<span class='text_page_counter'>(1)</span><div class='page_container' data-page=1>

<b>Đọc lại chùm thơ Pác Bó của Bác Hồ: “Nơi Bác về, nguồn nước mới sinh…”</b>

<i>Màn múa hát của thiếu nhi TP Nam Định chào mừng</i>
<i>Đại hội cháu ngoan Bác Hồ toàn tỉnh lần thứ VIII. </i>

<i>Ảnh: Xuân Thu</i>

Đó là câu thơ của Tố Hữu khi đến thăm Pác Bó, nơi cách đây trịn 70 năm, ngày
8-2-1941 Nguyễn Ái Quốc trở về dấy lên bão táp cách mạng.

Ngày nay, Pác Bó đã trở thành một địa chỉ đỏ, nơi hàng triệu tấm lòng Việt cùng bạn bè
năm châu hành hương tìm đến. Nhưng mãi đến đầu năm 40 của thế kỷ trước, Pác Bó vẫn
chỉ là một nẻo vắng của núi rừng biên giới Việt Trung… Chùm thơ hai bài “Pác Bó hùng
vĩ” và “Tức cảnh Pác Bó” ra đời trong những ngày cách mạng cịn trứng nước đó. Và kỳ
diệu thay, tâm hồn dạt dào thi hứng cùng những hoạt động cách mạng của Nguyễn Ái
Quốc như một cây đũa thần đã làm sống dậy mảnh đất này trong mùa xuân vô tận của
Cách mạng…

Hãy lắng nghe hồi ký “Con đường dẫn tôi đến với Bác” của Đặng Văn Cáp: “Hang Pác
Bó âm u, ẩm thấp, nhưng địa hình chung quanh thật hùng vĩ, lại có những nét rất nên thơ.
Nhìn những ngọn núi chót vót xanh rì với những dây leo trên những cành cây cổ thụ rủ
xuống dịng suối nước trong xanh, rì rào chảy, Bác liền tức cảnh một bài, bài đó ngày nay
chúng ta đều biết cả”.

<b>Pác Bó hùng vĩ</b>

<i>Non xa xa, nước xa xa</i>
<i>Nào phải thênh thang mới gọi là</i>

<i>Đây suối Lênin, kia núi Mác</i>
<i>Hai tay gây dựng một sơn hà.</i>

Một bài tuyệt cú, đối cảnh sinh tình như thơ của tiền nhân (Nguyễn Trãi - Côn Sơn ca,
Nguyễn Bỉnh Khiêm - Trung Tân ngụ hứng), nhưng Bác đã phả vào đó cái hồn cách
mạng. Câu khai đề là một câu tả cảnh:

<i>Non xa xa, nước xa xa</i>

</div>
<span class='text_page_counter'>(2)</span><div class='page_container' data-page=2>

điệp từ “xa xa”, tạo âm hưởng mênh mang, gợi nên một không gian bao la, rộng dài vô
tận. Đây khơng chỉ là câu thơ tả thực, dù có núi và có suối, mà núi suối ấy cũng khơng
rộng rãi, “nào phải thênh thang” như câu thừa đề thêm, mà ý nghĩa câu thơ còn rộng hơn.
Hai yếu tố “non” và “nước” cấu thành giang sơn - Tổ quốc. Và tuy mới đặt chân đến Pác
Bó địa đầu Tổ quốc, Bác đã như thấy hiện lên trước mắt đất nước rộng dài. Như vậy câu
khai đề còn là một câu hàm chứa sức gợi, kèm theo một tiếng reo vui. Tố Hữu đã cảm
nhận rất đúng điều này:

<i>Bác đã về đây Tổ quốc ơi!</i>
<i>Nhớ thương, hòn đất ấm hơi Người</i>

<i>Ba mươi năm ấy, chân không nghỉ</i>
<i>Mà đến bây giờ mới tới nơi</i>

(Theo chân Bác)

Mảnh đất địa đầu của đất nước yêu dấu ba mươi năm từng trở đi trở lại trong tâm trí
Người “đêm mơ nước, ngày thấy hình của nước, cây cỏ trong chiêm bao xanh sắc biếc
quê nhà” (Chế Lan Viên), giờ đây đang hiện hữu, lẽ nào không sung sướng, yên lòng:

<i>Nào phải thênh thang mới gọi là</i>

Nhưng phút “tự bằng lòng” theo tinh thần “tri túc chi chỉ” (biết đủ, biết dừng) của nhà

nho chỉ thống qua! Là học trị của Mác - Lênin, theo tinh thần cách mạng tiến cơng, Bác
khơng dừng lại ở đó. Pác Bó chỉ là điểm khởi đầu cho q trình khơi phục, tạo dựng được
giang sơn hùng vĩ. Để có Tổ quốc lớn lao trọn vẹn liền giải trong tương lai, còn cần nhiều
nhân tố quan trọng nữa. Trước hết là ánh sáng cách mạng soi đường:

<i>Đây suối Lênin, kia núi Mác</i>

Dòng suối từ ngọn nguồn và khối đá bên sườn núi, có bàn tay khắc tạc của Bác, đã được
ý nghĩa hố, đó là núi Mác, suối Lênin. Sau ba mươi năm tìm đường cứu nước, Nguyễn
Ái Quốc đã tìm thấy chủ nghĩa Mác - Lênin là con đường duy nhất đúng cứu dân tộc khỏi
lầm than, cứu nước nhà khỏi vịng nơ lệ, nên Bác đã đặt cho suối, cho núi những cái tên
đầy ý nghĩa, gợi nghĩ tới ánh sáng lý tưởng soi đường. Và sau nữa, cần thêm một ý chí,
một nghị lực. Trong nguồn sáng của học thuyết Mác - Lênin, người cách mạng có ý chí,
có nghị lực là có thể đưa cách mạng đến thành cơng. Câu kết thể hiện hệ quả tất yếu đó:

<i>Hai tay gây dựng một sơn hà</i>

Câu thơ có cấu trúc đăng đối, “hai tay” của nhân dân cách mạng đầy nhiệt huyết, nhất
định khôi phục lại được “một sơn hà”. Sự chênh lệch giữa sức nặng của “một sơn hà” với
tầm vóc “hai tay” khẳng định một triết lý, một bài học về niềm tin: con người khi được
giác ngộ chân lý có thể cải tạo được thế giới. Một kết luận thơi thúc hành động !

Ngay sau đó là một bài thơ hành động, kể về những ngày gian nan ở Pác Bó của Bác:
<b>Tức cảnh Pác Bó</b>

</div>
<span class='text_page_counter'>(3)</span><div class='page_container' data-page=3>

<i>Bàn đá chông chênh dịch sử Đảng</i>
<i>Cuộc đời cách mạng thật là sang.</i>

Nếu cái hay của bài thơ trên là tầng nghĩa ngụ ngơn, thì cái hay của bài thơ này là sự giản
dị, giản dị đến hồn nhiên.

Hồi ký của những chiến sỹ cách mạng từng theo Bác về Pác Bó kể lại rằng: Hàng tuần
Bác chỉ được ăn vài ba bữa cơm, cịn thì tồn cháo ngơ độn với măng vầu, ngọn bí. Vài
ngày một lần Bác lại cùng với đồng chí liên lạc lội suối, mị ốc về cải thiện. Đêm đêm
Bác ngủ trong hang lạnh, giường ghép bằng tre, nứa. Sáng dậy, thấy cả rắn rết bò vào tìm
hơi ấm của người… Bài thơ cứ kể ra một cách tự nhiên cuộc sống gian khổ đó. Bắt đầu
từ câu khai đề:

<i>Sáng ra bờ suối, tối vào hang</i>

“Suối, hang” ở đây không phải là thú lâm tuyền, du sơn ngoạn thuỷ của những ẩn sĩ, mà
là nơi trú ngụ, ẩn náu của người chiến sỹ, khi cách mạng còn ở thời kỳ trứng nước. Câu
thừa đề tiếp tục ý ấy:

<i>Cháo bẹ rau măng vẫn sẵn sàng</i>

Khơng có gạo thổi cơm phải ăn cháo ngơ, khơng có rau phải lấy măng rừng. Đó là những
thứ có sẵn xung quanh, trong thiên nhiên “vẫn sẵn sàng”. Ba chữ “vẫn sẵn sàng” làm
bừng sáng câu thơ. Nó chứa đựng cái nhìn chuyển đổi tình thế của người cách mạng và
một nụ cười lạc quan. Cuộc sống gian khổ thiếu thốn ư? Vẫn có sẵn đấy chứ, ở thiên
nhiên và ở lịng dân!

Hai câu chuyển, kết tiếp tục thế đi của bài thơ, nhưng nổi rõ lên chân dung của người
chiến sỹ cách mạng. Người chiến sỹ ấy đang làm việc cho cách mạng, làm việc say mê,
bất chấp cái thiếu thốn của hồn cảnh:

<i>Bàn đá chơng chênh dịch sử Đảng</i>

Giữa khơng gian khoáng đạt của đất trời, rừng suối, Bác lấy ngay hịn đá đặt “chơng
chênh” bên bờ suối làm cái bàn thiên tạo để làm công việc đầy ý nghĩa (dịch cuốn lịch sử

Đảng Cộng sản Liên Xô làm tài liệu tuyên truyền, huấn luyện cán bộ đảng viên). Bác
“dịch sử Đảng” cũng là đang sáng tạo lịch sử, nhen nhóm ngọn lửa đầu tiên làm nên bão
táp cách mạng. Cái “chông chênh” của thế nước khi ấy, được trụ vững lại bởi hành động
cách mạng, để liền sau đó vút lên một tâm thế sảng khoái:

<i>Cuộc đời cách mạng thật là sang</i>

</div>
<span class='text_page_counter'>(4)</span><div class='page_container' data-page=4>

nghĩa. Và khi thời cơ đến, toàn dân tộc đã nhất tề đứng lên làm cuộc đổi đời. Nguồn nước
mới đã sinh ra từ Pác Bó.

Ai đó từng nói: Sống là hành động. Thơ cũng là hành động. Thơ Bác là đỉnh cao chói lọi
của thơ hành động. Giữa những ngày cách mạng thế giới và trong nước gặp vơ vàn khó
khăn, hai bài thơ trên thắp sáng niềm tin, thổi bùng lên ngọn lửa cách mạng. Nhưng câu
chuyện thơ Pác Bó chưa dừng lại ở đây. Hai mươi năm sau, ngày 20 tháng 2 năm 1961,
Bác cùng một số đồng chí lên thăm lại hang Pác Bó, chúc Tết đồng bào, đồng chí địa
phương. Đồng chí Dương Đại Lâm kể lại: Trong khi các đồng chí cùng đi với Bác thăm
hang, Bác ra ngồi chỗ mấy hịn đá chơng chênh ngay bên suối Lênin. Khi các đồng chí đã
thăm hang trở ra, Người hỏi: “Các chú có thấy tượng Các Mác, Bác tạc khơng?” “Có ạ!”
“Dịng chữ nho Bác viết ngày về vẫn chưa phai chứ?” “Dạ chưa ạ!” Vách đá vẫn còn in
nét bút của Người “Nhất cửu tứ nhất niên, Nhị nguyệt, Bát nhật”. Bác bảo mọi người tụ
tập lại xung quanh hòn đá lớn nằm giữa mỏ nước, Bác ngồi trên hịn đá và nói với mọi
người: “Hai mươi năm trước Bác đã ở đây và có làm hai bài thơ, có chú nào thuộc
khơng?” (tất cả trả lời “Có”). “Hơm nay Bác lại làm một bài thơ nữa, đọc các chú cùng
nghe nhé!”. Tiếng Bác cất lên trong như suối xa:

<i>Hai mươi năm trước ở nơi này</i>
<i>Đảng vạch con đường đánh Nhật, Tây</i>

<i>Lãnh đạo tồn dân ta chiến đấu</i>
<i>Non sơng gấm vóc có ngày nay.</i>

Vẫn lối thơ hồn nhiên giản dị, không một chút dụng công nghệ thuật, bài thơ này là một
kết thúc có hậu (happy-end) và một lần nữa cho ta thấy vẻ đẹp của tâm hồn Bác: Người
mà công lao sánh ngang trời đất, làm rạng rỡ non sơng khơng một lúc nào nghĩ đến mình.
Lắng sâu trong tâm khảm Người niềm đinh ninh: có được non nước gấm vóc này là do sự
lãnh đạo của Đảng và sức mạnh chiến đấu của toàn dân. Đảng và Dân là trước hết, trên
hết trong trái tim Bác!

Mùa xuân này, trong niềm hân hoan chào mừng Đại hội Đảng tồn quốc lần thứ XI thành
cơng rực rỡ, trong niềm lạc quan tin tưởng trước con đường “Xây dựng một nước Việt
Nam dân giàu, nước mạnh, xã hội dân chủ, công bằng, văn minh” được khẳng định mạnh
mẽ trong nghị quyết của Đảng, đọc lại chùm thơ Pác Bó trên đây, một lần nữa ta thêm
thấm nhuần đạo đức Hồ Chí Minh: tận trung với nước, tận hiếu với dân, rèn dũng, trí,
nhân, tồn ý, tồn tâm vì cách mạng./.

</div>

<!--links-->