Bài thuyết minh:
HỒ HỒN KIẾM – ĐỀN NGỌC SƠN

Kính thưa quý vị và các bạn!
Ngày hôm nay các bạn sẽ cùng tôi tham quan một chuyến du lịch rất thú vị
vịng quanh bờ Hồ Hồn Kiếm và cụm di tích đền Ngọc Sơn để chiêm ngưỡng
những vẻ đẹp thiêng liêng, tuyệt diệu giữa lịng thủ đơ Hà Nội.
1. Hồ Hồn Kiếm :
Hồ Hồn Kiếm hay Hồ Gươm cịn có nhiều tên gọi khác như: Hồ Lục Thủy,
Hồ Thủy Quân( nơi dùng để duyệt thủy binh), Hồ Tả Vọng( hồ Hoàn Kiếm ngày
nay), Hữu Vọng( trong thời Lê Mạt, hồ Thủy quân), tên gọi Hồ Hoàn Kiếm xuất
hiện từ đầu thế kỷ 15 gắn với truyền thuyết vua Lê Thái Tổ trả gươm báu cho rùa
thần. Truyền thuyết kể rằng trong cuộc chiến tranh chống quân Minh(14171427), khi Lê Lợi khởi nghĩa ở Lam Sơn( Thanh Hóa) tình cờ có được một lưỡi
gươm, sau đó lại nhặt được một chiếc chi gươm ở một thửa ruộng cày, Lê Lợi
đem ghép lại thành một chiếc gươm và đặt tên là Thuận Thiên( thuận theo ý
trời), thanh gươm đã ở bên Lê Lợi đến khi đánh thắng quân Minh và lên làm vua,
khoảng một năm sau khi đánh thắng quân Minh vua Lê Lợi cưỡi thuyền rồng dạo
quanh hồ Tả Vọng thì bất ngờ rùa thần nổi lên trước mặt, vua rút gươm hướng về
phía rùa thần, nhanh như cắt rùa há miệng ngậm lấy thanh gươm báu và lặn
xuống đáy hồ, từ đó hồ được gọi là hồ Hồn Kiếm( trả lại gươm báu).
Hồ Hồn Kiếm đã từ lâu đi vào lịng người dân Hà Nội nói riêng và nhân dân
cả nước nói chung bởi nó đã chứng kiến biết bao thăng trầm của lịch sử đất
nước, hồ là nơi cảnh đẹp hữu tình, thiên nhiên thanh bình, trong mắt du khách
Hồ Gươm ln đẹp dịu dàng đem lại cảm giác bình yên giữa trốn đô thị tấp nập
xô bồ.

1


Mỗi buổi sáng, khi du khách có dịp ghé qua đây chắc hẳn sẽ cảm nhận được ở
nơi đây một khơng khí n bình, mát mẻ, dễ chịu đến vơ cùng, người dân nơi

đây xem hồ như lá phổi xanh của thành phố và là trung tâm của thủ đô.
2. Tràng Tiền plaza:
Nơi nhìn ra Hồ gươm thơ mộng và cổ kính chúng ta bắt gặp ở đây một cơng
trình kiến trúc hết sức tiêu biểu đó chính là Tràng Tiền plaza một trong những
trung tâm thương mại lớn của Hà Nội, được xây dựng trên vị trí cũ của bách hóa
tổng hợp, trung tâm thương mại đã góp phần làm thay đổi bộ dạng của thủ đô
trong thời kỳ đổi mới. Cùng với nhà hát lớn, bưu điện Hà Nội, Hồ Gươm đã tạo
nên một quần thể kiến trúc đẹp của trung tâm thủ đơ, cơng trình được chính thức
đưa vào hoạt động nhân kỷ niệm 72 năm ngày thành lập đảng cộng sản Việt Nam
3/2/1930 – 3/2/2002.
Trung tâm thương mại Tràng Tiền với hơn 2 ngìn m2 mặt bằng kinh doanh
trang thiết bị hiện đại đạt tiêu chuẩn quốc tế, hàng hóa đa dạng phong phú đã đáp
ứng thị hiếu và nhu cầu mua sắm của người dân thủ đô, nhân dân cả nước và
khách du lịch nước ngoài đến đây.
3. Tháp rùa:
Tháp rùa là biểu tượng đẹp linh thiêng của Hà Nội, tháp rùa đã tồn tại và
chứng kiến những biến đổi thăng trầm của lịch sử thủ đơ, tháp được xây trên ghị
rùa từ thời vua Lê Thánh Tơn đã dựng điếu đài ở đó để nhà vua câu cá, sang
thời Lê Trung Hưng (khoảng thế kỷ 17- 18) thì Chúa Trịnh cho xây đình Tả
Vọng trên gị nhưng sang thời nhà Nguyễn thì khơng cịn dấu tích gì nữa.
Năm 1886 thấy huyệt đất trên gị Rùa hợp phong thủy Bá Hộ Kim (Nguyễn
Ngọc Kim) xuất tiền xây tháp trên gị với ý định chơn hài cốt của cha vào đó, do
việc khơng thành nhưng ngọn tháp ba tầng vẫn được hồn tất. Vì vậy nên ban
đầu Tháp này có tên là Tháp Bá hộ Kim,Vì vị trí đẹp giữa hồ, tháp nghiễm nhiên
biến thành thắng tích Hà Nội.Thời Pháp thuộc, trên đỉnh Tháp Rùa có dựng một
phiên bản của tượng Nữ Thần Tự Do (1890-1896) mà dân chúng châm biếm gọi
2


là tượng Đầm Xòe). Sang thập niên 1950, tượng này đã bị phá bỏ khi chính

phủ Đế quốc Việt Nam, của thủ tướng Trần Trọng Kim nắm chính quyền thay
cho quân Pháp, sự giao thoa giữa hai lối kiến trúc là kiến trúc Pháp và kiến trúc
bản địa tạo nên nét đẹp độc đáo riêng biệt của Tháp Rùa. Điều quan trọng nhất là
Tháp Rùa đã, đang tồn tại không chỉ là hiện hữu mà còn là tinh thần của người
dân Hà Nội nói riêng và của đất nước Việt Nam nói chung.
4. Bưu điện Hà Nội:
Trước mắt chúng ta là Bưu diện Hà Nội một tòa nhà 5 tầng, dài 51m với kiến
trúc đẹp được hoàn thành xây dựng năm 1976, đặc biệt trên nóc tịa nhà có đặt
chiếc đồng hồ rất đẹp, chiếc đồng hồ này được sản xuất tại trung quốc và theo
các chuyên gia thì mẫu đồng hồ này chỉ có 2 chiếc, bốn mặt giống hệt nhau quay
về bốn hướng đông, tây, nam, bắc. mặt đồng hồ hình vng, cạnh 4,5m, phía
dưới có 16 chiếc loa chĩa về 4 hướng, lễ khánh thành chiêc đồng hồ được diễn ra
vào 11h trưa ngày 2/9/1978. Ngày nay bưu điện Hà Nội vẫn được du khách chú ý
bởi vẻ đẹp tráng lệ nằm ngay bên cạnh quần thể kiến trúc hồ Gươm xinh đẹp,
đây là điểm khá hấp dẫn để lại nhiều ấn tượng trong lòng du khách, và các nhiếp
ảnh gia chuyên nghiệp.
5. Tháp Hòa Phong ( đối diện bưu điện Hà Nội):
Tháp được xây dựng bằng gạch mộc nằm trên vỉa hè bờ đông của hồ gươm
bên cạnh đường Đinh Tiên Hoàng, đây vốn là một cây tháp di tích duy nhất cịn
lại của ngơi chùa Báo Ân nổi tiếng, chùa bị giặc Pháp phá đi vào năm 1892 để
lấy đất xây bưu điện và Phủ thống sứ, đây là một kiến trúc khá mộc mạc đơn
giản và mang dấu ấn của lịch sử.
6. Vườn hoa Lý Thái Tổ:
Phía trước chúng ta là vườn hoa Lý Thái Tổ nơi đặt tượng đài vua Lý Thái
Tổ người đã có cơng trong việc quyết định dời kinh đơ từ Hoa Lư về Thăng
Long, mở ra một vùng đất địa linh nhân kiệt, ngàn năm văn hiến.
3


Tượng đài được khánh thành ngày 7/10/2004, nặng 32 tấn( trượng 12 tấn, bệ

20 tấn) bằng đồng nguyên chất cao 10,1m là một cơng trình kiến trúc đẹp nhằm
tơn vinh vị vua Lý Thái Tổ, là cơng trình chào mừng kỷ niệm 50 năm giải phóng
thủ đơ (10/10/1954 – 10/10/2004) hướng tới kỷ niệm 1000 năm Thăng Long Hà
Nội (1010 -2010).
7. Trụ sở UBND thành phố Hà Nội:
Trung tâm chính trị lớn của thành phố Hà Nội nói riêng và cả nước nói chung.
8. Cụm di tích Đền Ngọc Sơn:
Trong dân gian đã từng có câu thơ:
Rủ nhau thăm cảnh Kiếm Hồ
Thăm cầu Thê Húc, Thăm chùa Ngọc Sơn
Đài nghiên tháp bút chưa sờn
Vì ai xây dựng nên non nước này
Khách du lịch đi đến Hà Nội hầu như ai cũng đều cố gắng ít nhất một lần đến
với ngọn bút tháp sừng sững bên hồ Hoàn Kiếm với vẻ đẹp của quần thể kiếm
trúc đền Ngọc Sơn, đây là một cơng trình văn hóa đặc sắc vào lồi bậc nhất của
Thăng Long – Hà Nội, dù không nguy nga vĩ đại, nhưng hài hòa tuyệt diệu với
cảnh vật mang đậm nét văn hiến của một dân tộc.
Đứng trên bờ hồ từ xa có thể nhìn thấy một hịn đảo mang tên Ngọc Sơn( tức
núi ngọc), trước kia đảo này được gọi là đảo Tượng Nhĩ ( tai voi), khi vua Lý
Thái Tổ rời đô về Thăng Long đặt tên là đảo Ngọc Tượng, đến đời Trần được đổi
là Ngọc sơn, ngay từ đời Lê đảo đã có võ miếu thờ quan cơng, sau đó được đổi
thành chùa, rồi thành đền nằm gọn trên đảo ngọc trở thành một biểu tượng văn
hóa của kẻ sỹ bắc hà.
Quay trở lại với Hồ Hoàn Kiếm những năm 70 của thế kỷ 19 khi thực dân
Pháp đánh chiếm 3 tỉnh miền đông nam bộ, đất nước đang trong tình thế nguy
cấp, chiều chính phong kiến rối ren, đó cũng là lúc cụ Nguyễn Văn Siêu đã đứng
ra vận động cải tác cơng trình liên hoàn đền Ngọc Sơn – Cầu Thê Húc – tháp bút
– đài nghiên, sau 4 năm cải tác và vài lần tu bổ, di tích này đã có được quy mô
diện mạo như ngày hôm nay.
4



Cụ Siêu và quan án sát Đặng Huy Tá đã cho xây lại cây cầu cũ và đặt tên là
Thê Húc Kiều, xây thêm Tháp Bút, Đài Nghiên, lầu được trăng, đình Trấn Ba và
đặc biệt cho đặt thêm 2 ban thờ mới, biến đền Ngọc Sơn vốn chỉ thờ các vị thánh
Á Đông thành nơi thờ cả các tôn thần sông núi Việt Nam và đức thánh Trần
- Nghi môn: với 2 chữ Phúc – Lộc tương tự như ở các đình chùa, nhưng với
một ý nghĩa riêng biệt, theo cụ Siêu thì ý nói: những ai có tầm nhìn rộng,
biết tìm về cội nguồn, học tập người xưa, lòng dạ sáng trong như ngọc
(ngọc ư tư), biết gây dừng cho đời (lập nhân), cứu đời ( độ thế) thì tất
nhiên sẽ có phúc lộc.
- Tháp Bút hình cây bút lông với hàng chữ “tả thanh thiên” (viết lên trời
xanh) biểu tượng cho văn chương, tri thức. Miếu sơn thần thờ núi Độc tôn
biểu trưng cho võ - công với ý nghĩa phải nên coi trọng cả văn lẫn võ, núi
là biểu tượng của chiến công, tháp là biểu tượng của văn vật.
- Đài nghiên với hành vế đối quan trọng “kình thiên bút thế thạch phong
cao” (thế bút chống trời cao như ngọn núi đá) thể hiện khí phách người
qn tử, trọng trí thức, trên đỉnh có nghiên đá vốn để mài mực viết nhữ
hình nửa trái đào đặt trên 3 con cóc được khắc nguyên tạc liền khối với bệ
gạch, 3 con cóc cùng há miệng như đang kể nói điều gì hân hoan. Đài
nghiên với ý nghĩa sâu xa được khắc trên đó là tinh thần của cụ Nguyễn
Siêu gửi gắm trong đó: đài nghiên ko vng, khơng trịn khéo chứa được
việc, khơng cao khơng dưới ở vào chính giữa, cúi nhìn Hồn Kiếm ngửa
trơng ngọn bút, ý nói nên nể trọng những người khơng vng khơng trịn
để họ làm được những việc có ích cho đất nước.
(3 con cóc tượng trưng cho sự coi trọng chữ nghĩa gắn với hình ảnh của
thầy đồ cóc, nhờ có thầy đồ cóc mà dân mình có văn hóa, có chữ nghĩa…
dù chỉ nhà thầy nhưng mãi mãi được người đời tơn trọng, vẫn có trị ngoan
trị giỏi giúp ích cho đời- ông Nguyễn Từ Huy cháu bốn đời của cụ Nguyến
Siêu)

2 chữ thiện – ác với ý nghĩa cái ác luôn tồn tại trong cuộc sống nhưng bên
cạnh cái ác bao giờ cũng có cái thiện.
5


- Cầu Thê Húc: bốn mặt cầu đều khăc chữ “Thê Húc Kiều” (ánh sáng ban
mai đậu vào thành cầu) hay nơi đón ánh sáng ban mai, đây là nơi có vị trí
đẹp tầm nhìn ra bốn phía đều tuyệt vời, một vị trí rất thu hút du khách, khi
đứng trên cầu sẽ có dịp được chiêm ngưỡng nhiều cảnh đẹp xung quang hồ
và tháp rùa…
- Đắc Nguyệt Lâu (lầu được trăng) được khắc các câu đối ca ngợi cảnh đẹp
Ngọc Sơn, và nhắc rằng gặp khó khăn nếu biết nhìn xa, biết dựa vào sức
trẻ thì mọi khốn khó đều sẽ qua, và có thể làm được những gì mình mong
muốn như được trăng vậy
- Đình Trấn Ba( đình chắn sóng) với ý nghĩa nhắc nhở phải trấn chặn làn
sóng văn hóa khơng lành mạnh vào Thăng Long.
Cụ phương đình Nguyễn văn Siêu một danh nhân văn hóa thể kỷ 19, lúc
đương thời đã được mệnh danh là thần siêu mà tên tuổi đang được hiện diện trên
một đường phố trung tâm của Hà Nội ( Phố Nguyễn Siêu), cụ khơng chỉ có tài
năng văn chương mà cịn là nhà nho có khí phách cao khiết, do thất vọng với
chính sự, buồn phiền về nhân tình thế thái và sự suy đồi của đạo lý mà từ quan về
quê hương dựng trường dạy học ở phố Nguyễn Siêu ngày nay, cụ ấp ủ khát vọng
đào tạo nên một thế hệ mới truyền cho họ chí hướng,ươc mơ mà cụ chưa thực
hiện được.
9. Đền Bà Kiệu:
Đền Bà Kiệu có tên là Thiên Thiên Điện được xây dựng từ thời Lê Trung Hưng
thờ ba vị nữ tướng: Liễu Hạnh công chúa, đệ nhị ngọc nữ Quỳnh Hoa, đệ tam
ngọc nữ Quế Nương. Đền có quy mơ kiến trúc hình chứ cơng gồm nhà đại bái 3
gian rộng, khương đình 2 tầng 4 mái, 3 gian hậu cung được quy hoạch tập trung
tạo sự bề thế trang nghiêm, 2 cây đa lớn sát bên đền mang lại vẻ đẹp cổ kính và

kiến trúc độc đáo của Việt Nam.
10.Tượng đài cảm tử quân

6


Đêm 19.12.1946, trước thái độ hung hăng và những hành động cướp nước của
thực dân Pháp, toàn quốc kháng chiến bùng nổ, để hưởng ứng lời kêu gọi toàn
quốc kháng chiến của Hồ Chủ tịch, quân và dân Hà Nội đã kiên cường chiến đấu
để bảo vệ từng con đường góc phố của thủ đơ, sau hơn 60 ngày đêm chiến đấu họ
đã viết lên bản hùng ca về tinh thần yêu nước vĩ đại của dân tộc. Sau này, để kỷ
niệm Ngày Toàn quốc kháng chiến, TP.Hà Nội đã xây dựng tượng đài cảm tử
quân tại đền Bà Kiệu với dòng chữ đắp nổi “Cảm tử cho tổ quốc quyết sinh”...
11.Nhà hát múa rối Thăng Long:
Nhà hát là điểm đến thu hút khách tham quan du lịch trong và ngoài nước.
nhà hát Múa rối Thăng Long được thành lập năm 1969. Trải qua gần 40 năm
hoạt động dưới sự chỉ đạo, đầu tư của UBND Thành phố Hà Nội và Sở Văn hoá
- Thể thao – Du lịch, Nhà hát không ngừng lớn mạnh, phát triển, nhà hát đã góp
phần đầu tư khơi phục bộ mơn nghệ thuật rối nước cổ truyền để giới thiệu với
khán giả trong nước và quốc tế một loại hình nghệ thuật đậm đà bản sắc dân tộc
được lưu giữ bảo tồn, phát triển từ đời này sang đời khác, nhà hát múa rối Thăng
Long ln để lại trong lịng khán giả trong nước và khách quốc tế những tình
cảm tốt đẹp.
12. Đài phun nước Long Vân – quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục:
Đài phun nước Long Vân thuộc quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục trước
đây, thường được xem là km số 0, vì vậy tất cả các tuyến đường bộ dường như
đều được tính theo cột mốc này, điều đó cũng có nghĩa là vị trí này được xem là
trung tâm của thủ đô Hà Nội.
Đông kinh nghĩa thục là một phong trào yêu nước xuất hiện ở Bắc Kỳ vào
đầu thế kỷ 20, lấy trường học hợp pháp ở Hà Nội làm trung tâm để mở rộng

phạm vi ra nhiều nơi, hoạt động ở trường mở ra nhiều lĩnh vực nổi bật nhất là
văn hóa giáo dục xã hội, đơng kinh nghĩa thục là chống lại những cái lạc hậu của
xã hội phong kiến đang là trở lực ngăn cản sự tiến bộ của xã hội.

7


13. Đền thờ vua Lê Thái Tổ
Là nơi tưởng niệm và ghi nhớ công ơn vị anh hùng dân tộc Lê Lợi, một vị
vua đã có cơng lớn trong việc đánh đuổi giặc Minh gìn giữ bờ cõi dân tộc, gắn
liền với truyền thuyết Hồ Hồn Kiếm.
14.Tịa soạn báo Hà Nội Mới
15.Trụ sở CAND quận Hoàn Kiếm

8


9


10