ĐAI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÁI NGUYÊN

NGUYỄN THU TRANG

QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC MÔN LỊCH SỬ
THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH
Ở
CÁC TRƯỜNG THPT
THÀNH PHỐ BẮC NINH, TỈNH
BẮC NINH
Ngành: Quản lý giáo dục
Mã số: 8140114

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Người hướng dẫn khoa học: TS. Vũ Thị Thúy Hằng

THÁI NGUYÊN - 2020


LỜI CAM ĐOAN
Tơi xin cam đoan đây là cơng trình nghiên cứu của riêng tôi, các kết quả
nghiên cứu là trung thực và chưa được công bố trong bất kỳ cơng trình nào khác.
Thái Ngun, tháng 8 năm 2020
Tác giả luận văn

Nguyễn Thu Trang

i

LỜI CẢM ƠN
Với tình cảm chân thành, tác giả xin được bày tỏ lòng biết ơn tới Hội đồng
khoa học của trường Đại học sư phạm Thái Nguyên, các thầy giáo, cơ giáo đã tận tình
giảng dạy, tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tác giả trong suốt quá trình học tập, nghiên
cứu và hoàn thành luận văn.
Tác giả xin chân thành cảm ơn các đồng chí trong Ban giám hiệu, các thầy giáo,
cô giáo trường Trung học phổ thông trong thành phố Bắc Ninh đã tham gia đóng góp ý
kiến, cung cấp thông tin giúp đỡ tác giả trong quá trình điều tra, nghiên cứu.

Xin trân trọng cảm ơn gia đình và bạn bè đã động viên, giúp đỡ tác giả trong
q trình học tập, nghiên cứu và hồn thành luận văn. Đặc biệt, tác giả xin được bày
tỏ lịng kính trọng và biết ơn sâu sắc tới TS. Vũ Thị Thúy Hằng - Người Thầy đã tận
tình hướng dẫn, giúp đỡ, chỉ bảo ân cần cho tác giả trong q trình nghiên cứu, hồn
thành luận văn.
Do thời gian và khả năng có hạn, luận văn khó tránh khỏi những thiếu sót.
Kính mong được sự đóng góp, chỉ bảo của các thầy, cô trong Hội đồng khoa học, bạn
bè và đồng nghiệp.
Một lần nữa tác giả xin trân trọng cảm ơn!
Thái Nguyên, tháng 8 năm 2020
Tác giả

Nguyễn Thu Trang

ii


MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN ..........................................................................................................
LỜI CẢM ƠN ...............................................................................................................

MỤC LỤC ...................................................................................................................
DANH MỤC TỪ, CỤM TỪ VIẾT TẮT ....................................................................
DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU ĐỒ ......................................................................
MỞ ĐẦU ......................................................................................................................
1.

Lí do chọn đề tài .......................................................................................................

2.

Mục đích nghiên cứu ................................................................................................

3.

Khách thể và đối tượng nghiên cứu ..........................................................................

4.

Giả thuyết khoa học ..................................................................................................

5.

Nhiệm vụ nghiên cứu ................................................................................................

6.

Giới hạn và phạm vi nghiên cứu ...............................................................................

7.


Phương pháp nghiên cứu ..........................................................................................

8.

Cấu trúc luận văn ......................................................................................................

Chương 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC MÔN

LỊCH SỬ THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG

TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG ..................
1.1.

Tổng quan nghiên cứu vấn đề .......................................

1.1.1. Nghiên cứu về dạy học môn Lịch sử theo hướng phát triển năng lực học sinh ........
1.1.2. Nghiên cứu về quản lý dạy học và quản lý hoạt động dạy học môn Lịch sử

theo hướng phát triển năng lực HS ..............................
1.2.

Môn Lịch sử và yêu cầu năng lực cần hình thành cho

học mơn Lịch sử ở trường THPT .................................
1.2.1. Môn Lịch sử ở trường trung học phổ thông .....................................................
1.2.2.

Năng lực và yêu cầu phát triển năng lực học sinh của

THPT ............................................................................

1.3.

Hoạt động dạy học môn Lịch sử theo hướng phát triể

trường THPT ................................................................
1.3.1. Khái niệm hoạt động dạy học theo hướng phát triển năng lực học sinh ..........
1.3.2. Yêu cầu đối với hoạt động dạy học môn Lịch sử theo hướng phát triển năng

lực học sinh ở trường THPT ........................................

iii


1.4.

Quản lý hoạt động dạy học môn Lịch sử theo định hướng phát triển năng
lực học sinh ở trường THPT........................................................................... 24

1.4.1. Khái niệm quản lý hoạt động dạy học theo hướng phát triển năng lực học sinh
.................................................................................................................................. 24
1.4.2. Nội dung quản lý hoạt động dạy học môn Lịch sử theo hướng phát triển
NLHS ở trường THPT.................................................................................... 26
1.5.

Các yếu tố ảnh hưởng tới quản lý hoạt động dạy học theo hướng phát triển
năng lực người học ở trường THPT................................................................ 33

1.5.1. Nhận thức và năng lực quản lý dạy học theo hướng phát triển NLHS của CBQL .. 33

1.5.2. Nhận thức và năng lực dạy học theo hướng phát triển NLHS của giáo viên

Lịch sử............................................................................................................ 33
1.5.3. Chất lượng tuyển sinh đầu vào và đặc điểm học sinh THPT...........................34
1.5.4. Điều kiện cơ sở vật chất, thiết bị phục vụ dạy học Lịch sử.............................. 35
1.5.5. Nhận thức và sự tham gia giáo dục Lịch sử cho học sinh của các lực lượng
giáo dục khác trong nhà trường...................................................................... 35
1.5.6. Hệ thống văn bản quản lý giáo dục liên quan đến dạy học Lịch sử ở trường THPT . 36

1.5.7. Điều kiện kinh tế, văn hóa, xã hội ở địa phương............................................. 37
Chương 2. THỰC TRẠNG QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC MÔN LỊCH
SỬ THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH Ở CÁC
TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THÀNH PHỐ BẮC NINH,
TỈNH BẮC NINH......................................................................................... 39
2.1.

Giới thiệu về giáo dục trung học phổ thông thành phố Bắc Ninh, tỉnh Bắc Ninh .. 39

2.1.1. Khái quát về tình hình phát triển GD TP Bắc Ninh, tỉnh Bắc Ninh.................39
2.1.2. Thực trạng giáo dục cấp THPT........................................................................ 40
2.2.

Giới thiệu về tổ chức khảo sát......................................................................... 43

2.2.1. Mục đích khảo sát............................................................................................ 43
2.2.2. Đối tượng khảo sát.......................................................................................... 44
2.2.3. Nội dung khảo sát............................................................................................ 44
2.2.4. Phương pháp khảo sát...................................................................................... 44
2.2.5. Xử lý kết quả khảo sát..................................................................................... 45
2.3.1. Thực trạng hoạt động giảng dạy môn Lịch sử của giáo viên...........................45
2.3.2. Thực trạng hoạt động học môn Lịch sử của học sinh...................................... 54
2.4.


Thực trạng quản lý hoạt động dạy học môn Lịch sử theo hướng phát triển
năng lực học sinh ở các trường THPT TP Bắc Ninh, tỉnh Bắc Ninh...............57
iv


2.4.1. Thực trạng quản lý hoạt động giảng dạy của GV............................................ 57
2.4.2. Quản lý hoạt động học của học sinh................................................................ 62
2.4.3. Thực trạng xây dựng môi trường, đảm bảo điều kiện phục vụ dạy học môn
Lịch sử theo định hướng phát triển năng lực học sinh.................................... 65
2.5.

Thực trạng các yếu tố ảnh hưởng đến quản lý hoạt động dạy học môn Lịch
sử theo định hướng phát triển năng lực HS ở các trường THPT thành phố
Bắc Ninh......................................................................................................... 70

2.6.

Đánh giá chung về thực trạng quản lý hoạt động dạy học môn Lịch sử theo
hướng phát triển năng lực học sinh ở các trường THPT TP Bắc Ninh, tỉnh
Bắc Ninh......................................................................................................... 71

2.6.1. Ưu điểm........................................................................................................... 71
2.6.2.Một số hạn chế................................................................................................. 72
Kết luận chương 2..................................................................................................... 74
Chương 3. BIỆN PHÁP QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC MÔN LỊCH
SỬ THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC NGƯỜI HỌC Ở CÁC
TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THÀNH PHỐ BẮC NINH,
TỈNH BẮC NINH......................................................................................... 75
3.1.


Nguyên tắc đề xuất biện pháp......................................................................... 75

3.1.1. Đảm bảo tính mục tiêu.................................................................................... 75
3.1.2. Đảm bảo tính kế thừa...................................................................................... 75
3.1.3. Đảm bảo tính hệ thống.................................................................................... 75
3.1.4. Đảm bảo tính hiệu quả..................................................................................... 75
3.2.

Các biện pháp quản lý hoạt động dạy học môn Lịch sử theo hướng phát triển

năng lực ở các trường THPT trên địa bàn thành phố Bắc Ninh, tỉnh Bắc Ninh
........................................................................................................................ 76
3.2.1. Biện pháp1:Xây dựng chương trình mơn Lịch sử của nhà trường theo hướng
phát triển năng lực học sinh............................................................................ 76
3.2.2. Biện pháp2: Chỉ đạo GV thiết kế và thi công bài học Lịch sử theo hướng
phát triển năng lực học sinh............................................................................ 79
3.2.3. Biện pháp 3: Bồi dưỡng năng lực dạy học theo hướng phát triển năng lực
học sinh cho GV môn Lịch sử........................................................................ 81
3.2.4. Biện pháp 4: Chỉ đạo GV tiếp tục đổi mới PPDH, kiểm tra đánh giá môn
Lịch sử theo định hướng phát triển năng lực.................................................. 83
v


3.2.5. Biện pháp5: Xây dựng kế hoạch đầu tư và khai thác hiệu quả cơ sở vật chất,
trang thiết bị phục vụ dạy học Lịch sử theo hướng phát triển năng lực HS.....85
3.3. Mối quan hệ giữa các biện pháp......................................................................... 87
3.4.1. Giới thiệu về khảo nghiệm.............................................................................. 87
3.4.2. Tính cần thiết của các biện pháp đề xuất......................................................... 88
3.4.3. Về tính khả thi của các biện pháp đề xuất........................................................ 89

Kết luận chương 3..................................................................................................... 92
KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ.......................................................................... 93
1. Kết luận................................................................................................................. 93
2. Khuyến nghị.......................................................................................................... 94
TÀI LIỆU THAM KHẢO....................................................................................... 96
PHẦN PHỤ LỤC................................................................................................... 100

vi


DANH MỤC TỪ, CỤM TỪ VIẾT TẮT

vii


DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU ĐỒ
Bảng:
Bảng 2.1.

Quy mô giáo dục cấp THPT thành phố Bắc Ninh năm học 2018-2019 42

Bảng 2.2.

Đánh giá của CBQL, GV về thực trạng chuẩn bị dạy học môn Lịch
sử theo hướng phát triển năng lực HS ở các trường THPT thành phố
Bắc Ninh

Bảng 2.3.

46


Đánh giá của CBQL, GV về thực trạng thực hiện mục tiêu dạy học
môn Lịch sử theo định hướng phát triển năng lực học sinh ở các
trường THPT thành phố Bắc Ninh 48

Bảng 2.4.

Đánh giá của CBQL, GV về thực trạng thực hiện nội dung dạy học
môn Lịch sử theo định hướng phát triển năng lực học sinh

Bảng 2.5.

Đánh giá của CBQL, GV về thực trạng vận dụng phương pháp dạy
học môn Lịch sử theo định hướng phát triển năng lực học sinh

Bảng 2.6.

50

Đánh giá của CBQL, GV về thực trạng sử dụng các phương tiện dạy

học môn Lịch sử theo định hướng phát triển năng lực học sinh
Bảng 2.7.

49

51

Đánh giá của CBQL, GV về thực trạng hình thức dạy học mơn Lịch
sử theo định hướng phát triển năng lực học sinh 52


Bảng 2.8.

Đánh giá của CBQL, GV về thực trạng kiểm tra, đánh giá kết quả
học tập môn Lịch sử theo định hướng phát triển năng lực học sinh

53

Bảng 2.9.

Nhận thức của HS về vai trị của mơn Lịch sử trong trường phổ thông
54

Bảng 2.10.

Đánh giá của học sinh về lý do thúc đẩy học sinh học môn Lịch sử....55

Bảng 2.11.

Tự đánh giá của học sinh về thực trạng hoạt động học tập môn Lịch
sử của bản thân

Bảng 2.12.

Đánh giá của CBQL, GV về thực trạng về xây dựng kế hoạch dạy
học môn Lịch sử theo hướng phát triển năng lực học sinh

Bảng 2.13.

57


Đánh giá của CBQL, GV về thực trạng chỉ đạo GV thiết kế bài học và

thực thi các yếu tố giảng dạy theo hướng phát triển năng lực học sinh
Bảng 2.14.

56

59

Thực trạng giám sát, đánh giá hoạt động giảng dạy của giáo viên môn

Lịch sử theo định hướng phát triển năng lực học sinh 61
Bảng 2.15.

Đánh giá của CBQL, GV về thực trạng chỉ đạo tổ chức giáo dục động

cơ học tập tích cực cho HS 62

viii


Bảng 2.16.

Đánh giá của CBQL, GV về thực trạng quản lý hoạt động học môn
Lịch sử của HS trong và ngoài giờ lên lớp

Bảng 2.17.

63


Đánh giá của CBQL, GV về thực trạng xây dựng mơi trường khuyến

khích và hỗ trợ giáo viên dạy học Lịch sử theo hướng phát triển năng
lực
Bảng 2.18.

65

Đánh giá của CBQL, GV về thực trạng xây dựng mơi trường khuyến

khích và hỗ trợ học sinh học Lịch sử ở các trường THPT thành phố
Bắc Ninh
Bảng 2.19.

Thực trạng đảm bảo điều kiện cơ sở vật chất, phương tiện phục vụ
dạy học môn Lịch sử theo định hướng phát triển năng lực học sinh

Bảng 2.20.

66
67

Đánh giá của CBQL, GV về thực trạng các yếu tố ảnh hưởng đến
quản lý hoạt động dạy học môn Lịch sử theo định hướng phát triển
năng lực HS 70

Bảng 3.1.

Đánh giá của CBQL và GV về tính cần thiết của các biện pháp quản


lý dạy học môn Lịch sử theo định hướng phát triển NLHS ở các
trường THPT thành phố Bắc Ninh 88
Bảng 3.2.

Đánh giá của CBQL, GV về tính khả thi của các biện pháp quản lý
hoạt động dạy học môn Lịch sử ở các trường THPT thành phố Bắc
Ninh, tỉnh Bắc Ninh 89

Biểu đồ:
Biểu đồ 3.1. So sánh mức độ đánh giá về tính cấp thiết và tính khả thi của các biện
pháp được đề xuất 91

ix


MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
Trước yêu cầu hội nhập quốc tế và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, trong
những năm qua, Việt Nam đã thực hiện đổi mới mạnh mẽ giáo dục và đào tạo. Trong
Nghị quyết số 29- NQ/TW về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục đã khẳng định giáo
dục Việt Nam phải “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ và đồng bộ các yếu tố cơ bản của giáo
dục, đào tạo theo hướng coi trọng phát triển phẩm chất, năng lực của người học” [3].
Thực hiện quan điểm chỉ đạo của Đảng, giáo dục phổ thông đang đổi mới giáo dục
theo hướng chuyển từ phương thức tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực người
học. Yêu cầu đổi mới dạy học các môn học trong nhà trường theo hướng phát triển
năng lực học sinh đặt ra như là yêu cầu tất yếu ở tất cả các mơn học.
Là mơn học có ý nghĩa quan trọng trong giáo dục lòng yêu quê hương, yêu đất
nước, niềm tự hào với sự phát triển của Lịch sử dân tộc, môn Lịch sử ở trường THPT
cũng đang trong quá trình thực hiện đổi mới. Nếu dạy học môn Lịch sử trong nhà

trường được thực hiện theo tiếp cận năng lực thì sẽ góp phần quan trọng để phát triển
ở học sinh hệ thống các năng lực chung và năng lực đặc thù môn học - năng lực Lịch
sử với các năng lực như tìm hiểu Lịch sử, năng lực trình bày và phân tích Lịch sử,
năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo ở học sinh, góp phần thực hiện mục tiêu phát
triển tồn diện phẩm chất và năng lực cho học sinh ở trường phổ thông.
Trong những năm qua, thực hiện đổi mới giáo dục theo sự lãnh đạo của Đảng, của
ngành Giáo dục, dạy học môn Lịch sử trong trường trung học phổ thông đã có nhiều đổi
mới. Tuy vậy, việc phát triển năng lực Lịch sử, năng lực tự học Lịch sử cho học sinh cịn
nhiều hạn chế. Bên cạnh đó, chương trình SGK cịn mang nặng tính hàn lâm, PPDH cịn
chưa phát huy được tính tích cực học tập của HS, sức ỳ trong học tập của HS là rất lớn.
Một bộ phận học sinh nhận thức chưa đúng về vị trí, vai trị của mơn Lịch sử, chưa coi
trọng việc học môn Lịch sử. Thực trạng này làm ảnh hưởng đến chất lượng dạy học Lịch
sử trong nhà trường, ảnh hưởng đến việc thực hiện mục tiêu đổi mới và tiếp tục phát triển
các yếu tố giáo dục theo hướng coi trọng phát triển phẩm chất và năng lực người học,
ảnh hưởng đến việc việc hoàn thành mục tiêu giáo dục ở trường

THPT.
Hiện nay, công tác QL HĐDH môn Lịch sử ở các trường THPT TP Bắc Ninh,
tỉnh Bắc Ninh đã đạt được kết quả rất đáng trân trọng như kỷ cương nề nếp dạy học

1


được tăng cường, chất lượng DH có sự chuyển biến. Tuy nhiên, công tác QL HĐDH
môn Lịch sử ở các trường THPT TP Bắc Ninh, tỉnh Bắc Ninh còn nhiều hạn chế cần
được khắc phục như chất lượng chưa cao, tăng trưởng không ổn định, tác động chưa
đủ lớn để HĐDH môn Lịch sử đi theo hướng phát triển năng lực người học, vẫn theo
hướng tiếp cận nội dung, chưa đáp ứng được yêu cầu đổi mới căn bản và toàn diện
GD như Nghị quyết 29-NQ/TW của Trung ương Đảng.
Xuất phát từ thực trạng trên, tác giả lựa chọn nghiên cứu đề tài: “Quản lý hoạt

động dạy học môn Lịch sử theo hướng phát triển năng lực học sinh ở các trường
THPT thành phố Bắc Ninh, tỉnh Bắc Ninh” hy vọng đề tài sẽ góp phần nâng cao
hiệu quả QL HĐDH môn Lịch sử ở các trường THPT thành phố Bắc Ninh, tỉnh Bắc
Ninh đáp ứng công cuộc đổi mới GD hiện nay.
2. Mục đích nghiên cứu
Trên cơ sở nghiên cứu lý luận và thực tiễn, luận văn đề xuất các biện pháp quản
lý hoạt động dạy học môn Lịch sử theo hướng phát triển năng lực người học ở các
trường trung học phổ thông thành phố Bắc Ninh, tỉnh Bắc Ninh nhằm nâng cao chất
lượng dạy học môn Lịch sử, đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục hiện nay.
3. Khách thể và đối tượng nghiên cứu
3.1. Khách thể nghiên cứu: hoạt động dạy học môn Lịch sử ở trường THPT.
3.2. Đối tượng nghiên cứu: Quản lý hoạt động dạy học môn Lịch sử theo hướng phát
triển năng lực học sinh ở các trường trung học phổ thông TP Bắc Ninh, tỉnh Bắc Ninh.

4. Giả thuyết khoa học
Quản lý hoạt động dạy học môn Lịch sử theo hướng phát triển năng lực học sinh

ở các trường trung học phổ thông thành phố Bắc Ninh, tỉnh Bắc Ninh hiện nay còn
nhiều hạn chế. Nếu đề xuất được các biện pháp quản lý phù hợp, tập trung vào quản
lý hoạt động giảng dạy của giáo viên, quản lý hoạt động học tập của học sinh và xây
dựng môi trường, đảm bảo các điều kiện thuận lợi cho dạy và học Lịch sử trong nhà
trường sẽ góp phần nâng cao chất lượng dạy học Lịch sử theo hướng phát triển năng
lực học sinh ở các trường THPT thành phố Bắc Ninh hiện nay.
5. Nhiệm vụ nghiên cứu
5.1. Nghiên cứu cơ sở lý luận về quản lý hoạt động dạy học môn Lịch sử theo
hướng phát triển năng lực HS ở trường THPT.
5.2. Đánh giá thực trạng quản lý hoạt động dạy học môn Lịch sử theo hướng
phát triển NLHS ở các trường THPT thành phố Bắc Ninh, tỉnh Bắc Ninh.
2



5.3. Đề xuất các biện pháp quản lý hoạt động dạy học môn Lịch sử theo hướng
phát triển năng lực học sinh ở các trường THPT thành phố Bắc Ninh, tỉnh Bắc Ninh.
6.

Giới hạn và phạm vi nghiên cứu

6.1. Phạm vi nội dung
Đề tài tập trung nghiên cứu, đề xuất các biện pháp quản lý hoạt động dạy học
môn Lịch sử ở các trường THPT thành phố Bắc Ninh của Hiệu trưởng nhà trường.
6.2.Phạm vi đối tượng khảo sát
Cán bộ quản lý, GV Lịch sử, GVCN và học sinh các trường THPT thành phố
Bắc Ninh.
6.3. Phạm vi thời gian
Đề tài nghiên cứu thực trạng quản lý hoạt động dạy học môn Lịch sử ở các
trường THPT thành phố Bắc Ninh, tỉnh Bắc Ninh từ tháng 9/2019 đến tháng 6/2020.
7.

Phương pháp nghiên cứu
Để triển khai luận văn, tác giả đã sử dụng phối hợp các phương pháp nghiên cứu sau:

7.1. Nhóm các phương pháp nghiên cứu lý luận
Mục đích: phân tích, tổng hợp lý thuyết để xây dựng cơ sở lý luận quản lý hoạt
động dạy học môn Lịch sử theo định hướng phát triển năng lực học sinh ở trường THPT.

Nội dung: tiến hành tra cứu, phân tích, khái quát hóa, tổng hợp các tài liệu khoa
học liên quan đến HĐDH và QL HĐDH môn Lịch sử ở trường THPT để làm rõ các
khái niệm công cụ và xây dựng khung lý thuyết của vấn đề nghiên cứu.
7.2. Nhóm các phương pháp nghiên cứu thực tiễn
Mục đích: thu thập thơng tin về thực trạng hoạt động dạy học môn Lịch sử theo

hướng phát triển năng lực học sinh ở các trường THPT thành phố Bắc Ninh.
Nội dung:
-

Phương pháp quan sát: Tiến hành dự giờ, quan sát hoạt động giảng dạy của

GV và học tập của học sinh trong giờ học Lịch sử ở các trường THPT TP Bắc Ninh,
tỉnh Bắc Ninh để thu thông tin, đánh giá sự thể hiện của các yếu tố dạy học phát triển
năng lực học sinh. Bên cạnh đó, dự một số cuộc họp chuyên môn liên quan đến môn
học của một số trường trên địa bàn thành phố.
-

Phương pháp điều tra bằng phiếu hỏi: Thu thập ý kiến đánh giá thông qua

phiếu hỏi đối với học sinh; Thực trạng dạy học và quản lý hoạt động dạy học môn
Lịch sử theo định hướng phát triển năng lực dạy học đối với GV và CBQL các trường
THPT thành phố Bắc Ninh, tỉnh Bắc Ninh.
3


-

Phương pháp phân tích sản phẩm hoạt động: Nghiên cứu hồ sơ DH của GV, hồ

sơ của TCM và của BGH, báo cáo sơ kết học kỳ và tổng kết năm học các nhà trường từ
năm học 2018 - 2019 đến năm học 2019 - 2020, sản phẩm học tập là bài kiểm tra, bài tập
của học sinh để tác giả phân tích, nhận định, đánh giá thực trạng HĐDH và QL HĐDH
môn Lịch sử của các trường THPT TP Bắc Ninh, tỉnh Bắc Ninh.

-


Phương pháp phỏng vấn sâu: Trao đổi trực tiếp với một số CBQL, GV và HS

các nhà trường nhằm thu thơng tin định tính về thực trạng và đánh giá nguyên nhân
thực trạng quản lý hoạt động dạy học môn Lịch sử trong các trường THPT thành phố
Bắc Ninh, tỉnh Bắc Ninh.
7.3. Nhóm các phương pháp khác
- Mục đích: Xử lý thơng tin thu được từ các phương pháp nghiên cứu thực
tiễn.
- Cách thức và công cụ tiến hành: Thống kê tốn học
+

Phân tích thống kê mô tả: Sử dụng các chỉ số sau trong phân tích thống kê mơ

tả:điểm trung bình cộng, tỉ lệ phần trăm,...
+

Phân tích sử dụng thống kê suy luận: Phần phân tích thống kê suy luận sử

dụng các phép thống kê: so sánh giá trị trung bình, so sánh mức độ, tỉ lệ của các dữ
liệu thành phần,…
- Ngoài ra, chúng tôi sử dụng phương pháp xử lý thông tin định tính để phân
tích (giải thích, chứng minh,…) nội dung nghiên cứu (thông tin thu được từ phương
pháp phỏng vấn, phương pháp quan sát,…) để khẳng định thông tin về thực trạng
quản lý hoạt động dạy học môn Lịch sử theo hướng phát triển năng lực học sinh ở
trường THPT thành phố Bắc Ninh, khảo sát tính cấp thiết và tính khả thi của một số
biện pháp được đề xuất đổi mới quản lý hoạt động dạy học môn Lịch sử theo hướng
phát triển năng lực học sinh ở trường THPT thành phố Bắc Ninh.
8.


Cấu trúc luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận, khuyến nghị, danh mục tài liệu tham khảo và các

phụ lục, phần nội dung chính của luận văn gồm 3 chương:
Chương 1: Cơ sở lí luận về quản lý hoạt động dạy học môn Lịch sử theo hướng
phát triển năng lực học sinh ở trường THPT.
Chương 2: Thực trạng quản lý hoạt động dạy học môn Lịch sử theo hướng phát
triển năng lực học sinh ở các trường THPT thành phố Bắc Ninh, tỉnh Bắc Ninh.
Chương 3: Biện pháp quản lý hoạt động dạy học môn Lịch sử theo hướng phát
triển năng lực người học ở các trường THPT thành phố Bắc Ninh, tỉnh Bắc Ninh.
4


Chương 1
CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC MÔN LỊCH SỬ
THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH
Ở

TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

1.1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề
1.1.1. Nghiên cứu về dạy học môn Lịch sử theo hướng phát triển năng lực học sinh

Nghiên cứu về dạy học theo hướng phát triển năng lực học sinh đã được các
nhà khoa học giáo dục thế giới nghiên cứu ở nhiều góc độ khác khau. Ở Việt Nam, xu
hướng nghiên cứu về dạy học phát triển năng lực bắt đầu hình thành đầu thế kỷ XXI.
Hiện nay, các nghiên cứu theo hướng nghiên cứu này khá đa dạng, có thể kể đến như:
Bài báo “Năng lực và giáo dục theo tiếp cận năng lực” (2012) của tác giả Đặng
Thành Hưng [23], đề tài “Tổng quan về các khung năng lực ở HS trong mục tiêu GD phổ
thông” (2007)Tác giả Nguyễn Thị Minh Phương [38],… đi sâu phân tích vai trò,


ý nghĩa của giáo dục theo tiếp cận năng lực. Cấu trúc và nhận diện năng lực cần phát
triển cho học sinh thông qua dạy học, giáo dục trong nhà trường. Theo đó, năng lực
của HS được xem xét ở hai thành phần năng lực chung và năng lực đặc thù. Năng lực
được thể hiện ở khả năng thực hiện hành động cá nhân trong giải quyết các nhiệm vụ
học tập hoặc năng lực tiến hành hoạt động học tập của cá nhân người học. Năng lực
nói chung ln được xem xét trong mối quan hệ với dạng hoạt động hoặc quan hệ nào
đó.
Cuốn sách “Dạy học theo định hướng hình thành và phát triển năng lực người
học ở trường phổ thơng” (2016) của tác giả Lê Đình Trung, Phan Thị Thanh Hội [48],
Cuốn Phương pháp dạy học phát triển năng lực học sinh phổ thông của tác giả
Huỳnh Văn Sơn (2017) [41]; Cuốn “Dạy học phát triển năng lực sáng tạo cho học
sinh phổ thông: lý thuyết và thực hành” của các tác giả Trần Thị Bích Liễu (chủ biên)
[30],... đã cung cấp những vấn đề khá toàn diện về dạy học theo định hướng phát
triển năng lực người học ở trường phổ thông. Những vấn đề hệ thống năng lực chung
và năng lực chuyên biệt cần phát triển ở người học, những đặc điểm và yếu tố dạy
học (mục tiêu, nội dung, phương pháp, hình thức tổ chức) theo định hướng phát triển
năng lực người học,các phương hướng phát triển năng lực người học trong dạy học
được trình bày chi tiết và tường minh.

5


Dạy học Lịch sử theo hướng phát triển năng lực học sinh được nghiên cứu ở
các góc độ khác nhau:
Tác giả Nguyễn Thị Côi trong cuốn “Các con đường, biện pháp nâng cao hiệu
quả dạy học LS ở trường phổ thông” cho rằng con đường cơ bản để nâng cao hiệu
quả dạy học LS là tổ chức hoạt động học và tự học hiệu quả cho học sinh. Quản lý
dạy học môn Lịch sử phải chú ý đến tạo môi trường, điều kiện thuận lợi cho tự học
Lịch sử của mỗi học sinh. Vấn đề bồi dưỡng hứng thú học Lịch sử, kỹ năng tự học

Lịch sử là vấn đề cần quan tâm để quản lý hoạt động học tập hiệu quả [12].
Tác giả Trịnh Đình Tùng, Nguyễn Mạnh Hưởng trong bài “Xác định hệ thống
năng lực cần hình thành phát triển cho HS trong DH môn Lịch sử ở trường phổ
thơng” trình bày và đề xuất hệ thống năng lực cần phát triển cho HS trong dạy học
môn Lịch sử ở trường PT gồm những năng lực chung và những năng lực đặc thù của
môn học như: 1. Năng lực thu thập và xử lý thông tin về các sự kiện, hiện tượng LS;
2. Năng lực tái hiện quá khứ LS; 3. Năng lực xác định mối liên hệ logic của các sự
kiện, hiện tượng LS; 4. Đánh giá, giải thích các sự kiện hiện tượng theo quan điểm
LS; 5. NL vận dụng kiến thức để tìm hiểu, giải quyết các vấn đề đang diễn ra; 6. NL
trình bày các sự kiện, hiện tượng LS. Các năng lực trên được tác giả mô tả thành các
thang bậc (4-10 thang bậc), Việc phân định các NL sẽ là cơ sở quan trọng cho việc
dạy học và đánh giá kết quả học tập của người học. Tác giả khuyến nghị các nhà
trường muốn phát triển DH Lịch sử theo hướng phát triển NLHS cần tổ chức xác định
hệ thống năng lực cần hình thành và phát triển cho HS [49].
Tác giả Nguyễn Mạnh Hưởng “Thiết kế hoạt động dạy-học lịch sử ở trường phổ
thông theo hướng phát triển NLHS” cho rằng: thiết kế hoạt động dạy-học môn Lịch sử
ở trường phổ thông theo hướng phát triển năng lực học sinh là cơ sở để triển khai hoạt
động dạy học theo hướng phát triển NLHS. Bài viết chỉ ra các tiêu chí đánh giá cho mỗi
hoạt động dạy - học và tổ chức hoạt động dạy - học trong môn Lịch sử ở trường phổ
thông theo hướng đã nêu.Theo tác giả, một hoạt động dạy học hướng vào phát triển
NLHS cần được đánh giá trên 5 tiêu chí dựa theo bộ cơng cụ LAR (Learning activity
Rubrics), gồm: Xây dựng kiến thức, hợp tác, ứng dụng CNTT, tự điều chỉnh, giải quyết
vấn đề thực tế. Từ đó, tác giả đề xuất quy trình thiết kế hoạt động DH trong môn LS ở
trường PT theo hướng phát triển NLHS với các công đoạn: Đặt tên hoạt động và hình
thức HĐ; Dự kiến thời gian và địa điểm thực hiện HĐ; Xác định mục tiêu và sản phẩm
hoạt động cho mỗi hoạt động dạy học; Phương pháp, kỹ thuật tổ chức hoạt động dạy

6



học; Bảng mơ tả hoạt động của GV, HS; Hình thức đánh giá và các kênh đánh giá sản
phẩm của hoạt động dạy học [25].
Tác giả Nguyễn Thị Thùy Mỵ trong bài: “Xây dựng cấu trúc bài học trên lớp
nhằm phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh trong DH môn Lịch sử ở trường
THPT” chỉ ra vị trí, vai trị của cấu trúc bài học và đề xuất một số biện pháp xây dựng
cấu trúc bài học Lịch sử trên lớp theo hướng đổi mới nhằm phát huy tính tích cực,
chủ động, độc lập trong nhận thức của học sinh. Các yếu tố tương tác giữa GV-HS,
giữa HS-TLHT, vận dụng bài học vào thực tiễn lý giải, đối chiếu, so sánh,… là những
yếu tố cần quan tâm để hình thành và phát triển năng lực cho HS [31].
Các nghiên cứu đổi mới phương pháp dạy học môn LS để phát triển năng lực
người học được quan tâm ở nhiều khía cạnh: Tác giả Nguyễn Mạnh Hưởng với bài “Đôi
nét về đổi mới phương pháp dạy học môn Lịch sử ở trường THPT hiện nay” [26]; Tác giả
Phạm Thị Ái Vân với bài “Trò chơi lịch sử và vai trò của chúng trong dạy học lịch sử ở
trường THPT”[51]; Tác giả Nguyễn Văn Ninh với bài “Vận dụng phương pháp thảo
luận, tranh luận để phát triển tư duy phản biện cho học sinh trong dạy học Lịch sử Việt
Nam (giai đoạn 1802-1884) ở trường THPT”[35]; Tác giả Nguyễn Thị Thế Bình,
Trương Trung Phương với bài “Sự cần thiết của phương pháp tích hợp trong dạy học
lịch sử ở trường THPT hiện nay” [8],… Các nghiên cứu này tập trung làm rõ vai trò và
phương hướng vận dụng phương pháp dạy học nhằm tăng cường sự hợp tác, nâng cao
năng lực tư duy phản biện, giải quyết vấn đề cho HS. Từ đó, đề xuất biện pháp vận dụng
các phương pháp trong thực tiễn dạy học cụ thể. Các nghiên cứu theo hướng này đưa đến
thông điệp là yếu tố phương pháp dạy học phù hợp cho dạy học phát triển năng lực là
phải tích cực hóa hoạt động người học, tạo ra nhiều dạng thức hoạt động để HS tham gia,
khám phá và phát triển những năng lực tương ứng.
Tác giả Nguyễn Văn Quyết, Bùi Huy Nam với bài “Tích hợp kiến thức Văn, Địa
lý trong dạy học Lịch sử lớp 12 THPT” giới thiệu về ý nghĩa của tích hợp kiến thức trong
dạy học nói chung và dạy học lịch sử nói riêng, trên cơ sở đó đưa ra một số biện pháp
tích hợp kiến thức văn học, kiến thức địa lí trong dạy học Lịch sử lớp 12 đáp ứng yêu cầu
đổi mới giáo dục phổ thơng hiện nay. Tích hợp kiến thức địa lý, văn học để luận giải nội
dung LS; Tích hợp kiến thức Văn học, địa lý để khắc sâu kiến thức bài học; Tích hợp

kiến thức địa lý, văn hóa để cụ thể hóa địa điểm xảy ra sự kiện LS. Ý nghĩa cơ bản của
vấn đề là bồi dưỡng tư duy sáng tạo, phát triển hứng thú, thực tiễn của DHLS; Phát triển
những phẩm chất và năng lực giải quyết vấn đề cho HS [42].

7


Nghiên cứu về học liệu, phương tiện dạy học Lịch sử cũng được quan tâm. Tác
giả Lê Thị Dung, Đinh Ngọc Ruẩn trong bài “Sử dụng tư liệu gốc trong kiểm tra,
đánh giá nhằm phát triển năng lực học sinh trong dạy học Lịch sử ở trường THPT”
cho rằng tư liệu gốc giúp người học cảm nhận sự vật, hiện tượng cụ thể nhất, sinh
động nhất, tạo ra các biểu tượng sâu sắc về các nội dung, minh chứng Lịch sử. Sử
dụng tư liệu gốc trong DH và đánh giá năng lực đạt được ở HS là phù hợp với dạy
học phát triển năng lực, giúp phát triển năng lực tư duy, năng lực đối chiếu, so sánh,
phân tích, tìm mối liên hệ bản chất giữa các sự kiện Lịch sử. Bài viết đề xuất giáo
viên quan tâm, phát triển việc sử dụng tư liệu gốc trong DH và làm phong phú thêm
các biểu đạt, loại hình tư liệu cho dạy và học Lịch sử [13]. Tác giả Nguyễn Hà Giang
trong bài “Sử dụng các loại tài liệu tham khảo để tạo hung thú học tập cho HS cho
học sinh trong dạy học lịch sử 10”cho rằng các loại tài liệu tham khảo là một nguồn tỉ
thức LS làm phong phú thêm kiến thức cho HS, tăng cường khả năng làm việc của
các em khi được GV hướng dẫn phương pháp tiếp cận và khai thác các loại tài liệu
trong và ngồi giờ lên lớp. Từ đó đề xuất các biện pháp sử dụng TLTK tạo hứng thú
học tập cho HS trong dạy học lịch sử 10 [15].
Về việc bồi dưỡng năng lực học tập Lịch sử và phát huy vai trị tích cực, chủ
động, khám phá tri thức của học sinh có thể kể đến: “Phát triển năng lực thực hành
cho học sinh trường THCS trong dạy học Lịch sử” của tác giả Dương Đình Thắng;
phát triển NL thực hành cho học sinh trong DH Lịch sử là giải pháp quan trọng để
tăng cường hứng thú học tập và nâng cao hiệu quả dạy học bộ môn. Đề xuất các biện
pháp phát triển NL thực hành cho HS là: Sử dụng các phương tiện và phương thức
dạy học để cụ thể hóa sự kiện LS; Hướng dẫn HS sưu tầm và tham gia làm đồ dùng

trực quan, sử dụng các loại đó trong q trình DH; Tổ chức các hoạt động ngoại khóa
gắn với những nội dung LS; Tham gia các cơng việc xã hội có liên quan đến nội dung
LS; Liên hệ, đối chiếu các tài liệu LS đang học với hiện tại.
Tác giả Nguyễn Mạnh Hưởng, Dương Tấn Giàu trong bài “Hướng dẫn học sinh
đánh giá sự kiện trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông theo hướng phát triển năng
lực” đã phân tích vai trị của việc hướng dẫn HS đánh giá sự kiện trong dạy học Lịch sử
ở trường THPT. Đánh giá là một giai đoạn, một năng lực thành phần trong phát triển NL
Lịch sử cho học sinh. Tác giả đề xuất quy trình hướng dẫn HS đánh giá sự kiện LS

ở trường THPT gồm: 1. GV giới thiệu khái quát về năng lực đánh giá SK cho HS; 2.
GV hướng dẫn HS trải nghiệm việc đánh giá một sự kiện; 3. HS rút ra quy trình đánh
8


giá SK từ trải nghiệm của bản thân; 4. HS tiếp trục trải nghiệm theo quy trình đánh
giá SK; 5. Đánh giá việc rèn luyện NL đánh giá sự kiện và điều chỉnh. [24]
Tác giả Nguyễn Mạnh Hưởng với bài “Rèn luyện kỹ năng học tập môn Lịch
sử với phần mềm sơ đồ tư duy Mind-manager 9.0” nhấn mạnh vai trò của sơ đồ tư
duy đối với hoạt động học của HS. Đề xuất cách tạo lập sơ đồ tư duy và biện pháp rèn
luyện cho học sinh kỹ năng học tập môn Lịch sử bằng phần mềm sơ đồ tư duy. [26]
Lê Thị Thùy Dương trong bài “Phát triển năng lực hợp tác cho HS trong DH lịch
sử ở trường THPT” trình bày một số biện pháp nhằm phát triển năng lực hợp tác của học
sinh trong dạy học Lịch sử ở trường phổ thơng với mong muốn góp phần nâng cao hiệu
quả bài học Lịch sử trên ba mặt: kiến thức, bồi dưỡng tư tưởng tình cảm, phát triển kĩ
năng và hình thành những năng lực cần thiết trong học tập cũng như thực tiễn cuộc sống.
Trong đó, hoạt động nội khóa: Tăng cương vận dung PP dạy học dự án; Tổ chức học sinh
đóng vai nhằm khắc sâu kiến thức;Tổ chức hoạt động nhóm cho HS kết hợp với kỹ thuật
dạy học tích cực; Các hoạt động ngoại khóa: Tổ chức dạ hội Lịch sử; tổ chức hoạt động
trải nghiệm thực tiễn; Tổ chức trò chơi LS [14].


Tác giả Vũ Thị Anh trong bài “Phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học
sinh trong dạy học lịch sử ở trường THPT” xác định phát triển năng lực giải quyết
vấn đề cho học sinh là vấn đề đặc biệt quan trọng trong dạy học hiện nay, vì năng lực
giải quyết vấn đề không những giúp HS chủ động, sáng tạo trong việc tự học, tự
nghiên cứu để chiếm lĩnh tri thức trong quá trình học tập, mà cịn rèn cho các em kĩ
năng giải quyết các tình huống của cuộc sống, thích ứng những thay đổi trong sự vận
động của xã hội hiện đại. Bài viết này đề cập việc phát triển năng lực giải quyết vấn
đề cho học sinh trong dạy học Lịch sử ở trường trung học phổ thông hiện nay. Bài
viết chỉ ra các NL cần hình thành trong DH Lịch sử: Đọc hiểu văn bản LS, NL tái
hiện quá khứ LS, Năng lực nhận thức LS, NL đánh giá LS và vận dụng thực tiễn [2].
Về vấn đề xây dựng môi trường dạy và học, Nguyễn Thị Thế Bình - Đặng thị
Thùy Dung trong bài “Ứng dụng mạng xã hội học tập Edmodo vào dạy học lịch sử ở
trường phổ thông theo mô hình lớp học đảo ngược” cho rằng với mơ hình lớp học đảo
ngược, tính tự lực học tập của học sinh được phát huy cao độ, toàn bộ kho tài liệu bài
giảng có thể số hóa và người học chủ động hồn tồn với việc học tập của mình. Mạng
xã hội học tập Edmodo với những tính năng hữu ích có thể giúp giáo viên tiến hành tổ
chức lớp học theo mơ hình lớp học đảo ngược hiệu quả. Dựa trên cơ sở nghiên cứu lí
thuyết về mơ hình dạy học mới, cấu trúc và cách sử dụng mạng xã hội học tập, bài viết

9


đưa ra những vấn đề khái qt về mơ hình lớp học đảo ngược, đề xuất cách sử dụng
Edmodo trong dạy học Lịch sử ở trường phổ thông theo mô hình này [9]. Tác giả Mai
Văn Nam trong bài “Sử dụng bảo tàng dưới sự hỗ trợ của CNTT và truyền thông trong
dạy học Lịch sử ở trường THPT” (2017), “Bước đầu nghiên cứu xây dựng bảo tàng ảo
nhằm vận dụng vào dạy học Lịch sử ở trường phổ thông” (2012) đề cập đến vấn đề sử
dụng bảo tàng trong giáo dục, dạy học Lịch sử cho HS với sự hỗ trợ của CNTT, giúp
người học có mơi trường học tập tốt, sống động. GV có thể dễ dàng sử dụng, chi phí thấp
trong khi người học có thể học ở mọi lúc mọi nơi, phát triển NL tự học cho người học.

Đối mới hình thức tổ chức dạy học với bảo tàng Lịch sử như: Sử dụng phòng trưng bày
trên Power point, Sử dụng bảo tàng ảo trên phần mềm Kolor Panotour (loại hình bảo
tàng số hóa); Sử dụng hiện vật bảo tàng ba chiều; Sử dụng bảo tàng theo hình thức kết
nối trực tuyến. Từ đó đề xuất GV quan tâm đến hình thức DH để tạo điều kiện cho người
học được phối hợp nhiều giác quan, được trải nghiệm. Quản lý nhà trường quan tâm bồi
dưỡng nhận thức và kỹ năng cho GV về việc xây dựng, sử dụng bảo tàng ảo, ứng dụng
công nghệ thông tin vào dạy học Lịch sử. Đồng thời nhà trường cần hỗ trợ GV xây dựng
được bảo tàng để nâng cao chất lượng dạy học Lịch sử [33], [34].

Với sự đa dạng của các hướng nghiên cứu, nhìn chung nghiên cứu về dạy học
và dạy học Lịch sử theo hướng phát triển NLHS đã được quan tâm và có những thành
tựu cơ bản giúp tác giả xác định tính đặc thù của dạy học môn học theo hướng phát
triển NLHS.
1.1.2. Nghiên cứu về quản lý dạy học và quản lý hoạt động dạy học môn Lịch sử
theo hướng phát triển năng lực HS
*Về quản lý dạy học theo hướng phát triển năng lực:
Tác giả Lương Việt Thái trong bài “Một số vấn đề về chương trình theo định
hướng phát triển năng lực học sinh và việc vận dụng cho phát triển chương trình
giáo dục phổ thơng sau 2015” (2012) trình bày trong Kỷ yếu hội thảo: Hướng tới đổi
mới nền giáo dục Việt Nam do Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam tổ chức, đã khẳng
định việc dạy học các môn học trong chương trình là một con đường cơ bản để phát
triển năng lực học sinh. Để thực hiện phát triển NLHS, cần quan tâm đến vấn đề quản
lý, phát triển chương trình dạy học, xác định rõ chuẩn năng lực cần đạt để làm căn cứ
xây dựng, cải tiến nội dung, phương pháp dạy học trong nhà trường [43].
Tác giả Vũ Xn Hùng trong cơng trình “Dạy học hiện đại và nâng cao năng lực

10


dạy học cho giáo viên” khẳng định khía cạnh quản lý nhà trường cần quan tâm phát

triển năng lực GV, bồi dưỡng GV để GV có nhận thức đầy đủ, có năng lực tổ chức và
thiết kết các hoạt động học tập đáp ứng yêu cầu dạy học phát triển NLHS [21].
Các cơng trình nghiên cứu dưới hình thức luận văn thạc sĩ, tiễn sĩ về quản lý dạy
học theo hướng phát triển năng lực trong những năm gần đây khá nhiều như:
Tác giả Lê Hoàng Hà trong đề tài “Quản lý dạy học theo quan điểm dạy học
phân hóa ở các trường THPT Việt Nam hiện nay” (2012) đã khẳng định dạy học phát
triển năng lực là yêu cầu, xu hướng dạy học trên thế giới, hướng tới mục tiêu thực
học, thực nghiệp sau này. Dạy học phân hóa là một hướng tiếp cận dạy học phát triển
năng lực người học, đảm bảo người học được học với những tác động, nội dung phù
hợp nhất với đặc điểm và khả năng, năng lực mỗi cá nhân người học. Trên cơ sở phân
tích đặc điểm, bản chất, phân loại dạy học phân hóa cho học sinh ở trường THPT, tác
giả đề xuất các biện pháp quản lý dạy học theo quan điểm dạy học phân hóa ở các
trường THPT tại Việt Nam hiện nay [16].
Tác giả Hoàng Trung Quân (2015) với đề tài “quản lý hoạt dộng dạy học theo
định hướng phát triển toàn diện năng lực, phẩm chất người học ở trường THPT Chu
Văn An, tỉnh Thái Bình” đã tập trung phân tích thực trạng quản lý dạy học tại cơ sở,
từ đó đề xuất các biện pháp quản lý hoạt động dạy học trong phạm vi nghiên cứu của
luận văn [39].
Nhìn chung, yêu cầu đối với quản lý dạy học tập trung vào làm rõ nội dung quản lý
các thành tố như quản lý mục tiêu, xác định được năng lực cần phát triển ở HS ở từng
môn học cụ thể; quản lý nội dung, phương pháp dạy học phát triển năng lực. Từ đó đề
xuất các biện pháp quản lý cấp trường như: tổ chức hoạt động nhằm nâng cao nhận thức,
năng lực GV; Tổ chức đổi mới phương pháp dạy học; Thúc đẩy đổi mới đánh giá trong
nhà trường theo hướng phát triển năng lực người học. Việc tổng quan về quản lý dạy học
theo hướng phát triển năng lực học sinh đã cung cấp những cơ sở nhận thức và tri thức
khoa học quan trọng để tác giả kế thừa và đi sâu nghiên cứu về dạy học và quản lý dạy
học đối với môn Lịch sử theo hướng phát triển năng lực HS.

Các luận văn liên quan đến quản lý dạy học Lịch sử trong trường THPT trong
những năm gần đây có thể kể đến như: “Quản lý hoạt động đổi mới phương pháp dạy

học môn Lịch sử ở các trường THPT huyện Mê Linh, Hà Nội” của tác giả Nguyễn Thị
Quý năm 2011, “Quản lý hoạt động dạy học môn Lịch sử theo hướng phát triển năng
lực người học ở các trường THPT huyện Thanh Miện, tỉnh Hải Dương” của tác giả
Hứa Tiến Nam năm 2016, “Quản lý dạy học môn Lịch sử theo hướng trải nghiệm ở

11


các trường THCS thị xã Đông Triều, tỉnh Quảng Ninh” của tác giả Nguyễn Thị Lan
Anh năm 2018,… Các công trình này đã hệ thống hóa lý thuyết về quản lý dạy học
môn Lịch sử theo hướng phát triển năng lực học sinh, phân tích thực trạng dạy học
Lịch sử tại cơ sở. Từ đó đề xuất biện pháp quản lý dạy học môn Lịch sử theo hướng
phát triển năng lực học sinh trong phạm vi nghiên cứu của luận văn [40]; [32]; [1],
Tổng quan nghiên cứu về quản lý dạy học và quản lý dạy học Lịch sử cho thấy
hướng tiếp cận quản lý dạy học quan tâm đến quản lý các hoạt động dạy và hoạt động
học trong môi trường với các điều kiện thuận lợi cho phát triển năng lực người học…
Hoặc quản lý các yếu tố của quá trình dạy học như quản lý mục tiêu, quản lý nội
dung, quản lý vận dụng phương pháp dạy học, tổ chức hình thức dạy học đa dạng hóa
hoạt động của người học, tổ chức đánh giá kết quả dạy học theo hướng Mặc dù
hướng nghiên cứu về quản lý dạy học môn Lịch sử ở trường THPT đã được quan tâm
xong thực tiễn dạy học ở các địa phương có những điểm khác nhau về đặc điểm học
sinh, năng lực giáo viên Lịch sử, diều kiện, môi trường tổ chức dạy học Lịch sử theo
hướng phát triển năng lực người học. Hiện nay chưa có nghiên cứu nào về quản lý
dạy học môn Lịch sử tại các trường THPT thành phố Bắc Ninh. Vì vậy, để nâng cao
chất lượng dạy học Lịch sử tại địa phương, hướng đến phát triển năng lực học sinh
đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục tại địa bàn, tác giả chọn đề tài nghiên cứu của luận
văn là có tính khoa học và ý nghĩa thực tiễn cao.
1.2. Môn Lịch sử và yêu cầu năng lực cần hình thành cho học sinh trong dạy học
môn Lịch sử ở trường THPT
1.2.1. Môn Lịch sử ở trường trung học phổ thơng

1.2.1.1. Vị trí, vai trị mơn Lịch sử
Trong Chương trình giáo dục phổ thơng, Lịch sử là mơn học lựa chọn trong
nhóm mơn Khoa học xã hội, được tổ chức dạy và học ở cấp trung học phổ thơng.
Mơn Lịch sử có sứ mệnh giúp học sinh hình thành và phát triển năng lực lịch sử,
thành phần của năng lực khoa học xã hội, góp phần vào việc xây dựng những phẩm chất
chủ yếu và năng lực chung được xác định trong chương trình giáo dục phổ thông tổng
thể.Với đặc trưng riêng của môn học, mơn Lịch sử giữ vai trị chủ đạo trong việc giáo
dục lịng u nước, tinh thần tự tơn dân tộc, truyền thống lịch sử và văn hoá dân tộc, góp
phần giúp học sinh nhận thức sâu sắc và vận dụng được các bài học lịch sử vào việc giải
quyết những vấn đề của thực tế cuộc sống, phát triển tầm nhìn, củng cố các giá trị nhân
văn, tinh thần cộng đồng, lịng khoan dung, nhân ái và hình thành những phẩm chất của
cơng dân Việt Nam, cơng dân tồn cầu trong xu thế phát triển của thời

12


đại.
Môn Lịch sử giúp học sinh nhận thức được giá trị khoa học và giá trị thực tiễn
của Sử học trong đời sống xã hội hiện đại. Bên cạnh đó, mơn học góp phần quan
trọng trong việc giúp học sinh hình thành và phát triển tư duy Lịch sử, tư duy hệ
thống, tư duy phản biện; Giúp học sinh làm chủ kỹ năng khai thác và sử dụng các
nguồn sử liệu, nhận thức và trình bày Lịch sử trong logic lịch đại và đồng đại, kết nối
quá khứ với hiện tại. Những hiểu biết và có tình u đối với Lịch sử, văn hố dân tộc
và nhân loại sẽ góp phần quan trọng trong việc định hướng học sinh lựa chọn những
nghề nghiệp như: nghiên cứu khoa học xã hội và nhân văn, ngoại giao, quản lý, lãnh
đạo, hoạt động du lịch, văn hố, thơng tin truyền thơng…
Trong tính liên hệ chặt chẽ với các môn học khác của chương trình phổ thơng,
chương trình mơn Lịch sử tạo nền tảng vững vàng để học sinh học tốt các môn học khác,
đặc biệt là các mơn học: Ngữ văn, Địa lí, Giáo dục kinh tế và pháp luật, Giáo dục quốc
phòng vàan ninh, Nghệ thuật và các hoạt động trải nghiệm (hoạt động phát triển cá nhân,

hoạt động xã hội và phục vụ cộng đồng, hoạt động giáo dục hướng nghiệp).

Việc phát triển tư duy Lịch sử, tư duy hệ thống, tư duy phản biện trong q trình
học tập mơn Lịch sử góp phần giúp học sinh rèn luyện về sự độc lập trong tư duy, làm
chủ kỹ năng nhận thức, trình bày một vấn đề khoa học cũng như quá trình phát triển
của vấn đề trong các mơn học khác. Sự phát triển tư duy độc lập, sáng tạo của thế hệ
trẻ sẽ tạo nên động lực để thúc đẩy xã hội phát triển.
1.2.1.2. Mục tiêu giáo dục của môn Lịch sử ở trường trung học phổ thông
Môn Lịch sử ở trường THPT góp phần thực hiện mục tiêu giáo dục chung của
cấp THPT, đồng thời có ý nghĩa trong việc giúp học sinh tiếp tục phát triển năng lực
và phẩm chất trong dạy học và giáo dục lịch sử cho học sinh ở cấp học trước. Từ việc
phát triển năng lực Lịch sử thông qua nội dung kiến thức phổ thông nền tảng về Lịch
sử thế giới, Lịch sử khu vực Đông Nam Á và Lịch sử Việt Nam, môn học giúp phát
triển cho học sinh những phẩm chất chủ yếu như yêu nước, nhân ái, chăm chỉ, trung
thực, có ý thức trách nhiệm với gia đình, cộng đồng và đất nước. Chương trình góp
phần truyền cảm hứng cho học sinh khám phá Lịch sử đất nước, Lịch sử khu vực và
thế giới, giúp học sinh có khả năng và ý thức tự học Lịch sử suốt đời, đồng thời có
những hiểu biết cơ bản về đặc điểm, vai trò của khoa học Lịch sử theo định hướng
nghề nghiệp, đáp ứng yêu cầu của giai đoạn giáo dục định hướng nghề nghiệp trong
Chương trình giáo dục phổ thơng tổng thể [4].
Mục tiêu của môn Lịch sử cấp trung học phổ thơng:
Chương trình mơn Lịch sử ở cấp trung học phổ thông hướng tới các mục tiêu:

13


Thứ nhất, giúp học sinh phát triển năng lực Lịch sử (bao gồm các thành phần
tìm hiểu Lịch sử, nhận thức và tư duy Lịch sử, vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học)
thông qua các chủ đề và chuyên đề học tập về lịch sử thế giới, lịch sử khu vực Đông
Nam Á, Lịch sử dân tộc Việt Nam.

Thứ hai, trên nền tảng đó mơn Lịch sử hướng tới mục tiêu giáo dục nhân cách,
tinh thần dân tộc, lòng yêu nước, các giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc và tinh
hoa văn hố nhân loại để hình thành phẩm chất cơng dân Việt Nam, cơng dân tồn
cầu phù hợp với xu thế phát triển của thời đại.
Thứ ba, giúp học sinh tiếp cận và nhận thức rõ vai trò, đặc điểm của khoa học
Lịch sử cũng như sự kết nối giữa Sử học với các lĩnh vực khoa học và ngành nghề
khác, tạo cơ sở để học sinh lựa chọn định hướng nghề nghiệp trong tương lai.
1.2.1.3. Nội dung chương trình của mơn Lịch sử ở trường THPT
Hiện nay ở trường THPT, nội dung môn Lịch sử tập trung vào các vấn đề:
Đối với lớp 10, có ba phần:
- Phần 1: Lịch sử thế giới thời nguyên thủy, cổ đại, trung đại
- Phần 2: Lịch sử Việt Nam từ nguồn gốc đến giữa thế kỷ XIX
-

Phần 3: Lịch sử thế giới cận đại với các nội dung: Các cuộc cách mạng tư sản

(từ giữa thế kỉ XVI đến nửa cuối thế kỉ XVIII)); Các nước Âu - Mĩ (từ đầu thế kỉ XIX
đến đầu thế kỉ XX); Phong trào công nhân (từ đầu thế kỉ XIX đến đầu thế kỉ XX).
- Lịch sử địa phương
Đối với lớp 11, nội dung gồm:
Phần 1: Lịch sử thế giới hiện đại từ năm 1945 đến năm 2000bao gồm: Các
nước châu Á, châu Phi và khu vực Mĩ La-tinh (thế kỉ XIX đến đầu thế kỉ XX);Chiến
tranh thế giới thứ nhất (1914 - 1918); Những thành tựu văn hoá thời cận đại.
Phần 2: Lịch sử thế giới hiện đại từ 1917-1945bao gồm: Cách mạng tháng Mười
Nga năm 1917 và công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô (1921 - 1941); Các
nước tư bản chủ nghĩa giữa hai cuộc chiến tranh thế giới (1918 - 1939); Các nước châu

Á giữa hai cuộc chiến tranh thế giới (1918 - 1939); Chiến tranh thế giới thứ hai (1939
- 1945)
Phần 3: Lịch sử Việt Nam (1858-1918) bao gồm: Việt Nam từ năm 1858 đến

cuối thế kỉ XIX; Việt Nam từ đầu thế kỉ XX đến hết Chiến tranh thế giới thứ nhất
(1918); Sơ kết Lịch sử Việt Nam (1858 - 1918)
Lịch sử địa phương
Đối với lớp 12, nội dung gồm:

14


Phần 1: Lịch sử thế giới hiện đại từ năm 1745 đến năm 2000bao gồm: Sự hình
thành trật tự thế giới mới sau chiến tranh thế giới thứ hai (1945-1949); Liên Xô và
các nước Đông Âu (1945-1991); Liên bang Nga (1991-2000); Các nước Á, Phi và Mĩ
la-tinh (1945-2000) Mĩ, Tây Âu, Nhật Bản (1945-2000); Quan hệ quốc tế (19452000); Cách mạng khoa học - cơng nghệ và xu thế tồn cầu hoá nửa sau thế kỷ XX.
Phần 2: Lịch sử Việt Nam từ 1919 đến 2000 gồm: Việt Nam từ 1919 đến năm
1930; Việt Nam từ 1930 đến năm 1945; Việt Nam từ 1945 đến năm 1954; Việt Nam
từ 1945 đến năm 1975; Việt Nam từ 1975 đến năm 2000; Tổng kết lịch sử Việt Nam
từ năm 1919 đến năm 2000.
1.2.2. Năng lực và yêu cầu phát triển năng lực học sinh của môn Lịch sử ở trường THPT

1.2.2.1. Năng lực và tiếp cận phát triển năng lực
Theo Từ điển Tâm lý học, NL được cấu thành bởi tri thức, kỹ năng và các điều
kiện tâm lý cho việc thực hiện hoạt động của cá nhân [18].
Từ điển Giáo dục học cũng nêu: “NL là khả năng được hình thành hoặc phát
triển, cho phép một con người đạt thành công trong hoạt động thể lực, trí lực hoặc
nghề nghiệp. Năng lực được thể hiện bằng khả năng thi hành một hoạt động hoặc
thực hiện một nhiệm vụ. Năng lực được coi là khả năng của con người khi đối mặt
với những vấn đề mới và những tình huống mới, gợi tìm lại được những thơng tin và
những kỹ thuật đã được sử dụng trong những thực nghiệm trước đây” [28, tr.278].
Một cách khái quát, có thể hiểu năng lực là tổng hợp các kiến thức, kỹ năng,
thái độ của một con người để thực hiện thành công và đạt kết quả một nhiệm vụ hoặc
một hoạt động nào đó.

Khi xem xét phân loại năng lực,năng lực phân làm 2 loại: Năng lực chung và
Năng lực chuyên biệt.
+

Năng lực chung: là những năng lực cơ bản, thiết yếu hoặc cốt lõi… làm nền

tảng cho mọi hoạt động của con người trong cuộc sống và lao động. Một số năng lực
cốt lõi của HS THPT: năng lực tự học, năng lực giải quyết vấn đề, năng lực sáng tạo,
năng lực tự QL, năng lực giao tiếp, năng lực hợp tác, năng lực sử dụng CNTT và
truyền thông, năng lực sử dụng ngôn ngữ, năng lực tính tốn.
+

Năng lực chun biệt: Là những năng lực được hình thành và phát triển trên

cơ sở các năng lực chung theo định hướng chuyên sâu, riêng biệt trong các loại hình
hoạt động, cơng việc hoặc tình huống, môi trường đặc thù, cần thiết cho những hoạt
động chuyên biệt, đáp ứng yêu cầu hạn hẹp hơn của một hoạt động như Toán học,Âm
nhạc, Mĩ thuật, Thể thao, Địa lí,… [39].

15