Hội thảo khoa học Quốc gia Quản lý tài nguyên, môi trường
và phát triển bền vững vùng Tây Bắc, Việt Nam

PHÁT TRIỂN DU LỊCH CỘNG ĐỒNG THEO ĐỊNH HƯỚNG
BỀN VỮNG TẠI TỈNH SƠN LA
Nguyễn Hà Bảo Ngọc
Khoa Kinh tế, Trường Đại học Tây Bắc
Email:

Tóm tắt: Tỉnh Sơn La nằm ở phía Tây Bắc, cách Hà Nội hơn 300 km theo Quốc lộ 6. Sơn La là một trong những địa
phương có nhiều tiềm năng và lợi thế để phát triển du lịch. Với diện tích tự nhiên rộng lớn cùng nguồn tài nguyên du
lịch dồi dào với rất nhiều cảnh quan, hệ thống di tích lịch sử, di sản văn hóa đa dạng và cơng trình thủy điện có cơng
suất lớn nhất Đơng Nam Á,… Ngồi ra, trên địa bàn tỉnh hiện có 12 dân tộc anh em cùng sinh sống, tạo nên những nét
văn hóa đặc trưng, hấp dẫn riêng có. Đây chính là điều kiện thuận lợi để Sơn La phát triển mơ hình du lịch cộng đồng một trong những sản phẩm du lịch đặc thù của địa phương, góp phần bảo vệ tài ngun mơi trường, bảo tồn văn hóa và
mang lại lợi kinh tế cho cộng đồng dân cư.
Từ khóa: Tỉnh Sơn La, du lịch cộng đồng, phát triển bền vững.

1. ĐẶT VẤN ĐỀ
Du lịch cộng đồng là một mơ hình phát triển du lịch, trong đó cộng đồng dân cư là người cung cấp các sản
phẩm dịch vụ cho khách du lịch. Cộng đồng dân cư cũng chính là người có trách nhiệm bảo vệ tài nguyên du lịch
và họ được chia sẻ các nguồn lợi kinh tế do phát triển du lịch tạo ra. Phát triển du lịch cộng đồng sẽ tạo thêm công
ăn việc làm và tăng thêm thu nhập cho cộng đồng dân cư bản địa, góp phần cho việc xóa đói giảm nghèo của địa
phương.
Phát triển du lịch cộng đồng với mục tiêu xóa đói giảm nghèo dứt khốt phải theo hướng bền vững. Trong du
lịch cộng đồng sự lựa chọn bắt buộc là phải sử dụng có trách nhiệm các nguồn tài nguyên du lịch tự nhiên và nhân
văn. Quá trình phát triển du lịch cộng đồng phải được định hướng và quản lý theo một phương châm: Kết hợp hài
hoà nhu cầu của hiện tại và tương lai trên cả hai góc độ tổ chức, sản xuất du lịch và tham gia tiêu dùng du lịch,
nhằm đạt tới một mục đích bảo tồn, tái tạo và phát triển được tài nguyên tự nhiên, giữ gìn và phát huy được bản
sắc văn hoá dân tộc và hồn cốt linh thiêng của truyền thống.
Điều cốt lõi của bền vững là sự cân bằng: Cân bằng giữa cung và cầu cả trong hiện tại và tương lai, thể hiện
nổi bật là yếu tố sức chứa; cân bằng giữa số lượng và chất lượng của sự phát triển; cân bằng giữa thu hút khách du

lịch quốc tế và khách du lịch nội địa trong những giai đoạn nhất định; cân bằng giữa khai thác và bảo vệ, phát
triển nguồn tài nguyên du lịch lễ hội; cân bằng giữa yêu cầu phát triển và khả năng quản lý, trong đó số lượng và
chất lượng nguồn nhân lực tổ chức lễ hội và hoạt động du lịch đóng vai trị then chốt; cân bằng hoạt động du lịch
về mặt thời gian và không gian; cân bằng giữa chi phí và lợi ích... Những vấn đề này khơng phải lúc nào cũng có
thể thực hiện được vì thường bị sức ép của lợi ích trước mắt. Đây là những nguyên tắc khi phát triển du lịch cộng
đồng góp phần xóa đói giảm nghèo phải tuân thủ nghiêm ngặt.
Phát triển du lịch cộng đồng mang lại lợi ích cho người dân địa phương. Trong đó, cộng đồng dân cư tại địa
phương tham gia du lịch cộng đồng với tư cách vừa là nhà tổ chức, vừa là người hưởng thụ, lại vừa chủ động cung
cấp các dịch vụ như nhà nghỉ, phương tiện vận chuyển, phục vụ ăn uống, bán hàng lưu niệm, hỗ trợ du khách…
Cùng với du khách, người dân là đối tượng được thụ hưởng những lợi ích hữu hình cũng như vơ hình của hoạt
động này. Phát triển du lịch thì phải có trách nhiệm với xã hội. Để phát triển kinh tế địa phương, tôn trọng những
giá trị bản địa, giá trị cộng đồng thì loại hình du lịch có trách nhiệm sẽ là giải pháp để phát triển du lịch cộng đồng
đúng hướng và bền vững. Suy cho cùng thì người dân phải được hưởng lợi từ sự phát triển du lịch, phát triển du
lịch cộng đồng đồng nghĩa với đảm bảo sự công bằng trong việc chia sẻ nguồn thu nhập du lịch cho cộng đồng
giữa các bên tham gia.
Hiện nay việc phát triển du lịch cộng đồng theo hướng bền vững tại tỉnh Sơn la còn manh mún chưa có sự
đồng bộ, qua trình thực hiện cịn gặp nhiều vướng mắc. Bài viết này sẽ đưa ra một số vấn đề nhằm giúp phát triển
du lịch cộng đồng tại tỉnh Sơn La được phát triển một cách bền vững.


536

Nguyễn Hà Bảo Ngọc

2. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
Bài viết sử dụng phương pháp kế thừa, phương pháp nghiên cứu các tài liệu, văn bản chính sách, báo cáo tổng
kết, dữ liệu thứ cấp về hoạt động du lịch cộng đồng Sơn La trong thời gian qua. Phương pháp tổng hợp ý kiến
chuyên gia, nhà quản lý trong lĩnh vực du lịch.
3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
Sơn La sở hữu nguồn tiềm năng du lịch rất lớn với thiên nhiên kỳ vỹ, văn hóa đặc sắc và lịch sử hào hùng.

Được thiên nhiên ban tặng một vẻ đẹp hùng vỹ, riêng có về địa hình, khí hậu, địa chất, cảnh quan và hệ sinh
thái, Sơn La có sức hấp dẫn du lịch đặc biệt. Với cao nguyên Mộc Châu rộng lớn và tươi đẹp với những loài
hoa nở rất nhiều ở vùng núi Tây Bắc như hoa ban, hoa mận, hoa đào; Quỳnh Nhai, Mường La với du lịch lòng
hồ thủy điện…
Lợi thế rất lớn của du lịch Sơn La là môi trường còn rất trong lành cùng với nét độc đáo trong đời sống của
đồng bào các dân tộc Tây Bắc. Đây là những điểm riêng hấp dẫn khách du lịch, khi họ muốn tìm kiếm những sự
trải nghiệm mới mẻ. Đặc biệt, việc phát triển mơ hình du lịch cộng đồng là rất phù hợp với nơi đây, bởi trong điều
kiện kinh tế cịn khó khăn thì mơ hình này khơng mất q nhiều chi phí để đầu tư. Các gia đình chỉ cần cải tạo trên
nền sẵn có theo một tiêu chuẩn phù hợp là có thể khai thác du lịch. Vấn đề lớn nhất cần lưu ý là khơng chạy theo
các mơ hình đại trà, bởi khi đó sẽ mất đi lợi thế, mất đi những nét đặc sắc riêng có của địa phương.

Hình 1. Cầu Pá n – Quỳnh Nhai, Sơn La
Cùng với cảnh quan thiên nhiên kỳ vĩ, văn hóa truyền thống của các dân tộc cũng là điểm nổi bật trong tài
nguyên du lịch nơi đây. Sơn La là nơi sinh sống của nhiều dân tộc như Tày, Nùng, Thái, Mường, Mông, Dao,
Kinh, Hoa … với một khơng gian văn hóa rộng lớn và phong phú. Nhiều dân tộc còn lưu giữ nguyên vẹn bản sắc
văn hóa truyền thống của mình các phong tục, tập quán, lễ hội như: Lễ hội Hết chá, Lễ hội Mừng cơm mới, ở nhà
sàn truyền thống và ngủ trên đệm bông gạo hay được tự tay trải nghiệm dệt vải thủ công… Ẩm thực Sơn La cũng
mang nhiều nét đặc trưng, khác biệt so với các vùng khác với cá suối nướng, nộm da trâu, thịt trâu gác bếp, thắng
cố… là tiềm năng du lịch hấp dẫn cho những du khách thích khám phá và trải nghiệm.
Cùng với đó là những giá trị văn hóa, lịch sử thiêng liêng gắn liền với quá trình dựng nước và giữ nước của
dân tộc như: Di tích Quốc gia Nhà tù Sơn La (TP.Sơn La), Ngã ba Cò Nòi (Huyện Mai Sơn), Đồn Mộc Lỵ (Huyện
Mộc Châu), Di tích Chùa Chiền Viên (Huyện Mộc Châu), Văn bia Quế lâm ngự chế (TP. Sơn La) … - nơi giáo
dục truyền thống cách mạng cho thế hệ trẻ.
Nhận thấy tiềm năng, ngay từ năm 2008, tỉnh Sơn La đã có chính sách cụ thể để thu hút cộng đồng chung tay
xây dựng du lịch cộng đồng trở thành một trong những sản phẩm đặc thù của tỉnh.


Phát triển du lịch cộng đồng theo định hướng bền vững tại tỉnh Sơn La

537


Đặc biệt năm 2014, Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt Quy hoạch tổng thể phát triển Khu du lịch quốc gia
Mộc Châu đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030. Đây là điều kiện thuận lợi để thúc đẩy phát triển Mộc Châu trở
thành một trung tâm du lịch lớn trong vùng và cả nước.

Hình 2. Nhà tù Sơn La – TP. Sơn La
Sau khi thực hiện thành công Đề án phát triển 4 bản du lịch cộng đồng giai đoạn 1, năm 2016, Tỉnh Sơn La
tiếp tục ban hành một số chính sách hỗ trợ phát triển du lịch cộng đồng đến năm 2020, bước đầu đã thu được một
số kết quả tích cực: Xây dựng được 8 bản du lịch cộng đồng, 28 homestay tại thành phố Sơn La và các huyện:
Mộc Châu, Mường La, Vân Hồ, Quỳnh Nhai. Các mơ hình du lịch cộng đồng ở Sơn La cịn góp phần đắc lực
trong việc bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống của các dân tộc. Nhiều phong tục tập qn, trị chơi dân
gian, lễ hội, nghề thủ cơng truyền thống được phục dựng, bảo tồn và phát huy giá trị khi gắn với việc phát triển du
lịch, góp phần đa dạng hóa các hoạt động trải nghiệm cho du khách.
Trong năm 2018, Tỉnh đã hỗ trợ các hộ dân xây dựng nhà nghỉ cộng đồng theo tiêu chuẩn quốc gia về nhà ở có
phịng cho khách du lịch th, quan tâm đến thiết kế, kiến trúc, tiện nghi, khu vực vệ sinh, không gian sinh hoạt
cộng đồng… Hỗ trợ các bản được công nhận du lịch cộng đồng củng cố thiết chế văn hóa, phát triển thêm các sản
phẩm du lịch, khôi phục nghề truyền thống, củng cố các đội văn nghệ… Chính vì vậy đến năm 2019, Sơn La đã
đón được tổng lượt khách du lịch ước đạt 2.500.000 lượt, trong đó khách quốc tế 110.000 lượt. Tổng doanh thu du
lịch xã hội đạt 1.900 tỷ đồng, tổng số lao động trong lĩnh vực du lịch trên địa bàn toàn tỉnh ước đạt 13.350 lao
động, đặc biệt là đồng bào dân tộc thiểu số đã có việc làm và nguồn thu ổn định.
Tuy nhiên, loại hình du lịch cộng đồng trên địa bàn tỉnh Sơn La trong thời gian qua, mới được tổ chức chủ yếu
mang tính tự phát tại một số địa phương ở Mộc Châu, thành phố Sơn La, Mường La... Mơ hình du lịch cộng đồng
ở những địa phương trên chưa được tổ chức định hướng một cách bài bản, khoa học và nhất là yếu tố môi trường
chưa được chú ý, làm giảm đi sự hấp dẫn của loại hình du lịch khám phá.
Mơ hình phát triển du lịch bền vững khơng chỉ là định hướng mà cịn là con đường góp phần đưa du lịch ở
Việt Nam cũng như các khu vực miền núi, đồng bào dân tộc đóng góp vào các mục tiêu kinh tế, xã hội và môi
trường một cách thiết thực. Tại những điểm du lịch mới, đặc biệt tại khu vực miền núi phía Bắc, phát triển du lịch
vừa hướng tới mục tiêu kinh tế xóa đói, giảm nghèo, từng bước nâng cao đời sống của người dân mà cịn góp phần
cải thiện hạ tầng, giữ gìn cảnh quan, bảo vệ mơi trường, duy trì giá trị văn hóa độc đáo và phong phú của đồng bào
dân tộc tại đây.



538

Nguyễn Hà Bảo Ngọc

Tuy nhiên, việc phát triển du lịch cần đặt trong mối quan hệ tổng hòa giữa du lịch với mơi trường, văn hóa và
xã hội. Chính vì vậy, các mơ hình phát triển du lịch bền vững đang nhận được ngày càng nhiều sự quan tâm của
cơ quan quản lý nhà nước, cộng đồng địa phương và của khối doanh nghiệp. Du lịch bền vững không chỉ giải
quyết được mối quan hệ giữa ba yếu tố: kinh tế, xã hội và mơi trường mà cịn tiếp tục duy trì những giá trị vật chất
và tinh thần từ hoạt động du lịch.
Do những lý do trên nên cần xây dựng mơ hình phát triển du lịch theo hướng bền vững nhằm bảo tồn văn hóa,
giảm nghèo và bảo vệ môi trường tại các địa phương của tỉnh Sơn La, chính là cơ sở khoa học nhằm góp phần đưa
văn hóa các dân tộc trở thành sản phẩm du lịch hấp dẫn ở Sơn La.
Vì vậy, nhằm bảo tồn văn hóa, giảm nghèo và bảo vệ mơi trường tại các địa phương của tỉnh Sơn La và để
ngành du lịch Sơn La có thể phát triển bền vững thì Chính quyền địa phương cần có những quy hoạch và định
hướng phát triển thống nhất để phát triển các sản phẩm du lịch độc đáo, khác biệt và chuyên nghiệp.
4. MỘT SỐ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN DU LỊCH CỘNG ĐỒNG THEO ĐỊNH HƯỚNG BỀN VỮNG
Thứ nhất, Phát triển đa dạng các sản phẩm du lịch: Cần phát triển các sản phẩm du lịch mang dấu ấn riêng,
thương hiệu riêng, tạo điểm nhấn, điểm khác biệt đối với du khách dựa trên các tiềm năng thế mạnh nổi trội của
từng nơi. Đặc biệt quan tâm phát triển loại hình du lịch nghỉ dưỡng, điều dưỡng chữa bệnh, du lịch tham quan sinh
thái, dã ngoại gắn với nông nghiệp, du lịch cộng đồng. Bên cạnh đó, gắn với du lịch giáo dục truyền thống cách
mạng với tham quan các di tích lịch sử, văn hóa.
Phát triển du lịch cộng đồng vẫn là hướng đi bền vững mà tỉnh Sơn La chú trọng. Ngồi giá trị kinh tế, mơ
hình này cịn mang lại giá trị văn hóa bền vững cho địa phương. Vì thế, du lịch cộng đồng đang ngày càng khẳng
định vị thế của mình trong sự phát triển chung của ngành Du lịch Sơn La.
Thứ hai, thực hiện xúc tiến quảng bá: Tận dụng sự hỗ trợ của cơ quan du lịch quốc gia, các tổ chức trong và
ngoài nước triển khai marketing điện tử, ứng dụng công nghệ truyền thông, mạng xã hội để nâng cao hiệu quả
quảng bá; tích cực tổ chức đón các đồn fam&presstrip đến khảo sát, xây dựng sản phẩm và quảng bá hình ảnh du
lịch Sơn La đến với du khách trong nước và quốc tế.

Thứ ba, liên kết hợp tác: đây là một yếu tố đặc biệt quan trọng trong việc phát triển du lịch. Việc liên kết giữa
các điểm đến, các địa phương trong khu vực sẽ tạo ra được những tour, tuyến du lịch độc đáo trên cơ sở khai thác
những điểm đến nổi bật và khác biệt của địa phương. Bên cạnh việc liên kết nội vùng, du lịch tỉnh còn cần phải
liên kết với những địa phương trọng điểm du lịch như Hà Nội, Quảng Ninh, Thành phố Hồ Chí Minh và liên kết
phát triển du lịch qua biên giới thu hút khách du lịch từ Trung Quốc, Lào. Các doanh nghiệp làm du lịch tại Sơn
La cịn ít và chủ yếu quy mô nhỏ nên bên cạnh việc tự nâng cao năng lực, yếu tố liên kết có ý nghĩa rất quan trọng
để tận dụng thế mạnh của nhau về thông tin, sản phẩm, quảng bá,…
Thứ tư, Phát triển nguồn nhân lực: Du lịch luôn là một trong những yếu tố quyết định của quá trình phát triển
du lịch đây là một vấn đề then chốt do du lịch cộng đồng, tìm hiểu văn hóa là một sản phẩm đặc thù và chủ lực
của Sơn La. Nguồn nhân lực phục vụ du lịch cộng đồng là người dân bản địa, am hiểu về văn hóa bản địa và được
đào tạo bài bản về nghề du lịch để bảo đảm du khách vừa được phục vụ tốt vừa có được trải nghiệm nguyên bản
về văn hóa địa phương. Cần bảo đảm cả hai yếu tố này để tránh sự cực đoan hoặc là nguyên sơ quá không biết làm
du lịch, hoặc là thương mại hóa q mất đi tính thuần khiết của văn hóa vùng cao. Bên cạnh đó, đội ngũ cán bộ
ngành Du lịch cũng cần được quan tâm nâng cao trình độ, kỹ năng, đặc biệt là năng lực sáng tạo trong tham mưu
xây dựng các sản phẩm du lịch đặc thù, chuyên nghiệp và tiếp cận với tri thức, công nghệ mới trong xúc tiến,
quảng bá truyền thơng.
Thứ năm, Chia sẻ lợi ích với cộng đồng địa phương: Để phục vụ cho việc phát triển kinh tế – xã hội tại tỉnh
Sơn La nói chung và từng ngành kinh tế nói riêng, việc khai thác các tài nguyên là tất yếu. Tuy nhiên, thực tế cho
thấy, trên một địa bàn lãnh thổ nếu mỗi ngành chỉ biết đến lợi ích của mình mà khơng có sự chia sẻ, phối hợp với
các ngành khác và không quan tâm đến lợi ích kinh tế chung cũng như quyền lợi của người dân trong địa bàn Tỉnh
thì tất yếu sẽ gây khó khăn cho cuộc sống của người dân. Điều đó khơng chỉ ảnh hưởng đến sự thuận lợi trong
việc phát triển kinh tế của ngành đó mà cịn đẩy người dân vào thế phải tăng cường khai thác các tài ngun sẵn
có của mình để đáp ứng các nhu cầu của cuộc sống, dẫn tới sự cạn kiệt tài nguyên thiên nhiên và sự phát triển kém
ổn định, bền vững của Tỉnh. Do đó, du lịch phải làm nền cho sự đa dạng hóa kinh tế bằng hoạt động trong nhiều
lĩnh vực. Du lịch cũng cần lưu tâm đến các chức năng kinh tế có tính chất quan trọng và hợp nhất các giá trị môi
trường trong các quyết định đầu tư. Ngành du lịch hỗ trợ được các hoạt động kinh tế của Tỉnh và có tính đến các
giá trị và chi phí về mặt mơi trường thì mới bảo vệ được nền kinh tế và tránh được sự tổn hại về mơi trường.
Thứ sáu, Khuyến khích sự tham gia của cộng đồng Tỉnh Sơn La vào các hoạt động du lịch: Sự tham gia của
cộng đồng địa phương là rất cần thiết cho ngành du lịch. Người dân trên địa bàn Tỉnh với nền văn hóa bản địa,



Phát triển du lịch cộng đồng theo định hướng bền vững tại tỉnh Sơn La

539

môi trường, lối sống và truyền thống của họ là những nhân tố quan trọng thu hút khách du lịch đến với một điểm
du lịch, đồng thời cũng hỗ trợ, đáp ứng nhu cầu sống của người dân nơi đây, góp phần bảo vệ mơi trường thiên
nhiên và văn hóa của họ và sự tham gia của cộng đồng cũng làm phong phú thêm các loại hình và sản phẩm du
lịch. Hơn nữa, khi cộng đồng địa phương được tham gia chỉ đạo phát triển du lịch thì sẽ tạo ra được những điều
kiện đặc biệt thuận lợi cho du lịch Tỉnh bởi cộng đồng là chủ nhân và là người có trách nhiệm chính với tài
nguyên và môi trường khu vực. Điều này sẽ tạo ra khả năng phát triển lâu dài cho du lịch của Tỉnh Sơn La nói
riêng và cho ngành du lịch nói chung.
5. KẾT LUẬN
Du lịch cộng đồng Sơn La phát triển còn chưa tương xứng với tiềm năng, lợi thế về tài nguyên thiên nhiên và
tài nguyên văn hóa, sản phẩm du lịch chưa phong phú; hệ thống hạ tầng du lịch cịn khó khăn; cơng tác quảng bá
xúc tiến cịn hạn chế,… Để khắc phục những khó khăn vướng mắc trên, đưa du lịch phát triển trở thành khâu đột
phá, phát triển nhanh và bền vững, tỉnh cần xác định được nguyên nhân, khó khăn, vướng mắc và xác định được
các giải pháp phù hợp thực tế để ngành du lịch Sơn La sẽ có bước cất cánh phát triển nhanh thu hút khách du lịch
trong nước và quốc tế đến với tỉnh Sơn La nhiều hơn nữa. Giúp đem lại lợi ích kinh tế cho tỉnh nhà, góp phần xóa
đói giảm nghèo, thu hẹp khoảng cách giữa miền núi và đồng bằng.

[1].
[2].

[3].
[4].
[5].

TÀI LIỆU THAM KHẢO
Trung tâm Thông tin Du lịch - Tổng cục Du lịch (2017), Định hướng phát triển vùng Tây Bắc,

/>Hà Nội mới (2020), Phát triển du lịch cộng đồng ở Sơn La: Những đổi thay tích cực,
/>Báo điện tử VTV (2018), Du lịch cộng đồng giải pháp cho phát triển bền vững, />Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Sơn La (2019), Báo cáo hoạt động du lịch tỉnh Sơn La năm 2018.
Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Sơn La (2020), Báo cáo hoạt động du lịch tỉnh Sơn La năm 2019.

SUSTAINABLE COMMUNITY TOURISM DEVELOPMENT
IN SON LA PROVINCE
Nguyen Ha Bao Ngoc
Faculty of Economy, Tay Bac University
Abstract: Son La Province is located in the Northwest, more than 300 km away from Hanoi through the National
Road 6. It is one of the localities with many potentials and advantages for tourism development with a large
geographical area, abundant tourism destinations with stunning landscapes,a rich historical and cultural heritage, and
a largest hydroelectric dam in Southeast Asia. In term of ethenicity, the province has 12 ethnic groups living in
harmony, creating its own unique and being an attractive cultural feature. This is relevant for Son La to develop a
community based tourism model - one of the local tourism products, contributing to protecting environmental resources,
preserving culture and improving economic incomes for the local people..
Keywords: Son La province, community tourism, Sustainable Development.