nhang và dâng hương bằng giọng hát lề lối. Cuối
cùng là phần hát những bài ca ngợi thánh thần kết thúc phần nghi lễ của hội xoan.
Điệu hát “chào vua”:
“Hữu linh giáng tọa, kiến diệp trầu xanh
Trầu nhang đã sẵn dâng lên vua đại vương
Tôi dám dâng lên vua đại vương
Về thời vâng chạ vâng làng tốt lúa bình an.”
( Nguyễn Khắc Xương,Hội làng quê đi từ đất Tổ)
“Vâng” là một từ cổ có ý nghĩa là “phù hộ” và người dân ngỏ lời mong cầu thần linh.
“Vua về vâng hộ
Giáp Đông giáp Tây
Vua về vâng hộ
Giáp Nam giáp Bắc
Vua về vâng khắp
Cuả dân của làng....”.
Nguyện vọng của người dân trông cậy vào thần linh:
“Cầu đền rước vua lên trị vì
Thịnh người năm nay có đâu qua làng này
Thứ nhất thọ lão sống lâu
Chữ Phú làm giàu, chữ Qúy làm sang....”
Rõ ràng đây là những lời hát chúc, lời của lễ ca, đó là yêu cầu của hát xoan trong những
điệu tế lễ. Tuy nhiên có thể thấy rằng trong những câu hát trên có đan xen cả chất trữ
tình vào hát lễ, vượt qua giới hạn của nội dung cầu lễ.Đó cũng là nét đặc sắc của những
điệu xoan.
Dưới chân đền Hùng, các đám trai gái tụm năm,tụm ba trên các đồi cỏ trổ tài hát ví, hát
trống quân hoặc đối đáp giao duyên bằng các điệu xoan truyền thống tạo nên không khí
vui vẻ, nhộn nhịp làm cho mọi người bị thu hút, thích thú.
Chặn đầu tiên là những bài hát mang tính nghi thức,từ tiếng trống đến việc mời thần về
tại vị và cuối cùng khẳng định làng này chính thức vào đám.Chặng 2 là những bài hát
quả cách, trong đó chứa đựng những lời chúc phúc, tự sự tình yêu, tứ quý bốn mùa

16

Làng Việt ở Bắc bộ có hội hè nổi tiếng – Hội Xoan Phú Thọ

xuân, ......Chặng 3 là những bài hát giao duyên, với nỗi niềm khát khao hạnh phúc ví
như xin h, đớ chữ, mó cá.....

Các nghệ nhân trình diễn điệu hát mó cá
Nguồn : />Người ta đã bắt gặp ở Xoan hình thức đối đáp trai gái với những lời lẽ trao tình tế nhị,
khi đằm thắm nhưng lại có lúc pha lẫn chút bỡn cợt. Khơng những thế, điều khiến người
ta cảm thấy người ta ngại ngùng hơn cả là những điệu hát trữ tình với nội dung tình tứ
và lẳng lơ lại được cất lên ngay trong lễ hội đền thờ.Chẳng hạn, ngay trong bài giáo mở
đầu, người ta thấy những câu hát lẳng lơ xuất hiện trước sự bỡ ngỡ của rất nhiều du
khách hành hương:
Nam: ”Dân ta đàn xướng hát ca
Đức thánh phù hộ đỗ ba khoa liền”
Nữ: ”Đứng dưới vườn hồng
Lẳng lơ đứng dưới vườn hờng
Gió rung cành trúc kẻo lịng người thương
Người thương kia là....”.
Nam: “Nay ngồi thong thả
Kính quan viên nay ngồi thong thả
Mụ quần hồng áo vải váy xanh
Hỡi lá ngô ai nhuộm nên vàng?”
Tình tứ thôi chưa đủ, hát xoan còn đưa vào cuộc hát những câu bỡn cợt đậm chất tiếu
lâm:
“Thân em như đồng tiền thuộc búng quay
Em như cái bát úp ngay giữa vòng
17

Làng Việt ở Bắc bộ có hội hè nổi tiếng – Hội Xoan Phú Thọ

Anh lật đồng (tiền) hồ anh mở bát lên
Rõ ràng sấp ngửa đôi bên!”

Màn đối đáp giao duyên trong hát xoan
Nguồn: />Nhà nghiên cứu âm nhạc Đặng Hoành Loan khẳng định, chặng hát giao duyên như đón
đào bợm gái là những chặn sôi động nhất và rất quan trọng của phần hội xoan.Chặng
này có vai trò hấp dẫn cộng đồng cùng hòa vào hát múa với các đào Xoan, đồng thời,
đây cũng là chặn làm cho người ta nhớ tới các phường xoan, đặc biệt là các nam thanh
nữ tú , bởi đây là điệu mang tính phồn thực, cũng vì “có nam, có nữ nên mới nên xuân”.
Đây cũng là chặng hát mà các cô đào, chàng trai trong làng mong muốn nhất mỗi khi
vào hội, thể hiện nỗi nhớ mong của các chàng trai với các cô gái.
Cũng theo nhà nghiên cứu Đặng Hoành Loan, chặng hát đón đào, đi chơi bợm gái này
làm khơng khí hát xoan thay đổi. Nếu trước kia các tiết tấu, tiết điệu lối hát giống nhau
đều đặn thì đến chặn này nhịp điệu có sự thay đổi, rộn ràng dồn dập hơn, làm cho khơng
khó hát xoan nhộn nhịp, vui vẻ vô cùng. Đây cũng là chặng hát chứa nhiều tâm khảm,
ước vọng, khát khao về tình yêu, cuộc sống,....của các nam thanh nữ tú khi đi hội.
4.3 Kế thùa và giữ gìn những nét đặc sắc của hội Xoan Phú Thọ
Trải qua tiến trình phát triển của lịch sử, từ thời đại các Vua Hùng dựng nước Văn Lang
đến chế độ Việt Nam dân chủ cộng hòa, Hát Xoan vẫn tồn tại và đang hiện diện với
nghệ thuật đặc sắc riêng biệt: Hát thờ Vua Hùng, vợ con, tướng lĩnh và các nhân vật
tiêu biểu thời đại Hùng Vương; hát trước cửa đình và hát vào mùa xuân; hát lễ và hát
18

Làng Việt ở Bắc bộ có hội hè nổi tiếng – Hội Xoan Phú Thọ

đám. Nét đặc sắc hơn cả của Hát Xoan là khi múa có hát và ngược lại khi hát có múa
trong âm vang tiếng nhạc cụ chỉ là một chiếc trống da.
Sẽ chẳng mấy ai ở Việt Nam và nhất là bạn bè quốc tế biết đến hát Xoan, nếu như khơng
có chiến lược mạnh mẽ, quyết liệt bảo vệ di sản của tỉnh Phú Thọ và quốc gia. Hát Xoan
ngày nay được biết đến với danh xưng “Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân
loại”.Năm 2011, hát Xoan được đưa vào danh sách cần bảo vệ của UNESCO, đề cử
“khẩn cấp” bởi sự tồn tại của di sản đang ngày càng bị mai một dần. Khi đó những nghệ
nhân còn nhớ, còn hát được chỉ còn 7 người. Khơng có học trò, khơng có người kế cận
bài bản,dễ thất thoát. Khơng những vậy, loại hình nghệ thuật này không còn được dân
chúng ưa thích, và đã từ lâu cũng chẳng còn diễn xướng nữa.
Năm 2012, đón nhận danh hiệu “khẩn cấp” trong sự mừng rỡ, tự hào nhưng cũng không
tránh được sự bâng khuâng, bùi ngùi và trăn trở của mọi người và nhất là con dân tỉnh
Phú Thọ.Cũng hôm ấy, một niềm tin, sự quyết tâm khôi phục lại di dản văn hóa cuả
nhân loại, của q́c gia trỗi dậy mãnh liệt thôi thúc những người con đất Tổ phải quyết
tâm .Người đứng đầu tỉnh Phú Thọ đã hứa với cộng đồng : “chúng ta cam kết với
UNESCO sau 4 năm sẽ hết tình trạng khẩn cấp của hát Xoan”.
Nói là làm và đã làm thì phải làm đến nơi, đến chốn . Thông qua sự quyết tâm và nỗ
lực không ngừng nghỉ, đến tháng 10/2015 đại diện tỉnh Phú Thọ đã trực tiếp báo cáo
với UNESCO tại Paris .Ông kết luận bài trình bày của mình một cách đầy tự tin “Hát
Xoan của chúng tôi đã hết tình trạng cần bảo vệ khẩn cấp”.Cộng đồng ủy nhiệm
UNESCO đã ghi nhận những đóng góp to lớn này và ghi vào danh sách mới như một
lời khẳng định. Để có được kết quả như vậy, ban lãnh đạo tỉnh Phú Thọ và những nghệ
nhân yêu Xoan đã phải cố gắng và nỗ lực rất nhiều nhưng trên hết là bắt đầu từ sự trân
trọng giá trị của các làn điệu Xoan đi đến chiến lược và kế hoạch bảo vệ bài bản, quyết
liệt.Từ sự ủng hộ nguyện vọng,quyền lợI của cộng đồng đến biện pháp bảo vệ cụ thể,
đặc biệt là vai trò quản lý của nhà nước được đặt đúng mức,đúng chỗ.Kế đến là sự huy
động phối hợp năng lực, sự tham gia của các bên liên quan từ các cơ quan nghiên cứu,
cơ quan quản lý các cấp và các tổ chức xã hộI. CuốI cùng,quan trọng nhất là việc đầu
tư tập trung cho 4 phường Xoan gốc - những giá trị cốt lõi, nguồn gốc của di sản.
Trong suốt 6 năm qua, hát Xoan đã thực sự hồi sinh cùng những tập tục liên quan như

tục hát cửa đình, tục hát kết nghĩa giữa các làng có đình, miếu liên quan đến các phường
Xoan, càng phát huy tính cộng đồng và lòng vị tha.

19

Làng Việt ở Bắc bộ có hội hè nổi tiếng – Hội Xoan Phú Thọ

Trong thời gian vừa qua, nhiều đề án liên quan đến bảo tồn hát Xoan đã được tỉnh Phú
Thọ triển khai nghiêm túc như tổ chức các hội thảo về hát Xoan Phú Thọ, xây dựng đề
án bảo tồn và phát triển hát xoan trình thủ tướng chính phủ phê duyệt,....nhiều hoạt
động thiết thực đã và đang được triển khai như vinh danh, phong tặng khen thưởng cho
các nghệ nhân hát Xoan, có chính sách hỗ trợ cho các phường Xoan gốc duy trì hoạt
động,mở các lớp đào tạo nghệ nhân kế cận và dạy hát Xoan ,...
Tại trường Tiểu học Kim Đức, từ lâu hát Xoan đã trở thành một môn học bắt buộc trong
chương trình giảng dạy của giáo viên và học sinh, với mong muốn bảo tồn và phát huy
truyền thống của dân tộc, thầy Nguyễn Văn An, hiệu trưởng trường cho biết từ nhiều
năm nay Trường Tiểu học Kim Đức đã triển khai việc giáo dục di sản hát Xoan thông
qua các hoạt động như: Dành một số tiết học nhất định trong bộ môn Âm nhạc, lồng
ghép trong các giờ học tự chọn, sinh hoạt tập thể hoặc hoạt động ngoại khóa để dạy hát
Xoan.Thành lập Câu lạc bộ hát Xoan và mời nghệ nhân của các phường Xoan gốc đến
phối hợp với giáo viên bộ môn để hướng dẫn cho các em trong câu lạc bộ. Nhiều em
học sinh trưởng thành từ câu lạc bộ, trở thành hạt nhân trong Câu lạc bộ hát Xoan của
địa phương.
Từ việc giáo dục truyền thống cho học sinh thông qua di sản hát Xoan, các em đã hiểu
hơn về trùn thớng văn hóa, lịch sử của địa phương. Thông qua các hoạt động giao
lưu, các em đã được phát triển nhiều các kỹ năng mềm, song trên hết là sự tin tin, kỹ
năng hòa nhập với cộng đồng và ý thức giữ gìn, lưu truyền di sản.

20

Làng Việt ở Bắc bộ có hội hè nổi tiếng – Hội Xoan Phú Thọ

Nguồn: />Để hát Xoan lan tỏa mạnh mẽ đến đông đảo người dân và du khách vào năm 2019 tỉnh
Phú Thọ đã có kế hoạch tổ chức giới thiệu và quảng bá đậm nét di sản này trong suốt
những ngày diễn ra lễ hội, để người dân hiểu hơn về văn hóa trên quê hương đất Tổ vua
Hùng.
Theo đó, tại sân khấu trung tâm lễ hội- khu di tích lịch sử đền Hùng và sân khấu quảng
trường Hùng Vương trung tâm thành phố Việt Trì sẽ diễn ra các buổi biểu diễn hát
Xoan do các câu lạc bộ từ các phường Xoan về phục vụ du khách.
Đặc biệt,tại các điểm văn hóa như Lãi Lèn,đình Thét, đình Kim Đái(xã Kim Đức) ,đình
Hùng Lô(xã Hùng Lô),đình An Thái(xã Phượng Lâu) của thành phố Việt Trì cũng liên
tục diễn ra các chương trình hát Xoan do chính các nghệ nhân và đào,kép của các
phường Xoan gốc trình diễn.
Về với Lễ hội Đền Hùng năm nay, ngoài thưởng thức các làn điệu hát Xoan, du khách
còn được giới thiệu những thông tin cơ bản về hát Xoan như nguồn gốc của hát Xoan,
các chặng hát trong hát Xoan và thưởng thức các làn điệu Xoan cổ như đón đào, ráo
trớng, ráo pháo, tràng mai cách, mó cá… Bên cạnh đó, tại các bảo tàng ở thành phớ
Việt trì và Khu di tích lịch sử Đền Hùng cũng tổ chức triển lãm trưng bày các hiện vật,
tư liệu về di sản văn hóa phi vật thể hát Xoan và Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương để
phục vụ du khách.
Có thể nói, đến thời điểm này, Phú Thọ đã rất chú trọng, quan tâm tới công tác bảo tồn,
phát huy giá trị các di sản văn hóa phi vật thể và đã đạt được những thành tựu đáng trân
trọng. Tuy nhiên, cũng như các địa phương khác trên cả nước, Phú Thọ cịn rất nhiều
khó khăn trong quá trình bảo tồn, phát huy giá trị các di sản văn hóa phi vật thể với
thực trạng nguy cơ thất truyền, mai một của nhiều loại hình di sản văn hóa phi vật thể,
việc phát huy giá trị các lễ hội trùn thớng cịn nhiều hạn chế; việc sưu tầm, bảo tồn,
phát huy các di sản văn hóa phi vật thể chưa tương xứng với tiềm năng hiện có; nguồn
kinh phí, ngân sách, phương tiện, con người cần đầu tư, bố trí cho lĩnh vực này cịn khó

khăn.
III.Kết ḷn
“Mắt nào em nén trao anh/ Dao cau bổ dọc toang mành trời đêm/ Môi nào rót mật...
say mềm/ Mà giờ rơi rớt bên thềm lắt lay. Tay tiên nâng chén ( ối, a) (ố mấy) đào, rượu
21

Làng Việt ở Bắc bộ có hội hè nổi tiếng – Hội Xoan Phú Thọ

đào; (ố mấy rằng) đổ ra (đi) đổ ra (thời, thì) tiếc, uống vào (thời, thì) uống vào. Uống
vào ( thời, thì ) say, ố mới say, tình say”…
Ngay từ thuở còn thơ, người dân quê hương đất Tổ Vua Hùng (Phú Thọ) đã được đắm
mình trong làn điệu xoan ngọt ngào, đằm thắm, rạo rực tình đất, tình người. Với họ,
điệu Xoan vừa là khúc tâm tình từ trong trái tim, vừa mang bóng dáng của hồn thiêng
dân tộc.Mỗi người con Phú Thọ chắc ai cũng quen thuộc với hội Xoan quê mình với
những nét đặc sắc không lẫn đi đâu được.
Hội Xoan là một trong những lễ hội đặc trưng của vùng đất Phú Thọ, đặc biệt nó cịn
là những hội những thể thiếu trong ngày quốc giỗ. Đây là nơi gắn kết các cộng đồng.
Họ đến với hội Xoan, cùng nhau trình diễn để giải tỏa bớt phiền muộn, tìm niềm vui
trong sự hòa đồng và luôn tôn trọng lẫn nhau. Hát Xoan thể hiện những giá trị tình cảm
dân tộc như tập quán, nghi lễ thờ cúng tổ tiên, tôn vinh các vị anh hùng dân tộc, ca ngợi
đức hy sinh và đạo lý ́ng nước nhớ nguồn. Là nghệ tḥt trình diễn hát thờ vua Hùng,
người có cơng dựng nước và giữ nước , người dân Phú Thọ đã sáng tạo hát Xoan và
trình diễn tại các đình, đền, miếu thờ vua Hùng vào dịp đầu Xuân. “Xoan” có nghĩa là
“Xuân”. Một cuộc trình diễn hát Xoan có 3 chặng: Hát thờ với những bài ca ngợi công
đức các vua Hùng, Thành hoàng làng; hát quả cách với 14 tiết mục ngợi ca thiên nhiên,
con người lao động sản xuất; hát hội với những bài bày tỏ tình u đơi lứa. Đặc trưng
của hát Xoan là lới hát chủn giọng, ít âm luyến láy và kết hợp với một số động tác
múa mang tính mơ phỏng.
Có thể nói sự gắn kết giữa hát Xoan và tục thờ cúng các vua Hùng là hết sức độc

đáo. Lịch sử ra đời và phát triển của Hát Xoan, từ tên gọi, nguồn gốc ra đời đều gắn
chặt và hòa quyện với các truyền thuyết liên quan tới thời Hùng Vương; lới trình diễn,
sắp đặt các bài bản, các chặng hát cũng tuân thủ theo các nghi thức hát thờ các Vua
Hùng một cách thành kính; các lời ca Xoan mang ý nghĩa chúc tụng, ca ngợi công đức
các Vua Hùng xuất hiện trong nhiều bài bản Xoan, xuyên suốt từ chặng hát thờ cho đến
phần hát hội. Đặc biệt, Hát Xoan được thực hành trình diễn ở các di tích đình, đền, miếu
thờ tự Hùng Vương. Đó chính là khơng gian diễn xướng - khơng gian văn hóa đảm bảo
sức sớng bền vững của di sản Hát Xoan. Mối quan hệ chặt chẽ giữa Hát Xoan và Tín
ngưỡng Hùng Vương đã tạo nên sức sống mãnh liệt để hai di sản cùng song song tồn
tại, phát triển vượt thời gian cho đến tận ngày nay. Việc ghi danh Hát Xoan Phú Thọ là
Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại là sự khẳng định lại của quốc tế về giá
trị Hát Xoan và đóng góp cho sự củng cớ các di sản khác, trong đó có Tín ngưỡng thờ
cúng Hùng Vương.
Tóm lại, hát Xoan hay hội Xoan đều là những di sản văn hóa phi vật thể khơng chỉ của
dân tộc mà còn đại diện cho cả nhân loại. Để những làn điệu nghệ thuật đặc sắc được
22

Làng Việt ở Bắc bộ có hội hè nổi tiếng – Hội Xoan Phú Thọ

lưu giữ và phát triển thì cần đến sự quan tâm, quản lý của các ban nghành và người
dân,đặc biệt là việc đào tạo các nghệ nhân kế cận .
Hát Xoan Phú Thọ đã góp phần làm phong phú, đa dạng thêm kho tàng di sản văn hóa
phi vật thể của nhân loại, đồng thời góp phần quảng bá hình ảnh đất nước, con người,
văn hóa Việt Nam trên trường quốc tế.

TÀI LIỆU THAM KHẢO
1.Nguyễn Khắc Xương,Hội làng quê đi từ đất Tổ,Nhà xuất bản lao động
2.Nguyễn Khắc Xương,Tổng hợp nghiên cứu văn hóa,nghệ thuật dân gian,Nhà
xuất bản hội nhà văn(quyển 1, quyển 5)

3.Vĩnh Hà, Phường Xoan vào hội
/>4.Nguyễn Anh Tuấn, Đặc trưng của lễ hội hát Xoan Phú Thọ
/>5.Minh Tuấn, Tín ngưỡng thờ cúng Hùng và hát Xoan Phú Thọ
/>6.Thu Hà , Đặc sắc nghệ thuật hát Xoan Phú Thọ và hội Xoan lễ hội đền Hùng
23

Làng Việt ở Bắc bộ có hội hè nổi tiếng – Hội Xoan Phú Thọ

/>7.Th.s Vũ Trường Thành,PGĐ Sở VH, TT & DL tỉnh Phú Thọ,Sức ssoongs trường
tồn của hát Xoan
/>8.Tạ Văn Toàn,Bảo tồn và phát huy giá trị hát Xoan Phú Thọ xứng tầm di sản văn
hóa thế giới
/>9.Đàm Trung,Giá trị và sức sống lâu bền của hát Xoan
/>
24

HỘI XOAN Ở PHÚ THỌ

Tài liệu liên quan

Tài liệu bạn tìm kiếm đã sẵn sàng tải về