Quan niệm nghệ thuật về thơ của Chế Lan Viên trong Di Cảo Thơ
Tr-ờng đại học vinh
Khoa ngữ văn
= = = = == = =

Quan niƯm nghƯ tht vỊ th¬ của
chế lan viên trong di cảo thơ

Khóa luận tốt nghiệp đại học

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam hiện đại

Ng-ời h-ớng dẫn :
Sinh viên thực hiện:
Lớp:

Ngô Thái Lễ
Nguyễn Thanh Ph-ơng
44E1 Ngữ văn

Vinh - 2008

Khoá luận tốt nghiệp

1

Nguyễn Thanh Ph-ơng


Quan niệm nghệ thuật về thơ của Chế Lan Viên trong Di Cảo Thơ

Lời cảm ơn
----------------Em xin chân thành cảm ơn thầy giáo h-ớng dẫn Ngô Thái Lễ, thầy
giáo phản biện Hoàng Mạnh Hùng, các thầy cô trong tổ văn học Việt
Nam II cùng toàn thể gia đình, bạn bè, ng-ời thân đà tạo điều kiện
giúp đỡ em hoàn thành luận văn này.
Trong quá trình thực hiện, nếu có điều gì sơ suất em kính mong sự
l-ợng thứ.
Vinh, 05/2008
Sinh viên

Nguyễn Thanh Ph-ơng
Lớp:44E 1 Khoa Ngữ văn

Khoá luận tốt nghiệp

2

Nguyễn Thanh Ph-¬ng


Quan niệm nghệ thuật về thơ của Chế Lan Viên trong Di Cảo Thơ

Mở đầu
I-Lý do chọn đề tài:
1. Thơ là thể loại văn học nảy sinh sớm, khi con ng-ời cảm thấy
mối liên hệ giữa mình với thực tại,và sâu sắc hơn là khi con ng-ời có
những nhu cầu tự biểu hiện thì thơ ca xuất hiện.
Từ khi ra đời, thơ ca đà có một vai trò rất lớn đối với cuộc sống,
thơ ca luôn đ-ợc xem là loại hình nghệ thuật gắn bó mật thiết, gần gũi
với con ng-ời qua các thời đại. Thơ có khả năng đồng cảm lớn. Thơ len

lỏi vào ngõ ngách tâm hồn con ng-ời để động viên chia sẻ. Thơ đi vào
cuộc sống một cách tự nhiên không khiên c-ỡng,gò ép do đó sự tiếp
nhận thơ cũng rất tự nhiên.
Có thể nói, thơ là sản phẩm sáng tạo của trí tụê và tâm hồn con
ng-ời, là nhu cầu trong đời sống tinh thần của mỗi con ng-ời. Nó
không chỉ là đối t-ợng để bộc lộ tâm tình mà chính bản thân nó còn là
những nỗi niềm tâm sự thầm kín.
Vì thơ phổ biến, mËt thiÕt víi con ng-êi nh- thÕ nªn cã rÊt nhiều
ng-ời quan tâm đến thơ và bàn về thơ. ĐÃ không ít những định nghĩa
về thơ từ cổ chi kim, từ đông sang tây. Ng-ời ta cho rằng trái đất có
bao nhiêu ng-ời quan tâm đến thơ thì có bấy nhiêu ng-ời định nghĩa về
thơ theo cách cảm nhận của mình. Ai cũng cố gắng đ-a ra một quan
niệm sát đáng nhất về thơ. Song cho đến nay để có một ý kiến thống
nhất chung cho quan niệm này thì quả là rất khó. Nói cách khác, cuộc
tranh luận về thơ vẫn ch-a kết thúc.
Xuất phát từ nhiều góc độ cảm thụ thơ khác nhau, ng-ời ta bàn về
thơ cũng khác nhau.Thậm chí, từ một điểm nhìn giống nhau ng-ời ta

Khoá luận tốt nghiệp

3

Nguyễn Thanh Ph-ơng


Quan niệm nghệ thuật về thơ của Chế Lan Viên trong Di Cảo Thơ
cũng lại có những ý kiến khác nhau. Có những định nghĩa đúng đắn
xác đáng cho thơ, nh-ng cũng có những định nghià về thơ mang tính
lập dị.
Tóm lại, nói đến quan niệm về thơ thì hầu hết những nhà thơ,

những nhà phê bình, nghiên cứu ai cũng đà hơn một lần phát biểu về
nó. Họ đ-a ra nhiều kiểu định nghĩa khác nhau về thơ. Song thực ra
nếu nói nó còn là một ẩn số thì e rằng sẽ phủ nhận công lao của những
ng-ời đà dày công nung nấu một định nghĩa về thơ. Vậy thì, ta hÃy nói
rằng: đó đang còn là mảnh đất cần tiếp tục đ-ợc khai phá.
2. Chế Lan Viên là một trong những ng-ời bàn nhiều nhất về thơ từ
tr-ớc đến nay :
Chế Lan Viên có một vị trí hàng đầu trong tiến trình văn học Việt
Nam hiện đại, ông có công lao to lớn đối với nền văn học dân tộc trên
nhiều ph-ơng diện :Sáng tác, xây dựng đội ngũ ,phê bình, bình luận
Trong những đóng góp ấy thì chủ yếu nhất là trên lĩnh vực sáng tác,
nghiên cứu thơ. Nói đến Chế Lan Viên là ng-ời ta nhắc ngay đến một
nhà thơ với phong cách suy t-ởng độc đáo.
Trong hơn 50 năm sáng tác, ông đà cống hiến vào nền thơ chung
của dân tộc, 14 tập thơ trong đó có những tập thơ đạt đ-ợc giải th-ởng
lớn của Hội nhà văn. Dân tộc Việt Nam ghi nhận công lao to lớn của
ông. Thành công ấy không phải bất cứ nhà thơ nào cũng có đ-ợc.
Ngoài những thành tựu về thơ, ông còn có những đóng góp lớn lao
khác cho nền văn nghệ n-ớc nhà. Ông đà tham gia xây dựng, huấn
luyện đội ngũ sáng tác trong nhiều năm. Đặc biệt, thành công của ông
còn phải kể đến trên lĩnh vực phê bình, tiểu luận. Ng-ời ta không chỉ
biết đến một nhà thơ Chế Lan Viên mà ng-ời ta còn biết đến ông với tcách một ngòi bút phê bình sắc sảo, một ngòi bút văn xuôi tiểu luận tài
hoa. Bằng những bài tiểu luận phê bình ấy,Chế Lan Viên đà nói rõ

Khoá luận tốt nghiệp

4

Nguyễn Thanh Ph-ơng



Quan niệm nghệ thuật về thơ của Chế Lan Viên trong Di Cảo Thơ
những quan niệm của mình về thơ, về thiên chức của mình, về ng-ời
cầm bút.
Song cái đáng quý nhất của Chế Lan Viên lại là ở chỗ: Việc phê
bình, thẩm định thơ của Chế Lan Viên không chỉ thể hiện trong các bài
tiểu luận viết bằng văn xuôi mà qua các thời kỳ ông đà dùng thơ để
bàn luận về thơ, Chế Lan Viên phát biểu những quan niệm về thơ bằng
chính những bài thơ của mình, nhờ thế tạo nên những nét riêng trong
phong cách nghệ thuật của ông.
3. Suốt cuộc đời cầm bút, trải dài hơn nửa thế kỷ từ Điêu tàn đến
ánh sáng và phù sa , Hoa ngày th-ờng, chim báo bÃo .. đến Di
cảo thơ (tập I,II,III) hầu nh- tập nào ông cũng có những bài, những
đoạn, những khổ,viết về thơ thậm chí ông dùng cả bài để bàn.
Trong ý của ng-ời cầm bút Chế Lan Viên luôn trăn trở ba chữ : thơ
là gì? Suốt đời thơ, ông luôn tìm kiếm và khẳng định môt quan niệm
thơ xác đáng. Ng-ời ta ví Chế Lan Viên với con ong cần mẫn ,tận tuỵ
hút nhuỵ hoa để làm mật cho đời. Nh-ng rồi lại luôn trăn trở về thứ
mật ấy: nó nh- thế nào ? bản chất của nó là gì ? và nó có ích lợi gì hay
không?
Những quan niệm của ông qua những thời kỳ sáng tác không giống
nhau ,song dù ở bất cứ thời kỳ nào, chặng đ-ờng nào ,thì ông cũng có
những quan niệm nghệ thuật về thơ rất sắc sảo, thể hiện đ-ợc cá tính
của mình, con đ-ờng và lối t- duy riêng của mình.
Chế Lan Viên quan niệm về thơ một cách đầy đủ, toàn diện trên
mọi ph-ơng diện. Ông quan tâm đến nhiều khía cạnh của thơ, chẳng
hạn: Về nhiệm vụ, vị trí, chức năng của thơ, về mối quan hệ giữa thơ
với cuộc sống, giữa nhà thơ và thơ, về thiên chức của ng-ời cầm bút,
về nội dung và hình thức trong thơ trên bất kỳ ph-ơng diện nào ông
cũng tìm cách lý giải thật rõ ràng, sâu sắc và thấu tình đạt lý, điều đó


Khoá luận tốt nghiệp

5

Nguyễn Thanh Ph-ơng


Quan niệm nghệ thuật về thơ của Chế Lan Viên trong Di Cảo Thơ
thể hiện trách nhiệm của Chế Lan Viên với ngòi bút của mình. Ông
luôn xem thơ nh- một nghề cao quý, do đó cần phải trau dồi, rèn rũa.
Mặc dù vậy, quan niệm của Chế Lan Viên về thơ còn có chỗ này,
chỗ kia ch-a thật chuẩn mực, thậm chí mâu thuẫn nhau. Điều này xuất
phát từ cả nhân tố chủ quan và khách quan. Song, nhìn chung những
quan niệm của ông hầu hết là những quan niệm đúng đắn, nghiêm túc,
từ đó, có thể rút ra bài học kinh nghiệm cho bản thân và cho nhiều
ng-ời cầm bút.
Chế Lan Viên đà góp một tiếng nói quan trọng, cần thiết để xác lập
một vấn đề mà cổ, kim, đông, tây đÃ, đang và sẽ bàn: vấn đề quan niệm
về thơ. Thực tế, Chế Lan Viên đà làm phong phú kho tàng lý luận Việt
Nam. Tìm hiểu về thơ Chế Lan Viên nói chung và ba tập Di cảo thơ
nói riêng, chúng ta sẽ hiểu hơn về ®iỊu ®ã .
4. NÕu nh- Hoµi Thanh cho r»ng: tËp thơ Điêu tàn xuất hiện giữa
làng thơ nh- một niềm kinh dị thì 3 tập Di cảo thơ đ-ợc Chế Lan
Viên viết trong suốt cả cuộc đời và đ-ợc nhà văn Vũ Thị Th-ờng ng-ời bạn đời của ông, cần mẫn gom nhặt và tuyển chọn, cho xuất bản
thì nó nh- một điều bất ngờ cho giới nghiên cứu, phê bình. Nói cách
khác: Di cảo thơ của Chế Lan Viên là những sáng tác đ-ợc công bố
sau khi ông đà qua đời, bao gồm những tác phẩm đ-ợc Chế Lan Viên
làm tr-ớc năm 1986 và đặc biệt là trong những năm cuối đời, Di cảo
thơ đ-ợc d- luận đánh giá rất cao, nó nh- một bảng tổng kết về đời và

thơ Chế Lan Viên. Quan niệm nghệ thuật về thơ của Chế Lan Viên
trong ba tập Di cảo ,có những nét kế thừa những quan niệm về thơ
tr-ớc đây, nh-ng cái phần quan trọng hơn ở chặng đ-ờng thơ cuối đời
là ông đà đ-a ra những quan niệm mới mẻ , độc đáo về thơ .
Đọc Di cảo thơ của Chế Lan Viên, mỗi chúng ta nh- thấy có
một phần mình ở trong đó, tuy nhiên có những hình ảnh, câu thơ mới

Khoá luận tốt nghiệp

6

Nguyễn Thanh Ph-¬ng


Quan niệm nghệ thuật về thơ của Chế Lan Viên trong Di Cảo Thơ
đọc ta ch-a hiểu, ch-a hiểu nh-ng càng đọc lại càng hay, càng đọc lại
càng thấy triết lý. ở đó chúng ta không chỉ gặp đ-ợc cuộc sống thực ở
đời , mà ta còn thấy đ-ợc cả vũ trụ bao la, mịt mùng qua những hình
ảnh thơ ông. ở đó ông còn đề cập đến nhiều vấn đề trong cuộc sống
nh- sự sống và cái chết, sống vµ lµm viƯc nh- thÕ nµo, vµ quan träng
nhÊt lµ ông đề cập đến vai trò trách nhiệm của ng-ời cầm bút đối với
thơ,với đời, với cuộc sống Ngoài ra chúng ta còn rất cảm phục con
ng-ời Chế Lan Viên, ông nói những điều trong thơ, ông không chỉ là
hô hào khẩu hiệu mà chính ông đà thực hiện điều đó một cách xuất sắc
Từ những lý do trên mà chúng tôi chọn nghiên cứu đề tài này để
hiểu thêm về thơ ông,về con ng-ời ông qua những trang thơ, để qua đó
thấy, hiểu đ-ợc những nét kế thừa và đặc biệt là những nét mới mẻ
trong quan niệm về thơ của ông, khẳng định thêm phong cách nghệ
thuật độc đáo của Chế Lan Viên.
II- lịch sử nghiên cứu vấn đề:

Ba tập Di cảo thơ liên tiếp ra mắt bạn đọc nh- một tiếng vang và
gân nên sự xáo trộn không nhỏ trong dự luận độc giả và phê bình văn
học. Có những điều từ tr-ớc đến nay ta ch-a nhận ra ở Chế Lan Viên
hoặc ch-a thấy hết một cách sâu sắc thì nay qua Di cảo thơ chúng ta
thấy rõ thêm những điều bất ngờ về nhà thơ. Sức viết và tầm suy ngẫm
t- duy ở những lĩnh vực của ông, đặc biệt là ý thức trách nhiệm với
thơ, với đời của Chế Lan Viên làm chúng ta khâm phục. Tuy nhiên,
cách đánh giá, nhìn nhận về ba tập Di cảo thơ ch-a thống nhất. Ch-a có
một công trình nghiên cứu lớn, quy mô về Di cảo trên các tờ báo tạp
chí của những cây bút có tên tuổi và các nhà nghiên cứu trẻ . Ngoài
thông báo của Hội nhà văn đ-a tin về Di cảo II , tác phẩm duy nhất
trong 12 tác phẩm lọt vào chung khảo và những tác phẩm đ-ợc trao
giải, có thể kể tên một số bài viết sau:

Khoá luận tốt nghiệp

7

Nguyễn Thanh Ph-ơng


Quan niệm nghệ thuật về thơ của Chế Lan Viên trong Di Cảo Thơ
1. Chế Lan Viên và Di cảo thơ (Nguyễn Thái Sơn Báo văn
nghệ, số 4 11/ 03/1995).
2. Đọc Chế Lan Viên và Di cảo thơ (Phan Quang Trung Tạp chí
Văn nghệ ,số 43 5/1995, ý kiến trao đổi với tác giả Nguyễn Thái
Sơn.)
3. Đọc 2 tập Di cảo thơ (Nguyễn Bá Thành Tạp chí văn nghệ
Quân đội,tháng 4/2004)
4. Di cảo thơ Chế Lan Viên (Võ Tấn C-ờng- Tạp chí Cửa Việt,

số 12 tháng 9/1959)
5. Chế Lan Viên Ng-ời đi tìm mặt (Phan Xuân Nguyên Báo văn
hoá, tháng 8/1994)
6. Khuynh h-ớng vận động thơ Chế Lan Viên sau 1975 (Đoàn Trọng
Huy Tạp chí văn học , tháng 6/1993, có nhắc tới Di cảo thơ )
7. Chế Lan Viên với cái nhìn nghệ thuật trong thơ (Huỳnh Văn Hoa
văn nghệ TP Hồ Chí Minh, số 165 tháng 10 /1995, có nhắc tới
Di Cảo Thơ ).
8. Ng-ời làm v-ờn vĩnh cửu (Trần mạnh Hảo)
Những trang viết trên đà đ-ợc tập hợp thành sách trong cuốn:
Chế Lan Viên Ng-ời làm v-ờn vĩnh cửu do Phong Lan s-u tầm, tuyển
chọn và biên soạn NXB Hà Nội 1998 .
9 . Trí tuệ, tài năng, tâm hồn (đọc Di cảo thơ của Chế Lan Viên
GS Lê Đình Kỷ- tạp chí Văn học số 9- 1997 ).
10. Đọc những trang để lại thêm hiểu một tâm hồn Di cảo (Đoàn
Trọng Huy văn nghệ ngày 11/03/1993)
11. Tiếp cận giá trị văn ch-ơng của Di cảo (Phạm Quốc Trung
Thanh Niên 1995)
12. Đọc Di cảo thơ Chế Lan Viên (Nguyễn Xuân Nam Báo
nhân dân chủ nhật, số 8 ngày 21/02/1993)

Khoá luận tốt nghiệp

8

Nguyễn Thanh Ph-¬ng


Quan niệm nghệ thuật về thơ của Chế Lan Viên trong Di Cảo Thơ
13. Những tập thơ triết lý của Chế Lan Viên (Trần Thanh Đạm)

Báo văn nghệ, số 36 ngày 04/9/1993)
14. Báo cáo tham gia hội nghị khoa học : ý thức ng-ời cầm bút
trong thơ Chế Lan Viên ( Ngô Thái Lễ- tr-ờng Đại Học Vinh).
15. Ba tập Di cảo thơ (Chế Lan Viên NXB Thuận Hoá - Huế: "Di
cảo thơ I- 1992, Di cảo thơ II - 1993, Di cảo thơ III - 1996 ).
Những bài viết này hoặc trực tiếp đ-a ra những ý kiến về Di cảo thơ
của Chế Lan Viên hoặc chỉ nhắc tới Di cảo nh- một phần sự nghiệp
sáng tác của Chế Lan Viên. Nếu có đề cập thì trong những khuôn khổ
bài viết ngắn, đâu đó rải rác những ý kiến bàn sơ qua nh-ng chỉ là một
phần của bài viết .
Tuy nhiên, có thể tập hợp một số ý kiến của các nhà nghiên cứu có
liên quan tới vấn đề đó là:
Tr-ớc hÕt lµ lêi nhËn xÐt cđa ban chÊp hµnh héi nhà văn Việt Nam :
.Di cảo thơ giúp ng-ời đọc hiểu đ-ợc quá trình lao động sáng
tạo một cách nghiêm túc, những trăn trở của một nhà thơ đến với cách
mạng và cống hiến trọn đời cho sự nghiệp cách mạng bằng nghệ thuật
Nguyễn Thái Sơn cho rằng:
Có những tình cảm, những nỗi niềm, những giá trị nhân văn và
nghệ thuật mà chỉ đến khi đọc Di cảo thơ của ông ta mới nhận ra.
Ta càng hiểu ông và kính trọng ông và th-ơng Chế Lan Viên hơn.
Võ Tấn C-ờng nhìn thấy:
Hiện thực hành trình nghệ thuật của Chế Lan Viên nh- một vòng
tròn khép kín. Ông h-ớng tâm hồn đến những chân trời, t- t-ởng khác
nhau của nhân loại để rồi lại trở về với chính mình trong những câu
thơ vừa pha chút siêu hình.

Khoá luận tèt nghiƯp

9


Ngun Thanh Ph-¬ng


Quan niệm nghệ thuật về thơ của Chế Lan Viên trong Di Cảo Thơ
Chỗ gặp gỡ của Chế Lan Viên và tôn giáo là ý thức về sự mong
manh, ngắn ngủi của đời và sự tồn tại không bằng hữu hình mà vẫn
bền vững của nghệ thuật.
Tâm hồn của nhà thơ là nơi hội tụ xung đột của hai lực l-ợng:
Giữa cái ác và cái thiện, giữa cái đẹp và cái xấu.
Hành trình của sự sống đối với nhà thơ là sự tĩnh tại, vừa là sự
bất an để chạy đua với cái chết nhà thơ Chế Lan Viên đà đi vào hvô nh-ng niềm tin mÃnh liệt của ông về sự tồn tại và sức mạnh của thơ
vẫn sống mÃi trong chúng ta.
Đoàn Trọng Huy có nhận xét:
Thơ ba năm từ 1987 đến 1989 đà ghi dấu một sự khác lạ đột xuất
cuối cùng. Phải chăng có một sự phản tĩnh ở mức độ nào đó trong tâm
hồn thơ của nhà thơ.
.Chế Lan Viên đà tự khai thác lịch sử dân tộc đi về h-ớng thế sự
đạo đức, tõ sù chó ý khÝa c¹nh anh hïng , chun sang khía cạnh đời
th-ờng.
Thơ những năm cuối đời của Chế Lan Viên trĩu nặng suy t- về
cuộc đời, sự nghiệp, nhà thơ bộc lộ chân thành những tâm t- gửi gắm
cho đời khi ông thấy sự đời gọi khẩn thiết một cuộc ra đi.
- Đoàn Trọng Huy cũng nh- một số nhà nghiên cứu khác đều thống
nhất nhận ra sự đổi giọng điệu thơ Chế Lan Viên: Giọng cao bao nhiêu
năm giờ anh hát giọng trầm.
- Nguyễn Bá Thành khám phá thấy :
Hình ảnh cái chết, cảm giác về sự huỷ diệt, sự tiêu tan, cảm giác
về cái ngày tận số làm cho nhiều bài thơ trong Di cảo buồn thảm
hơn. Mặc cảm cô đơn tăng lên những năm cuối đời
Hình ảnh trong thơ Chế Lan Viên giờ đây không còn chói rực mà

mang một màu sắc ảm đạm. Từ một tiếng thơ Đập bàn quát tháo lo

Khoá luận tèt nghiƯp

10

Ngun Thanh Ph-¬ng


Quan niệm nghệ thuật về thơ của Chế Lan Viên trong Di Cảo Thơ
toan, tiếng thơ nhân danh lịch sử, nhân danh dân tộc để đối thoại với
kẻ thù, thơ Chế Lan Viên giờ là lời độc thoại nội tâm để tự chấn an.
Tầm vóc nhà thơ giờ cũng đ-ợc giÃn l-ợc đi nhiều, từ một nhà thơ
mang tầm vóc dân tộc và thời đại Vóc nhà thơ đứng ngang tầm chiến
luỹ, giờ đây (1988) nhà thơ tự hạ mình Tôi chỉ là nhà thơ c-ỡi trâu .
- Trần Mạnh Hảo thì xúc động mÃnh liệt khi nhận thấy sự hoà hợp
của chất cảm xúc và trí tuệ trong thơ Chế Lan Viên và ông khẳng định:
Chế Lan Viên là cây đại thụ của thế kỷ XX trong lịch sử văn học
n-ớc nhà. Ông cũng nói nhiều và cảm thông sâu sắc với nỗi đau đời
của Chế Lan Viên.
Chúng tôi hoàn toàn đồng ý với những ý kiến đánh giá đ-ợc l-ợc
ra trên đây. Qua đó, chúng ta phần nào hình dung đ-ợc những quan
niệm về thơ của Chế Lan Viên trong Di cảo thơ , những quan niệm
mang đậm dấu ấn con ng-ời cá nhân nhà thơ - cái tôi thế sự đời t-, cái
tôi đầy trách nhiệm với thơ, với đời. Tuy nhiên cũng cần thấy đ-ợc tính
chất đa diện đầy phức tạp của Chế Lan Viên trong đoạn cuối của cuộc
đời. Chúng tôi tiếp thu và ghi nhận những ý kiến trên cũng nh- một số
ý kiến khác không có điều kiện đ-a ra.
Khái quát một số bài viết tham luận, phê bình, nghiên cứu trên
chúng tôi không có tham vọng liệt kê hết mọi ý kiến của các tác giả

quan tâm đến các vấn đề tôi đang bàn. Có thể tôi đà bỏ sót rất nhiều ý
kiến quý giá.
Mục đích cuối cùng của chúng tôi trong việc đi tìm hiểu lịch sử vấn
đề này là nhằm khẳng định một điều: Đây không phải là vấn đề còn
hoàn toàn mới mẻ. ĐÃ có rất nhiều ng-ời quan tâm đến nó nh-ng họ
chỉ quan tâm ở khía cạnh này hay khí cạnh khác chứ ch-a có một công
trình lớn mang tính toàn diện nghiên cứu về vấn đề này.

Khoá luận tốt nghiệp

11

Nguyễn Thanh Ph-ơng


Quan niệm nghệ thuật về thơ của Chế Lan Viên trong Di Cảo Thơ
Xuất phát từ tình hình nghiên cứu của các tác giả đi tr-ớc, lấy đó
làm cơ sở, làm tài liệu quý báu để tham khảo, đồng thời xuất phát từ sự
yêu mến, trân trọng đối với nhà thơ quá cố Chế Lan Viên, tôi xin mạnh
giạn trình bày đề tài : Quan niệm nghệ thuật về thơ của Chế Lan
Viên trong Di cảo thơ
III- Mục tiêu nghiên cứu đề tài:

Ngay từ khi mới xuất hiện, Di cảo thơ của Chế Lan Viên đà nhận
đ-ợc sự cổ vũ rất nồng nhiệt của độc giả. Những bài viết tham luận của
Trần Mạnh Hảo, Lê Đình Kỵ, Phạm Xuân Nguyên về Di cảo thơ đÃ
phác hoạ một tài năng thơ độc đáo. Số l-ợng bài viết tham luận của các
tác giả về Di cảo thơ ngày một tăng. Và theo đó, tài năng thi ca của
ông cũng ngày càng đ-ợc khẳng định. Qua những bài viết ấy, ng-ời ta
nhận ra một phong cách thơ độc đáo, sáng tạo, điển hình, một khuynh

h-ớng sáng tạo mới.Hầu hết các công trình có giá trị đi vào khai thác
các lĩnh vực chủ yếu và quen thuộc nh-: Từ t-ởng, phong cách thơ
ng-ời ta mới chỉ quan tâm đến Chế Lan Viên với c-ơng vị một nhà thơ
lớn, một nhà thơ chung chung. Còn những đóng góp của ông trên lý
luận, phê bình. đặc biệt là quan niệm nghệ thuật về thơ của Chế Lan
Viên nói chung và nhất là quan niệm nghệ thuật về thơ của ông trong
Di cảo thơ nói riêng thì ch-a đ-ợc nhiều ng-ời nhắc kỹ, bàn kỹ.
Chế Lan Viên quan niệm về thơ trong Di cảo thơ có thể ch-a hẳn
đà hoàn toàn mới. Song Chế Lan Viên đà có cách nói riêng của mình,
do đó cách thuyết phục khác hẳn.
Là một trong số độc giả yêu mến Chế Lan Viên, thực hiện đề tài
này, tôi không giám có cao vọng làm bật lên đ-ợc tất cả những đặc
tr-ng, phong cách,những quan niệm của Chế Lan Viên về thơ trong Di
cảo thơ . Với l-ợng kiến thức ít ỏi của mình trong luận văn này,tôi chỉ
mong thực hiện đ-ợc một số mục tiêu sau:

Khoá luận tốt nghiệp

12

Nguyễn Thanh Ph-ơng


Quan niệm nghệ thuật về thơ của Chế Lan Viên trong Di Cảo Thơ
1.Đi sâu tìm hiểu những quan niệm nghệ thuật về thơ của thơ Chế
Lan Viên trong Di cảo thơ từ đó góp phần làm sáng tỏ hơn chức năng
của thơ và của nhà thơ, thấy đ-ợc những đặc sắc về nội dung và nghệ
thuật trong Di cảo thơ nói riêng cũng nh- trong toàn bộ sáng tác của
Chế Lan Viên nói chung.
2.Nhìn thấy đ-ợc những kế thừa và cách tân trong quan niệm nghệ

thuật về thơ của Chế Lan Viên, thấy đ-ợc những nét ổn định cũng nhnhững nét đổi mới, phát triển trong phong cách nghệ thuật của Chế Lan
Viên, qua đó, hiểu rõ hơn hành trình cầm bút của đời thơ Chế Lan Viên
3.Phát hiện ra những điểm độc đáo, đặc sắc trong quan niệm nghệ
thuật về thơ của Chế Lan Viên ở Di cảo thơ so với các sáng tác ở các
thời kỳ tr-ớc đây, để từ đó có đ-ợc cái nhìn bao quát, toàn diện quan
niệm nghệ thuật về thơ của Chế Lan Viên trong cuộc đời cầm bút làm
thơ.
4.Góp phần tổng kết, đánh giá lại diện mạo thơ Chế Lan Viên .
Đó là những mục tiêu mà luận văn của tôi cần h-ớng tới và làm
sáng tỏ.
IV- Phạm vi nghiên cứu đề tài:

1. Nh- chúng tôi đà nói, Chế Lan Viên là nhà thơ không chỉ bàn về
thơ trong thơ mà còn phát biểu trong những cuộc hội thảo, những buổi
nói chuyện hay những bài phê bình tiểu luận, chẳng hạn: Nghĩ cạnh
dòng thơ , Nói chuyện thơ đầu xuân Song trong đề tài này tôi chỉ xin
đi sâu nghiên cứu quan niệm nghệ thuật về thơ của Chế Lan Viên trong
ba tập Di cảo thơ . Tất nhiên, để làm sáng tỏ vấn đề này, tôi có tham
khảo và vận dụng những ý kiến phát biểu của Chế Lan Viên có liên
quan đến vấn đề trong các bài tiểu luận phê bình.
2. Cuộc đời cầm bút của Chế Lan Viên trải qua nhiều thời kỳ với
những quan niệm nghệ thuật khác nhau. Không phải lúc nào những

Khoá luận tốt nghiệp

13

Nguyễn Thanh Ph-ơng



Quan niệm nghệ thuật về thơ của Chế Lan Viên trong Di Cảo Thơ
quan niệm nghệ thuật ấy cũng hoàn toàn đúng, mặc dù tất cả đều
xuất phát từ những băn khoăn, trăn trở của ông với thơ, với đời, với
nghề.
Trong những sáng tác của nhà thơ, thì có ý nghĩa sâu sắc, đặc biệt
nhất là ba tập Di cảo thơ ,bởi với Di cảo thơ một lần nữa ng-ời đọc
phải kinh ngạc về một Chế Lan Viên mới, khác với chân dung ông đÃ
hiển diện suốt ba chục năm qua, giờ đây, nhà thơ tự hạ mình mà tuyên
bố rằng : Tôi chỉ là một nhà thơ c-ỡi trâu. Trong hoàn cảnh chạy đua
với thời gian, với tuổi già, sức yếu và bệnh tật, Chế Lan Viên vẫn luôn
thể hiện rõ cái ý thức cao cả của một ng-ời nghệ sỹ. Di cảo thơ giúp
độc giả hiểu đ-ợc quá trình lao động sáng tạo một cách nghiêm túc,
những trăn trở của nhà thơ đến với cách mạng và cống hiến trọn đời
cho cách mạng bằng nghệ thuật.
3. Di cảo thơ gồm 567 bài, đó là những bài thơ đ-ợc Chế Lan
Viên sáng tác từ những năm tr-ớc cách mạng cho đến những năm cuối
đời. Trong đó có tới 287 bài đ-ợc nhà thơ làm trong hai năm cuối đời
của một đời cầm bút tr-ớc khi ông ra đi, và điều đặc biệt là những bài
thơ này đ-ợc viết ra trong một hoàn cảnh mà nhà thơ gọi là hành trình
đi đến lò thiêu, vì vậy, hoạt động viết ở đây là sự chống trọi với thời
gian n-ớc xiết, với bệnh tật và buồn đaucũng chính trong những bài
thơ đó, ý thức trách nhiệm của ng-ời nghệ sỹ đ-ợc bộc lộ rõ nhất, quan
niệm nghệ thuật về thơ của Chế Lan Viên đ-ợc thể hiện một cách đầy
đủ, sâu sắc và đúng nhấtdo đó, khi thực hiện đề tài này, phần lớn tôi
chỉ khảo sát những bài thơ đ-ợc Chế Lan Viên sáng tác trong hai năm
cuối đời.
4. Chế Lan Viên quan niệm về thơ trong Di cảo thơ trên nhiều
ph-ơng diện. ít có nhà thơ nào bàn về thơ một cách toàn diện nhthế. Trong đó, ông đặc biệt quan tâm những vấn đề lớn sau:

Khoá luận tốt nghiệp


14

Nguyễn Thanh Ph-ơng


Quan niệm nghệ thuật về thơ của Chế Lan Viên trong Di Cảo Thơ
- Mối quan hệ giữa thơ với hiện thực cuộc sống, giữa thơ và đời.
- Quan niệm về vai trò, ý thức của ng-ời cầm bút.
- Quan niệm về nội dung và hình thức trong thơ
- Mối quan hệ giữa truyền thống và hiện đại trong thơ
Đó cũng là những vấn đề mà tôi chú trọng đi sâu trong luận văn
này.
V- ph-ơng pháp nghiên cứu đề tài:

Luận văn của tôi có sử dụng các ph-ơng pháp nghiên cứu sau đây:
1.Ph-ơng pháp thống kê, tổng hợp, phân loại:
Vì những bài thơ trong Di cảo đ-ợc Chế Lan Viên sáng tác ở
nhiều thời kỳ khác nhau, từ tr-ớc cách mạng tháng tám 1945 cho
đến những năm cuối đời, nên b-ớc đầu tiên cần phải tập hợp thống
kê lại số l-ợng các bài thơ có trong ba tập Di cảo , đặc biệt là
những bài thơ đ-ợc ông làm trong hai năm 1987 và 1988. Sau đó
khảo sát kỹ từng bài, ghi rõ những biểu hiện quan niệm nghệ thuật
về thơ của ông và phân loại xem trong toàn bộ Di cảo những
bài thơ nào viết về nội dung, về hình thức nghệ thuật, những bài thơ
nào thể hiện ý thức của ng-ời cầm bút, những bài thơ nào viết về
mối quan hệ giữa thơ với đời
Tất nhiên, ba tập Di cảo thơ với số l-ợng trên 500 bài thì đây
là một việc làm rất khó khăn và tốn nhiều công sức nh-ng đó là việc
làm kỳ thú đem lại những bổ ích cho bài viết.

2.Ph-ơng pháp phân tích miêu tả:
Đây là ph-ơng pháp truyền thống ,đồng thời là ph-ơng pháp
chính mà chúng tôi sử dụng. Tiến hành phân tích nhằm chứng minh
cho những quan niƯm nghƯ tht cơ thĨ cđa ChÕ Lan Viªn vỊ thơ, từ
đó rút ra những kết luận khái quát.
3. Ph-ơng pháp so sánh - đối chiếu:

Khoá luận tốt nghiệp

15

Nguyễn Thanh Ph-¬ng


Quan niệm nghệ thuật về thơ của Chế Lan Viên trong Di Cảo Thơ
Mỗi ng-ời quan niệm về thơ một cách khác nhau.Để nêu bật
đ-ợc những nét phong cách riêng, độc đáo, những quan niệm mang
tính sáng tạo của nhà thơ, chúng tôi không thể không đặt Chế Lan
Viên trong sự so sánh.Đối chiếu với các tác giả khác cùng thời hoặc
tr-ớc và sau nó.
Mặt khác, ở bất cứ thời kỳ nào,Chế Lan Viên cũng dùng thơ để
bàn luận về thơ, nh-ng không phải quan niệm về thơ của ông luôn
giống nhau mà ng-ợc lại ở mỗi thời kỳ ,trong mỗi sáng tác ông luôn
quan niệm về thơ theo cách riêng, cho nên khi tiến hành đề tài này
cũng cần đặt Di cảo thơ sự so sánh- đối chiếu với những tập thơ
khác của ông qua đó thấy đ-ợc những nét đổi mới đặc sắc, độc đáo
trong quan niệm nghệ thuật về thơ cuả Chế Lan Viên ở Di cảo thơ
4.Ph-ơng pháp hệ thống hoá :
Xây dựng kết cấu nội dung của đề tài thành một hệ thống luận
điểm, có mối quan hệ lôgic ,biện chứng, vừa tạo ra một bộ mặt tổng

thể ,toàn cục; vừa tạo ra đ-ợc những điểm sáng của vấn đề.
5.Ph-ơng pháp liên ngành:
Trong luận văn còn sử dụng những ý kiến ,đánh giá ,những kết
luận và ph-ơng pháp nghiên cứu khoa học ,triết học ngôn ngữ học
VI. kết cấu khoá luận:
Khoá luận gồm:
Mở đầu:
(Giới thiệu luận văn)
Nội dung:
Phần I: Chế Lan Viên- vị trí văn học sử và những quan niệm
về thơ của ông qua các chặng đ-ờng sáng tác

I.Vị trí văn học sử của Chế Lan Viên :

Khoá luận tốt nghiệp

16

Nguyễn Thanh Ph-¬ng


Quan niệm nghệ thuật về thơ của Chế Lan Viên trong Di Cảo Thơ

II. Những quan niệm về thơ của Chế Lan Viên qua các chặng
đ-ờng sáng tác.
1. Thời kỳ tr-ớc cách mạng tháng tám 1945
2. Thời kỳ kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ (1945-1975)
3. Thời kỳ sau 1975
Phần II: quan niƯm nghƯ tht vỊ th¬ cđa ChÕ Lan Viên
trong Di cảo thơ


Ch-ơng 1: Di cảo thơ - Hoàn cảnh sáng tác mới và sự hình
thành những quan niệm nghệ thuật về thơ của Chế Lan Viên
Ch-ơng 2: Quan niệm về ng-ời làm thơ ( ý thức ng-ời cầm
bút)
Ch-ơng 3 : Quan niệm về thơ
3.1.Mối quan hệ giữa thơ và đời
3.2.Mối quan hệ giữa nội dung và nghệ thuật
3.3. Mối quan hệ giữa truyền thống và hiện đại
Kết luận.

Khoá luận tốt nghiệp

17

Nguyễn Thanh Ph-ơng


Quan niệm nghệ thuật về thơ của Chế Lan Viên trong Di Cảo Thơ

Nội Dung
Phần I:

Chế Lan Viên- vị trí văn học sử và những quan niệm
về thơ của ông qua các chặng đ-ờng sáng tác
I- Vị trí văn học sư cđa ChÕ Lan Viªn:

1 . ChÕ Lan Viªn tªn thật là Phan Ngọc Hoan, sinh năm 1920 ở
huyện Cam Lộ, tỉnh Quảng Trị, nh-ng mảnh đất Bình Định đà gắn bó
với ông suốt thời thơ ấu và sau này theo ông vào đời thơ.Vì vậy ông coi

Bình Định là quê h-ơng thân yêu của mình.
Lớn lên, ông học tại một tr-ờng trung học ở Quy Nhơn. Thời gian
này ông đà có thơ đăng báo gây xôn xao d- luận trong bạn đọc và
trong giới phê bình, khi ấy ông mới 16, 17 tuổi.
Năm 1939, ông học ở tr-ờng Hà Nội, sau đó vào làm báo ở Sài Gòn
rồi lại ra Thanh Hoá dạy học. Cách mạng tháng tám bùng nổ, ông tham
gia cách mạng ở Quy Nhơn, tham gia viết bài cho báo Quyết Thắng
của Việt Minh. Thời gian này Chế Lan Viên công tác ở liên khu IV cũ
từ Thanh-Nghệ-Tĩnh đến Bình-Trị-Thiên.Tháng 7 năm 1949, Chế Lan
Viên gia nhập Đảng cộng sản Việt Nam.
Kháng chiến chống Pháp thắng lợi Chế Lan Viên trở lại Hà Nội và
tiếp tục sự nghiệp sáng tác của mình, thời kỳ này nhà thơ có nhiều
thành công lớn, trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, ông tham gia Ban
lÃnh đạo Hội nhà văn Việt Nam, tham dự nhiều diễn đàn văn hoá quốc
tế ở nhiều n-ớc trên thế giới.
Đất n-ớc hoàn toàn thống nhất, «ng chun vµo sèng ë Thµnh phè
Hå ChÝ Minh vµ vẫn tiếp tục viết cho đến cuối đời. Ông trút hơi thở
cuối cùng tại bệnh viện Thống Nhất Thành phố Hồ Chí Minh vào

Khoá luận tốt nghiệp

18

Nguyễn Thanh Ph-ơng


Quan niệm nghệ thuật về thơ của Chế Lan Viên trong Di Cảo Thơ
ngày19 tháng 6 năm 1989 trong niềm tiếc th-ơng vô hạn của gia đình,
bà con và bạn bè.
Ông ra đi, để lại một khối l-ợng tác phẩm lớn mà không mấy ai có

đ-ợc, gồm 14 tập thơ, một số truyện ngắn và bút ký, phê bình
Trên đây là những nét khái quát nhất về cuộc đời nhà thơ Chế Lan
Viên.
2. Trong tiến trình phát triển của nền văn học Việt Nam hiện đại,
Chế Lan Viên giữ một vị trí quan trọng hàng đầu mà không ai có thể
thay thế đ-ợc.
Nguyễn Bá Thành đà phong cho Chế Lan Viên cái vinh dự là nhà
thơ tiêu biểu cho nền thơ dân tộc, mà theo quan niệm của ông thì: Một
nhà thơ đà gọi là tiêu biểu cho nền thơ dân tộc phải mang nhiều nét
đặc tr-ng về dân tộc và về thơ của thế kỷ mà nhà thơ đà sống. Quan
niệm về sự tiêu biểu ở đây bao hàm cả những mặt mạnh lẫn những mặt
yếu, cả những cái hay lẫn những cái ch-a hay. Đặc biệt là cái sáng tác
thơ ấy, phải tiêu biểu cho những quan niệm sống và quan niệm thơ của
ng-ời đ-ơng thời.
Tiến trình sáng tác thơ của một nhà thơ nh- vậy sẽ phản ánh ít
nhiều tiến trình vận động của thơ ca dân tộc đ-ơng thời.
Tr-ớc cách mạng, Chế Lan Viên đ-ợc coi là một trong nhiều nhà
thơ nổi tiếng của phong trào Thơ mới. Cho đến nay, ông vẫn đ-ợc xem
là một cây đại thụ toả bóng mát xum xuê trong khu rừng lớn văn học
Việt Nam thế kỷ XX. Cả cuộc đời của mình, Chế Lan Viên đà phấn
đấu, nghiền ngẫm, đà viết bằng tất cả trí tuệ và tâm hồn mà mình có,
bằng sự nung nấu bầu nhiệt huyết đối với thơ chẳng có giây phút nào
ông lơi lỏng với ngòi bút. Ông có trách nhiệm với từng câu thơ, dòng
thơ mà mình viết ra. Phong Lan đà ví Chế Lan Viên với kẻ hành h-ơng

Khoá luận tốt nghiệp

19

Nguyễn Thanh Ph-¬ng



Quan niệm nghệ thuật về thơ của Chế Lan Viên trong Di Cảo Thơ
thành tâm và bền bỉ , với con ong cần mẫn và tận tuỵ hút nhuỵ hoa
cuộc đời để làm nên mật ngọt.
Với sự cống hiến nhiệt thành và lớn lao nh- thế, Chế Lan Viên đÃ
xác định đ-ợc chỗ đứng khá vững chắc trong lòng bạn đọc.Bằng chứng
là vào những năm 70, trong cuộc tr-ng cầu ý kiến nhằm thăm dò dluận cho giải th-ởng văn học Quốc gia thì Chế Lan Viên hầu nh- có
mặt trong tất cả lá phiếu bầu những nhà thơ danh tiếng của văn học
đ-ơng đại Việt Nam. Cái vinh dự lớn lao ấy dành cho Chế Lan Viên âu
cũng là lẽ hiển nhiên so với tài sản vô giá mà ông để lại cho thi đàn
Việt Nam.
2.1. Chế Lan Viên b-ớc vào làng thơ với tập Điêu tàn đà gây nên
chấn động lớn bởi đó là một niềm kinh dị nh- chữ dùng của Hoài
Thanh. Giữa lúc Xuân Diệu đang chìm đắm trong niềm khắc khoải thời
gian, Huy Cận bất lực vì nỗi sầu nhân thế, Thế Lữ tìm đến cõi tiên nhmột cách giải thoát cho tâm hồnthì Chế Lan Viên, một câụ thiếu niên
16, 17 tuổi cũng đ-ờng hoàng xuất hiện tr-ớc những bậc đàn anh chắc
tay bằng một tiếng thơ lạ lùng và sắc nét. Ng-ời ta không tránh khỏi
bàng hoàng hoặc đôi chút tò mò bởi họ thấy nó lạ lẫm quá, nó to lớn
quá, nó da diết và rùng rợn quá, bởi nó đà vẽ nên một thế giới yêu ma,
quỷ quái, đầy sọ ng-ời và những tiếng khóc vật vờ, uất hận. Có ai dám
tin rằng : Cái mạnh mẽ, cái to lớn ấy, những đau th-ơng vô lý mà da
diết ấy, cái thế giới lạ lùng và rùng rợn ấy.. ở trong mét t©m trÝ cđa
mét cËu bÐ 15,16 ti. CËu bÐ ấy đà khiến bao ng-ời ngạc nhiên. Giữa
đồng bằng văn häc ViƯt Nam ë nưa thÕ kû XX, nã sõng sững nh- cái
tháp chàm chắc chắn và lẻ loi, bí mật.
Lớn lên trong không khí oi bức, ngột ngạt của chế độ thực dân, Chế
Lan Viên đà ý thức đ-ợc nỗi nhục nhà mất n-ớc,chàng thiếu niên ấy
phải vật và trong sự bế tắc đến ngột thở, không tìm đ-ợc con đ-ờng đi


Khoá luận tốt nghiệp

20

Nguyễn Thanh Ph-ơng


Quan niệm nghệ thuật về thơ của Chế Lan Viên trong Di Cảo Thơ
cho mình cũng nh- cả dân tộc đang chìm trong cùm kẹp, đói nghèo. Và
Chế Lan Viên đà tìm đến thơ nh- một liệu pháp tinh thần cho mình .
Sự đổ nát của một nền văn minh Chiêm Thành cộng với cái đa cảm, sầu
luỵ của một trí thức trẻ tuổi trong cơn bế tắc đà làm nên một Điêu
tàn .Có ng-ời nói Chế Lan Viên là một nhà thơ chỉ dành riêng cho
Chiêm Quốc. Vì Chế Lan Viên đà giải dùm những nỗi uất ức bao nhiêu
năm nh- nghẹn ngào trên núi sống này.Vong linh đau khổ của nòi
giống họ đà nhập vào Chế Lan Viên, cho nên dầu không phải là ng-ời
họ Chế, Chế Lan Viên vẫn là một nhà thơ Chiêm Thành.
Nh- vậy, với Điêu tàn ,Chế Lan Viên đà thực sự làm nên một
niềm kinh dị lớn lao trong nền thi ca. Nó kinh dị không phải chỉ những
ý nghĩ khác th-ờng, siêu phàm; không chỉ ở cái rùng rợn, ma quái;
không chỉ ở cái chán nản đến gắt gao; không chỉ ở cái tuổi tác còn quá
khiêm tốn của bản thân thi nhân; không ai có thể lý giải đ-ợc hết,
nh-ng rõ ràng Hoài Thanh đà dùng từ thật xác đáng. Từ bấy đến nay,
có những thi nhân đà thử thay thế ông. Họ tập tành yêu ma hoá hình
ảnh, rùng rợn hoá câu chữ nh-ng sự rùng rợn, ma quái ấy khác xa Chế
Lan Viên vì Chế Lan Viên tin vào những cái ông viết ra một cách tuyệt
đối.
2.2. Nếu nh- tr-ớc cách mạng, Chế Lan Viên đà khẳng định đ-ợc
chỗ đứng của mình bởi một niềm kinh dị lớn lao trên thi đàn, thì sau
cách mạng, vị trí ấy đ-ợc đẩy lên một tầm cao mới, tầm vóc ấy xứng

đáng với nhà thơ - chiến sỹ, nhà thơ cách mạng trong thời đại mới.
Sự hồi sinh của Chế Lan Viên phải trải qua một thời gian khá dài.
Trong thời gian ấy, ông phải vật lộn với những bóng ma ám ảnh từ x-a
trong quá khứ đến kiệt sức để tìm lại chính mình giữa bộn bề cuộc
sống, con ng-ời mới Chế Lan Viên đ-ợc chính thức bắt đầu từ khi có
Ng-ời thay đổi đời tôi, ng-ời thay đổi thơ tôi . Tập Gửi các anh ra

Khoá ln tèt nghiƯp

21

Ngun Thanh Ph-¬ng


Quan niệm nghệ thuật về thơ của Chế Lan Viên trong Di Cảo Thơ
đời nh- một minh chứng hùng hồn cho ý thức giác ngộ của một nhà
thơ cộng sản Chế Lan Viên.
Tuy nhiên, Gửi các anh ch-a phải đà thật sự thành công. Nó còn
mang tính khuôn sáo nh- một khẩu hiệu tuyên truyền, ch-a có cái hồn
của nhà thơ trong đó; nói chung ông viết ch-a thật đ-ợc thành tâm lắm.
Có một số bài đ-ợc đánh giá là đ-ợc, còn lại những bài còn sơ sài,
ch-a gây đ-ợc ấn t-ợng lớn. Điều này, ta có thể thông cảm cho nhà thơ
vì một nhẽ: Mới từ cái h- vô, cái siêu hình b-ớc ra ánh sáng, nhà thơ
làm sao tránh khỏi những ngỡ ngàng, xa lạ đến có thể bắt nhịp ngay
với dòng chảy cuộc đời . Con ng-ời chỉ biết khóc, biết than tr-ớc kia
bây giờ để nói đ-ợc và nói cho thành thạo thì lẽ tất nhiên phải cho anh
ta một thời gian để từ bỏ chân trời cũ và làm quen với một chân trời
mới.
Suốt khoảng thời gian từ 1945-1954 , Chế Lan Viên không có thêm
một thành tựu nào nổi bật ngoài Gửi các anh . Thơ của Chế Lan

Viên chỉ thật sự khởi sắc từ sau 1954 đến hết thời kỳ chống Mỹ. Từ
1954 Chế Lan Viên bắt nhịp với thời đại một cách nhịp nhàng, gặt hái
đ-ợc nhiều thành công lớn. Hàng loạt tập thơ mới đ-ợc ra đời nh ánh sáng và phù sa , Hoa ngày th-ờng, chim báo bÃo , Những bài
thơ đánh giặc , Đối thoại mới đà thực sự đ-a Chế Lan Viên lên vị
trí một nhà thơ lớn của dân tộc,của thời đại.
Khi đời thơ của ông thành công nở rộ thì Chế Lan Viên lại không
nguôi day dứt về qúa khứ của mình. Ông luôn tự chất vấn, tự kiểm
điểm, than thở cho những ngày tháng buồn đau tủi cực của thơ ông. Đó
là sự xám hối tất yếu của một nhà thơ có ý thức trách nhiệm với thơ,
với đời, với nghề.
Sự tỉnh ngộ hay nói nh- các nhà phê bình là sự xám hối của ông lúc
này nh- một lời xin lỗi : hÃy tha thứ cho quá khứ đau buồn của tôi .

Khoá luận tốt nghiệp

22

Nguyễn Thanh Ph-ơng


Quan niệm nghệ thuật về thơ của Chế Lan Viên trong Di Cảo Thơ
Thơ ca chính là cuộc sống, cuộc sống thế nào thì thơ ca đ-ợc phản
ánh nh- thế ấy. Cho nên, khi cuộc đời có niềm vui mới thì ắt hẳn thơ
cũng phải đổi thay. Âu cũng là lẽ hiển nhiên. Chế Lan Viên cũng đÃ
theo kịp cái lẽ tất yếu ấy để tự hoàn thiện mình. Bản thân Chế Lan
Viên cũng viết về quá trình tỉnh ngộ đó nh- sau:
. Tôi đang tắm biển, triền miên trong cái biển thiên nhiên với tôi
cũng là biển siêu hình.bỗng nhiên, tôi nghe tiếng hô khẩu hiệu vang
trời, đoàn biểu tình rầm rộ đi qua, và ngọn cờ đỏ sao vàng .Biết là
cách mạng rồi, biết ngọn cờ ấy là ngọn cờ đánh Pháp giành độc lập

rồi, tôi nhập vào ngay, đi một hơi đến tận bây giờ, thấy ngọn cờ cứu
n-ớc là thoát cái tôi đi lẹ, đi ngay chứ ch-a kịp thanh toán gì lúc ấy
với cái tôi cũ đang còn trong biển chứ thực ra, từ cái biển thiên
nhiên, siêu hình h- vô vào cái biển xà hội của đời, từ bể này đến bể kia
cuộc đời là phải đến 30 năm
Dù có vắt chân lên cổ mà đi thì đó vẫn là nỗi ám ảnh khôn nguôi
trong suốt cuộc đời thơ ông:
Tôi ở đâu? Đi đâu? Tôi đà làm gì?
Đời thấp thoáng sau những trang sách phật
Đất n-ớc đau d-ới gót bầy ngựa Nhật
Lạc giữa sao trời tôi vẫn còn mê
(Ng-ời thay đổi đời tôi, ng-ời thay đổi thơ tôi)
Cũng nh- các nhà thơ mới choàng tỉnh dậy sau cách mạng, Chế Lan
Viên kiểm điểm lại thơ mình nh-ng đó lại là tiếng nói gắt gao hơn ,
nghiêm khắc hơn.
Bắt đầu từ ánh sáng và phù sa , thơ Chế Lan Viên đều b-ớc với
cuộc chiến đấu anh dũng, hào hùng của dân tộc, cũng từ đó thơ ông
mang một giọng điệu mới, giọng thơ triết luận ch-a từng có trên thi

Khoá luận tốt nghiƯp

23

Ngun Thanh Ph-¬ng


Quan niệm nghệ thuật về thơ của Chế Lan Viên trong Di Cảo Thơ
đàn Việt Nam. Màu sắc triết luận của Thơ Chế Lan Viên thấm đậm và
xuyên suốt những tập thơ sau này của ông.
Thơ Chế Lan Viên là thứ thơ triết mỹ,giàu màu sắc nhận thức luận,

một thứ thơ không chỉ đ-a ru mà còn thức tỉnh. Đó là một loại thơ
tranh luận, hùng biện, thơ chính luận đánh giặc rất tiêu biểu mà Chế
Lan Viên đà dùng rất thành công. Nếu nh- ng-ời ta biết đến Tố Hữu
với một chất thơ trữ tình chính trị , biết đến Huy Cận với những
hình ảnh to lớn, sánh ngang tầm với vũ trụ.thì ng-ời ta chắc hẳn cũng
sẽ không quên một Chế Lan Viên với lối thơ bao giờ cũng nh- muốn
xoáy sâu tới cái tận cùng, cái căn nguyên của vấn đề.
Phát giác sự việc ở bề ch-a thấy
ở cái bề sâu, ở cái bề sau, ở cái bề xa
(Những bài thơ đánh giặc)
Đặc biệt, Chế Lan Viên đà sử dụng giọng thơ triết lý ấy để bàn về
thơ, từ thơ hay, thơ dở, thơ có ích đến thiên chức nghệ sỹ của ng-ời
làm thơ, Chế Lan Viên đều đề cập tới đủ, những quan niệm đó đều đề
cập tới bằng một thứ ngôn ngữ sinh động và tài hoa, giàu chất thơ và
tính triết lý, vừa phản ánh chính quan điểm thơ của chính tác giả, vừa
phản ánh quan điểm thơ của mỗi một thời kỳ lịch sử.
Vai trò to lớn của Chế Lan Viên đà đ-ợc Đảng và Nhà n-ớc ghi
nhận một cách xác đáng. Năm 1996, Chế Lan Viên đ-ợc nhận giải
th-ởng Hồ Chí Minh đợt I. Ông là một trong số 13 ng-ời có đ-ợc cái
vinh dự ấy, đó là thành tích xứng đáng cho công lao của ông đóng góp
vào nền thơ cách mạng Việt Nam.
2.3 . Vào giai đoạn cuối đời, khi cái khí thế chống giặc hào hùng
chỉ còn là d- âm. Thơ Chế Lan Viên mang âm h-ởng mới, nó lắng
xuống với cảm hứng thế sự đời th-ờng. Chế Lan Viên lúc này không
còn trẻ nữa. Ông chạy đua với tuổi già, bệnh tật để vẫn có thơ. Những

Khoá ln tèt nghiƯp

24


Ngun Thanh Ph-¬ng


Quan niệm nghệ thuật về thơ của Chế Lan Viên trong Di Cảo Thơ
bài thơ ông viết trong thời kỳ này không còn cái phấn chấn, mạnh mẽ
của những vần thơ đánh Mỹ mà nó đà lắng sâu vào tâm t-ởng, cái tôi
thế sự. Tuy còn chứa đựng những dằng xé, mâu thuẫn lớn trong tâm
hồn nh-ng nhìn chung đó vẫn là những tác phẩm có giá trị. Tất cả sau
này đ-ợc ng-ời bạn đời của ông là nhà văn Vũ Thị Th-ờng s-u tập lại
trong ba tập Di cảo thơ . Với ba tập Di cảo thơ này, Nguyễn Thái
Sơn coi ông là Đỉnh cao khắc nghiệt với những ai muốn v-ơn đến. Có
thể là hơi quá lời nh-ng rõ ràng là không sai khi Nguyễn Thái Sơn cho
rằng : Có những tình cảm, những nỗi niềm, những giá trị nhân văn và
nghệ thuật mà chỉ đến khi đọc thơ Di cảo của ông ta mới nhận ra.
Diện mạo thơ, chân dung Chế Lan Viên tr-ớc đây sắc sảo đến mấy,
thần sắc đến mấy cũng chỉ mới ở trên một mặt phẳng, còn thơ ch-a in
và thơ sau khi nhà thơ từ trần đà tạo nên một diện mạo có chiều kích
khác. Đó là phù điêu, t-ợng tròn. Đó là t-ợng đài .
Thơ Chế Lan Viên ở giai đoạn cuối đời này mang nhiều dấu ấn
của Điêu tàn . ở đây, ta bắt gặp nhiều lần hình ảnh của những bÃi tha
ma, những thiên đ-ờng, địa ngục, ông nhắc nhiều đến cái chết và nhắc
nhiều đến đáy mồ, huyệt tối. Hình ảnh cái chết, cảm giác huỷ diệt đÃ
làm cho một số bài thơ trong Di cảo mang màu sắc bi luỵ. Song ở
đây không phải là nỗi đau thời th-ợng vong lên nh- một dàn đồng ca
của thế hệ mới năm m-ơi năm tr-ớc. Đây là sự đau đớn nảy sinh từ
những điều trông thấy, nghiệm thấy. Hành động viết ở đây là sự chống
trọi với thời gian n-ớc xiết, Chế Lan Viên gọi đó là hành trình đi đến
lò thiêu.
Di cảo thơ của Chế Lan Viên vẫn còn những khen chê khác
nhau. Song, dù sao nó cũng khẳng định đ-ợc vai trò to lớn và tài năng

tuyệt vời của Chế Lan Viên. Đặc biệt, tập Di cảo thơ II của Chế Lan

Khoá luận tốt nghiệp

25

Nguyễn Thanh Ph-ơng