ĐỀ TÀI: DỰ ÁN

QUY HOẠCH TỔNG THỂ PHÁT
TRIỂN DU LỊCH Ở CỐ ĐƠ HOA LƯ – NINH BÌNH.
(Néi dung quy hoạch chi tiết khu di tích đền vua Đinh, vua Lª)


Phần I : VỊ TRÍ,MỤC TIÊU VÀ CHIẾN LƯỢC PT DU LỊCH
I.1. Mục tiêu chủ yếu của dự án quy hoạch đó là:
a)

Đẩy mạnh cơng tác bảo tồn, tơn tạo và phát triển di tích lịch sử cố đơ Hoa Lư theo

Luật di sản văn hóa.
b)

Bảo vệ và làm phong phú thêm các giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể của khu

di tích cố đơ Hoa Lư.
c)

Phối hợp với quy hoạch tổng thể Kinh tế - xã hội của tỉnh Ninh Bình và các dự án

quy hoạch của ngành du lịch để đảm bảo sự phát triển bến vững của khu vực
I.2. Phạm vi quy hoạch:
Bao gồm các giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể của khu di tích cố đơ Hoa Lư, các di
tích có liên quan trực tiếp đến khu di tích: Tồn bộ khu vực thành nội, thành ngoại. Các di
tích lịch sử : Đền thờ và Lăng Vua Đinh, Vua Lê, đền thờ Công chúa Phất Kim, chùa Nhất
Trụ, bia Câu Dền, chùa Ngần, hang Bim, các đoạn tường thành, nền cung điện nằm dưới
lòng đất, núi Mã Yên, núi Phi Vân, núi Cột Cờ, sơng Sào Khê,với diện tích khoảng gần
300ha.Trong đó đặc biệt chú trọng quy hoạch khu di tích Đinh – Lê.

I.3. Đối tượng:
Đối tượng bảo tồn, tơn tạo của quy hoạch đó là khu di tích cố đơ Hoa Lư trong đó chú
trọng chủ yếu đến khu vực đền Vua Đinh Tiên Hoàng, đền Vua Lê Đại Hành cùng khu vực
xung quanh đó có liên quan trực tiếp đến khu vực này; văn hóa, văn nghệ dân gian và các lễ
hội truyền thống.
I.4. Nhiệm vụ:
-

Phát triển các sản phẩm du lịch mang tính đặc thù, đa dạng hố và nâng cao tính

hấp dẫn, cạnh tranh du lịch của khu di tích cố đơ Hoa Lư. Quan trọng hơn là tạo ra những
sản phẩm đáp ứng nhu cầu của du khách quanh năm để hạn chế tính mùa vụ.
-

Cố đô Hoa Lư là một khu du lịch phát triển trên cơ sở khai thác các giá trị văn hóa

– lịch sử, cảnh quan – sinh thái, nên cùng với việc phát triển du lịch cũng cần chú trọng đến
việc đảm bảo môi trường ngay từ đầu bởi những giá trị du lịch này rất nhạy cảm, dễ biến đổi
dưới tác động của hoạt động du lịch và của hoạt động kinh tế - xã hội.


-

Để đảm bảo phát triển du lịch bền vững ở cố đơ Hoa Lư phải lập những đề xuất

chính sách và các giải pháp cụ thể phát triển du lịch phải gắn với bảo tồn các giá trị văn hóa
– lịch sử, cảnh quan – sinh thái; tạo điều kiện cho cộng đồng được tham gia tích cực vào
hoạt động du lịch.
-


Ngay từ bây giờ bên cạnh phát triển khu di tích cố đơ thì việc đào tạo đội ngũ lao

động về du lịch đủ năng lực đáp ứng được yêu cầu cũng là điều quan trọng hàng đầu.
-

Căn cứ quy hoạch chi tiết của từng vùng, tiến hành lập, thẩm định, các dự án khác

. Đối với mỗi dự án thành phần cần lưu ý việc lựa chọn chủ đầu tư, xác định nguồn vốn cho
hợp lý. Ngân sách nhà nước chủ yếu tập trung đầu tư cho vùng bảo vệ đặc biệt, và các di
tích có liên quan trực tiếp đến Cố đơ Hoa Lư; có các biện pháp huy động sự đóng góp sức
người, sức của của nhân dân trong việc giữ gìn, bảo vệ, đầu tư bảo tồn, tôn tạo và phát huy
giá trị khu di tích.
Phần II: ĐÁNH GIÁ TIỀM NĂNG,HIỆN TRẠNG CÁC NGUỒN LỰC
II.1.Điều kiện tự nhiên và tài nguyên du lịch :
Hoa Lư trước đây gọi là huyện Gia Khánh, được thành lập từ 1906. Hoa Lư là
vùng đất nổi tiếng của Việt Nam với truyền thống lịch sử vẻ vang, từng là kinh đô đầu tiên
của nước Đại Cồ Việt- nước Việt Nam thống nhất của Đinh Tiên Hồng và sau đó là các vua
Lê Đại Hành, Lý Công Uẩn. Hiện nay, Hoa Lư là một địa chỉ du lịch hấp dẫn du khách trong
nước và nước ngoài, hứa hẹn trở thành trung tâm du lịch lớn.
Hoa Lư là một huyện nằm ở trung tâm tỉnh Ninh Bình, có vị trí bao bọc phía Bắc
và Tây với thành phố Ninh Bình, phía bắc giáp huyện Gia Viễn, phía tây giáp thị xã Tam
Điệp, phía nam giáp huyện n Mơ, phía đơng giáp huyện Ý Yên, tỉnh Nam Định và thành
phố Ninh Bình. Với diện tích tự nhiên: 13.970 ha, dân số: 905.795 người( 2001 ) ,có 16 xã;
có địa hình tự nhiên phong phú và thuận lợi cho kinh tế phát triển.
a.Địa hình :
Địa hình là yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến hoạt dộng kinh tế-xã hội.bề mặt địa
hình của Ninh Bình hết sức phong phú và đa dạng,giàu tiềm năng du lịch sinh thái.Trên địa
hình vùng núi cao phía Bắc, là địa bàn hẻo lánh, thuận lợi cho rừng nguyên sinh tồn tại, tiêu
biểu là rừng quốc gia Cúc Phương- rừng quốc gia đầu tiên ở Việt Nam,có giá trị sinh học vô



cùng quý hiếm và giá trị du lịch to lớn. Địa hình Karst phía đơng bắc tỉnh là nơi có nhiều hệ
thống hang động kỳ thú,là một thế mạnh cho việc phát triển du lịch của Ninh Bình,tiêu biểu
là khu Tam Cốc-Bích Động và hệ thống Tràng An….
Khu hang động sinh thái kỳ vĩ Tràng An ở phía nam cố đơ Hoa Lư, hội tụ nhiều
động nước trên diện tích hàng trăm ha. Đây được mệnh danh là vịnh Hạ Long trên cạn của
đất Ninh Bình, có diện tích hơn 1500 ha được phát hiện cách đây vài năm. Đây là địa chỉ du
lịch về nguồn hết sức hấp dẫn. Tại đây có khoảng 50 động khơ và 50 động nước. Các hang
động đực nối với nhau tạo nên một bức tranh thuỷ mặc. Du khách sẽ dừng chân ở các di tích
lịch sử, các dãy núi tồn tại hệ sinh vật đa dạng, phong phú, trong đó có những động vật quý
hiếm.
Vùng địa hình đồng chiêm trũng, ngập nước quanh năm của các huyện Gia Viễn,
Hoa Lư. Tuy không thuận lợi cho hoạt động canh tác nông nghiệp , nhưng lại tạo ra những
cảnh quan thiên nhiên kỳ thú, là tiềm năng của du lịch sinh thái ,tiêu biểu như khu du lịch
ngập nước Vân Long. Non nước Vân Long có những cảnh quan tuyệt đẹp,cảnh núi ẩn mây
trời,mây che ấp núi, non và nước hoà quyện với nhau tạo nên một cảnh quan hùng vĩ đồng
thời mang phong cảnh của một vùng quê hiền hoà yên ả,hương đồng gió nội làm cho Vân
Long giống như một” Vịnh Hạ Long khơng sóng”
Cố đơ Hoa Lư cách Thủ đơ Hà Nội khoảng 90km, thuộc địa phận xã Trường Yên,
huyện Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình. Đây là vùng đất hấp dẫn, quyến rũ lòng người bởi cảnh đẹp
thiên nhiên kỳ thú, non nước hữu tình hồ quyện với các di tích lịch sử - văn hoá đặc sắc của
dân tộc.
Thành luỹ Hoa Lư xưa:
Sử ghi rằng khi thống nhất giang sơn về một mối, năm Mậu Thìn (968) Đinh Bộ
Lĩnh lên ngơi hồng đế, lập nên quốc gia Đại Cồ Việt, đóng đơ ở Hoa Lư, “đắp thành đào
hào, dựng cung điện, chế triều nghi”. Kinh đô Hoa Lư nay thuộc địa bàn các thôn Yên
Thành, Yên Thượng và Chi Phong xã Trường Yên huyện Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình.
Dựa vào địa hình tự nhiên, nội thành kinh đơ Hoa Lư, được chia thành ba khu
vực chính, thường được gọi theo vị trí là Thành Nội, Thành Ngoại, Thành Nam, trong đó



Thành ngoại là trung tâm kinh đơ. Tồn bộ khu nội thành rộng khoảng 6km2, trong đó diện
tích dùng để xây dựng cung điện, dinh thự, trại lính rộng khoảng 2,7km2.
Do bối cảnh nước nhà vừa giành được độc lập, chính quyền Trung ương tập
quyền chưa đủ mạnh để quản lý toàn bộ lãnh thổ quốc gia, nguy cơ ngoại xâm và nội chiến
vẫn rình rập, nên nhà Đinh đã lập đô ở địa điểm vừa xa biên giới, vừa có địa hình hiểm trở,
lại ở cạnh làng q của vua, nay là xã Trường Yên huyện Hoa Lư.
Kinh đô Hoa Lư nằm trong thung lũng đá vôi với ba phía Đơng, Tây và Nam
dày đặc núi non cao ngất, vách núi dựng đứng, đỉnh núi lởm chởm đá tai mèo, vốn được
hình thành trong thời kỳ tạo sơn thuộc kỷ địa chất Triat cánh nay khoảng 300 triệu năm. Núi
non hùng vĩ thực sự là những bức tường thành thiên nhiên che chở kinh đơ. Phía Đơng là
dãy Hang Qn, núi Đầm, phía Tây có dãy Mang Sơn, Cổ Giải, Hàm Xà, phía Nam có dãy
Hang Luồn, Qn Đốt… Ngăn cách khu Thành Ngoại với khu Thành Nội (là “thích lý” –
nơi cư trú của quan lại, quý tộc) là dãy Đại Vân Sơn với các ngọn Núi Chợ, Hang Sung,
Qn Vơng… Nối hai khu vực này chỉ có một lối duy nhất là Quèn Vông mà việc qua lại
khơng dễ dàng gì. Cịn trong sơn hệ đá vơi dày đặc kia, chỉ có những đường núi len lỏi, dốc,
sình lầy vơ cùng hiểm trở. Nhà Đinh đã lợi dụng địa thế tự nhiên với núi non hiểm trở để
bảo vệ cho Kinh đô Hoa Lư. Chỉ duy nhất phía Bắc khu Kinh đơ khơng có núi non che chắn,
buộc nhà Đinh phải đắp thành để bảo vệ.
Tường thành ngoài là tuyến tường thành bảo vệ ngoài cùng của Kinh đô Hoa Lư.
Bên trong các tuyến tường thành là khu nội thành, bên ngoài chúng là vành đai ngoại thành.
Kẻ địch muốn tấn công vào Kinh đô Hoa Lư thì trước hết phải vượt qua các bức tường thành
này. Vì tính chất sống cịn đó mà các tuyến tường thành ngồi mặc dù khơng thể sánh với
các tường thành thiên tạo về quy mô đồ sộ, sự bền vững bất khả xâm phạm, nhưng cũng
không kém phần cao to và kiên cố. Nhà Đinh cho xây đắp ở đây một số tuyến tường thành
nối các ngọn núi với nhau, như ở thơn n Thượng, n Hạ, n Trạch có các tuyến Thành
Đông chạy theo hướng Tây Bắc – Đông Nam nối núi đầm với núi Thanh Lâu, núi Thanh
Lâu với núi Cột Cờ (dài 500m), tuyến Thành Bắc chạy theo hướng Đông Bắc – Tây Nam,
nối núi Cột Cờ với núi Chẽ, núi Chẽ với núi Chợ dài 450m, ở thơn Chi Phong có tuyến
Thành Dền hướng Đơng – Tây, nối núi Hang To sang núi Cánh Hàn, núi Cánh Hàn sang núi

Hàm Xà dài 650m. Phía Nam khu Nội Thành có một đoạn tường thành gọi là Thành Nam


dài khoảng 100m nối hai mỏm núi phía Đơng sang phía Tây, tại điểm gọi là Máng Nước.
Đây là đoạn tường thành bảo vệ con đường thuỷ ra vào kinh thành Hoa Lư. Nghiên cứu vết
tích các đoạn tường thành cho thấy chúng được đắp bằng đất, bên trong ốp bằng gạch, dùng
cọc gỗ, lá cây chống lún. Kích thước các đoạn tường thành này rất đồ sộ và khó lòng vượt
qua: chân rộng từ 15 – 17m, mặt rộng 3 – 4m, cao 8 – 10m.
Bên trong khu vực Nội thành lại có những đoạn tường thành khác ngăn chia Nội
thành ra từng khu vực nhỏ tách rời nhau. Ngoài bức tường thành thiên tạo là núi Đại Vân
sừng sững chia đôi Nội thành thành hai khu vực liền kề nhau nhưng tách rời nhau, dân gian
quen gọi là khu Thành Nội (thôn Chi Phong) và khu Thành Ngoại (chủ yếu nằm trên địa bàn
các thôn Yên Thành, Yên Thượng), trong mỗi khu vực đó lại có các đoạn tường thành chia
ngăn theo kiểu “ô hàng thuốc”. Khu Nội thành nằm gọn trong thung lũng núi đá vôi, cho nên
các đoạn tường thành trong khu Nội thành thường nằm theo hướng Đông – Tây cắt ngang và
nối dãy núi phía Đơng với dãy núi phía Tây. Ở khu Thành Nội đó là tường thành Vầu nối
núi Hang Sung sang núi Cổ Giải, tường thành Bồ nối núi Quèn Đót sang núi Mồng Mang,
tường thành Bin nối núi Mồng Mang sang núi Cổ Giải. Ở khu Thành Ngoại có tường thành
Vầu nối từ núi Hang Quàn sang núi Mã Yên, từ núi Mã n sang núi Qn Vơng, tường
thành Ngịi Chẹm nối núi Hang Quàn sang núi Đại Vân, tường thành Thụ Mộc nối núi Am
Tiêm sang núi Hang Luồn. Như vậy các đoạn tường thành này chỉ chạy cắt ngang hai khu
vực Nội thành, các nhà nghiên cứu chưa phát hiện được vết tích của một đoạn tường thành
nào cắt dọc khu Nội thành theo chiều Nam Bắc.
Trên các đoạn tường thành nhân tạo này đều có cửa ra vào hoặc thường xun,
vì nằm trên tuyến giao thơng thuỷ bộ quan trọng, hoặc chỉ dùng cho việc canh giữ, bố phịng
hoặc thốt hiểm khi cần thiết. Tại tuyến thành Đơng có tới hai cửa thành. Một cửa đi qua
đoạn thành nối núi Đầm với núi Thanh Lâu, nằm trên tuyến đường bộ quan trọng ra vào
Kinh đô Hoa Lư. Bia hang Thầy Bói tạc dưới chân núi Đầm, cạnh con đường 12C hiện nay
gọi cửa thành này là Đông Môn ( cửa Đông), là nơi bá quan văn võ qua lại mỗi khi vào triều
bệ kiến. Nay còn địa danh xóm Đơng Mơn thuộc xã Trường n, và núi Thanh Lâu nằm

cạnh đường còn gọi là Núi Cổng, nhưng vết tích của cửa thành thì hồn tồn khơng cịn do
con đường qua đây luôn được cải tạo và mở rộng.


Cũng trên tuyến thành này, đoạn từ núi Thanh Lâu sang núi Cột Cờ, khảo cổ
học đã tìm thấy một lối đi qua thành, rộng 4,5m, dài 17m, cao hơn mặt ruộng hiện tại 1,5m.
Nền lát gạch vng trang trí hoa sen hoặc chim phượng, hai bên lối đi xây tường bằng gạch
chữ nhật thế kỷ X, phế tích cho biết đương thời lối đi được lợp bằng ngói. Ngồi ra, Hang
Quàn cũng là một lối đi ra vào kinh thành. Dân gian cho rằng cái hang này là nơi quản xác
chết (tức nhà xác) thời Đinh – Lê, nhưng tên chính thức của nó là n Quang, tức là cửa ra
vào an toàn. Về cổng thành dưới nước (thuỷ mơn), tuy vết tích khơng cịn, nhưng ở những
chỗ có sơng ngịi chảy qua tường thành, như trên tuyến thành Bắc, nơi con sông Sào Khê
chảy qua ngay chân núi Chẽ, hoặc tại Hang Luồn, Máng Nước, tất phải có qn canh giữ, và
đó là cổng thành đường thuỷ.
Nay thì các vết tích các tường thành khơng cịn, hầu hết đã bị san phẳng để lấy
đất xây dựng nhà cửa hoặc làm lối đi. Chỉ cịn lại phần móng thành chìm dưới đất là có thể
khai quật để nghiên cứu. Tuyến tường thành nằm trên địa bàn thôn Chi Phong còn khá
nguyên vẹn, nhưng đã được dùng làm đê ngăn lụt, nên vùi lấp hết dấu vết tường thành thời
Đinh – Lê, điển hình là thành Dền. Tường Vầu trở thành lối đi, tường Bin, tường Bồ là đập
ngăn nước.
Nhìn chung, Kinh đô Hoa Lư thời Đinh - Tiền Lê thế kỷ X đã được vua Đinh
triệt để lợi dụng địa hình hiểm yếu của thiên nhiên bao bọc tạo nên một tồ thành bất khả
xâm phạm. Chính vì vậy trong suốt 42 năm trời tồn tại, vào Kinh đô Hoa Lư, giặc Cử Long
(Thanh Hoá), hàng ngàn chiến thuyền của vua Chiêm Thành do Ngô Nhật Khánh dẫn đường
đã nhiều lần muốn đánh… đều thất bại thảm hại. Tiếp tục công tác nghiên cứu, khai quật các
tường thành, cho phục dựng toàn bộ hoặc một số tuyến thành là việc rất nên làm, và cần kíp
hiện nay khi lễ kỷ niệm một ngàn năm Thăng Long khơng cịn là bao xa!
b.Khí hậu :
Ninh Bình thuộc vùng tiểu khí hậu của đồng bằng sơng Hồng, ngồi ảnh hưởng
sâu sắc của gió mùa Đơng bắc, Đơng nam, cịn chịu ảnh hưởng của khí hậu ven biển, khí

hậu rừng núi và nửa rừng núi. Thời tiết trong năm chia làm hai mùa khá rõ rệt; mùa khô từ
tháng 11 - 12 năm trước đến tháng 4 năm sau; mùa mưa từ tháng 5 - tháng 10.


Nhiệt độ trung bình hàng năm là 23,4oC và có sự chênh lệch không nhiều giữa các
vùng (hơn kém nhau từ 0,3 - 0,4oC); tháng 7 có nhiệt độ cao nhất là 28,5oC, tháng 1 có nhiệt
độ trung bình thấp nhất là 15,6oC.
Độ ẩm trung bình hàng năm là 86% và có sự chênh lệch khơng nhiều giữa các
tháng trong năm: tháng 2 cao nhất là 91%, tháng 10 thấp nhất là 80%; giữa các vùng chênh
lệch nhau trên dưới 1%.
Số giờ nắng trung bình mỗi tháng là 98,7 giờ, tháng 5 cao nhất là 199,4 giờ,
tháng 3 thấp nhất là 14,6 giờ.
Lượng mưa trung bình mỗi tháng là 238,8 ly, tháng 9 cao nhất là 816 ly, tháng
1 thấp nhất là 8,5 ly. Lượng mưa phân bổ không đều trong năm, thường tập trung vào các
tháng 5 đến tháng 10 và chiếm từ 86 - 91% lượng mưa trong năm.
Do điều kiện thuỷ thế bất lợi (một phần do nước thượng nguồn từ Hồ Bình dồn
về, một phần do nước mưa từ các triền núi từ Thanh Hoá đổ xuống) vào những đợt mưa to
(1985, 1994) các huyện Gia Viễn, Nho Quan, Yên Mô, Hoa Lư thường gặp thiên tai, lũ lụt
trên diện rộng.
Tất cả những điều kiện này góp phần thuận lợi và mang lại một số khó khăn
cho sự phát triển của du lịch Hoa Lư nói riêng và của Ninh Bình nói chung.
c.Sơng ngịi :
Ninh Bình có hệ thống sơng ngịi dày đặc,với lượng mưa trung bình 1908,
5mm/năm, địa hình đa dạng, chia cắt, đã tạo nên mật độ sơng ngịi và lưu lượng dịng chảy
cao (0,6-0,9km/km2 ; 301/s/km2) (nguồn : Chương trình tiến bộ khoa học kỹ thuật cấp nhà
nước 421) . Tiêu biểu như sơng Đáy, sơng Càn, sơng Hồng Long…. Các dịng sơng này
không chỉ là mạng lưới giao thông quan trọng mà còn mang lại tiềm năng du lịch cao,đang
dưa vào khai thác.
Sơng Hồng Long chảy qua huyện Gia Viễn kết hợp với sông Đáy tại ngã ba
Gián Khẩu, cách Hoa Lư không xa . Đây là dàng sông gắn liền với bao huyền thoại về vua

Đinh Tiên Hồng thuở cịn là chú bé Đinh Bộ Lĩnh cờ lau tập trận . Gìơ đây, mỗi ngày có
hàng trăm du khách ngược dịng Hồng Long , từ Ninh Bình lên thượng nguồn để tìm dấu
vết xa xưa . Đầu thế kỷ 21, rất đơng du khách tới Ninh Bình khơng chỉ để chiêm ngưỡng vẻ


đẹp của cố đơ Hoa Lư mà cịn lên tận thượng nguồn con sơng có vẻ đẹp kỳ lạ này để thăm
suối nước nóng Kênh Gà và động Vân Trình.
d.Sinh vật :
Khu cố đơ Hoa Lư có một thế giới sinh vật phong phú gồm các loài thực vật quý
hiếm và nhiều lồi khác thì được dùng để làm thuốc . Tài ngun cây cảnh gồm có 76 lồi
như Lan,Tuế .v.v.
Các loài động vật cũng rất phong phú mà ngày này người ta vẫn còn gặp như khỉ ,
sơn dương , trăn, sáo , vẹt, khướu…..
Động vật thuỷ sinh trong vùng ngập nước Hoa Lư hiện còn tồn tại tương đối
phong phú , bao gồm 30 loài động vật nổi , 47 loài động vật đáy . Đặc biệt là loài Rùa cổ sọc
(Ocadia sinesis) được coi là quý hiếm.
Tất cả góp phần phục vụ cho việc phát triển các khu du lịch sinh thái tiềm năng
và mang lại giá trị sinh thái cao.
II.2.Điều kiện dân cư KT-XH và TNDL nhân văn :
a.Dân cư:
Theo niên giám thống kê Ninh Bình năm 2001, dân số toàn tỉnh là 905.795
người, bao gồm hai cộng đồng cư dân, người Việt và người Mường.
Người Mường ở Ninh Bình là dân cư có nguồn gốc bản địa. Người Việt và
người Mường có mối quan hệ chặt chẽ, gắn kết lâu đời với nhau.
Là một cộng đồng đa dạng, nhưng con người Ninh Bình, trải qua hàng ngàn
năm sinh cơ lập nghiệp đã tạo dựng cho mình những phẩm chất quý báu. Đối mặt với thiên
nhiên khắc nghiệt đồng đất chua phèn, nơi thì quanh năm ngập úng “ sống ngâm da chết
ngâm xương”, nơi thì “ đất mặn ngút ngàn lau sậy, sóng mặn dâng ngang trời, muỗi bay như
sấm dậy”, con người Ninh Bình đã tôi luyện cho một bản lĩnh vững vàng đối chọi với thiên
nhiên cần cù, sáng tạo và giàu kinh nghiệm trong lao động sản xuát, đấu tranh với thiên

nhiên, khai sơn phá thạch, tạo dựng quê hương.
Là mảnh đất hay diễn ra các cuộc giao tranh ác liệt trong lịch sử chống giặc
ngoại xâm và nội chiến của cả dân tộc, nhân dân Ninh Bình đã hun đúc truyền thống đấu


tranh chống giặc ngoại xâm. Họ cũng là những con người rất yêu thương và gắn bó với quê
hương nơi có phong cảnh hữu tình trứ danh cả nước.
Mỗi con người Ninh Bình, dù có di bất cứ đâu, nơi đâu cũng tâm niệm: “ dù ai
buôn dâu bán đâu. Nhớ ngày mở hội cờ lau thì về.”. Bản chất chất phác thật thà, nhưng
trong con người Ninh Bình cũng có niềm tự hào và kiêu hãnh:
Chẳng thơm cũng thể hoa nhài
Dẫu khơng thanh lịch cũng người Tràng An
Đó là lối nói tự hào họ đã là dân kinh kì- kinh đô Hoa Lư hiển hách trong lịch
sử. Hoa Lư là vùng đất nổi tiếng của Việt Nam với truyền thống lịch sử vẻ vang, từng là
kinh đô đầu tiên của nước Đại Cồ Việt- nước Việt Nam thống nhất của Đinh Tiên Hồng và
sau đó là các vua Lê Đại Hành, Lý Công Uẩn. Hiện nay, Hoa Lư là một địa chỉ du lịch hấp
dẫn du khách trong nước và nước ngoài, hứa hẹn trở thành trung tâm du lịch lớn.
b.Kinh tế:
Ninh Bình có vị trí quan trọng của vùng cửa ngõ miền Bắc và vùng kinh tế trọng
điểm phía Bắc. Đây là nơi tiếp nối giao lưu kinh tế và văn hố giữa khu vực châu thổ sơng
Hồng với Bắc Trung Bộ, giữa vùng đồng bằng Bắc Bộ với vùng rừng núi Tây Bắc. Thế
mạnh kinh tế nổi bật của Ninh Bình là các ngành cơng nghiệp vật liệu xây dựng và du lịch.
Trong những năm gần đây kinh tế Ninh Bình liên tục tăng trưởng ở mức 2 con
số, Năm 2005 chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh xếp thứ 41/42, năm 2006 vươn lên xếp thứ
18/64, năm 2007 xếp thứ 24/64, năm 2008 xếp 23/63, liên tục đứng thứ 5 ở miền Bắc. Năm
2007, Ninh Bình là một trong những tỉnh thu hút vốn đầu tư nước ngoài lớn của Việt Nam;
thu ngân sách đạt 1.140 tỷ đồng, là tỉnh thứ 26/64 đạt mức thu 1000 tỷ. Trong khi diện tích
và dân số tỉnh chỉ đứng thứ 56/64 và 43/64.
Cơ cấu kinh tế trong GDP năm 2007: Công nghiệp - xây dựng: 40%; Nông, lâm - ngư
nghiệp: 26%; Dịch vụ: 34%

Cơng nghiệp
Ninh Bình có tiềm năng và thế mạnh phát triển công nghiệp vật liệu xây dựng
với số lượng nhà máy sản xuất xi măng nhiều trong đó nổi bật là các doanh nghiệp xi măng
Vinakansai, xi măng Hệ Dưỡng, xi măng Tam Điệp, xi măng Phú Sơn, xi măng Duyên Hà,


xi măng Hướng Dương .v.v. Sản phẩm chủ lực của địa phương là xi măng, đá, thép, vơi,
gạch .v.v.
Tính đến năm 2009, Ninh Bình có 7 khu cơng nghiệp gồm: Gián Khẩu, Ninh
Phúc, Tam Điệp, Phúc Sơn, Sơn Hà, Xích Thổ và Khánh Cư, 22 cụm cơng nghiệp với diện
tích 880 ha. Nghề thủ cơng truyền thống địa phương có: thêu ren ở Hoa Lư, dệt chiếu và làm
hàng cói mỹ nghệ ở Kim Sơn, Yên Khánh..., đan lát mây tre ở Gia Viễn, Nho Quan, sản xuất
đồ đá mỹ nghệ ở Ninh Vân (Hoa Lư).
Theo Cục thống kê tỉnh Ninh Bình, tổng giá trị sản xuất cơng nghiệp trên địa
bàn tỉnh ước đạt hơn 6.000 tỷ đồng trong năm 2008, tăng gần 50% so với năm 2007. Một số
nhà máy đã đi vào sản xuất cho ra sản phẩm như nhà máy xi măng Duyên Hà, xi măng
Hướng Dương, Công ty may Đài Loan, Cơ sở chế biến hạt điều - Cty CP xuất khẩu đầu tư
Ninh Bình, Sản phẩm lị quay ximăng 2,3 triệu tấn/năm của Cơng ty Cơ khí lắp máy Ninh
Bình, các sản phẩm cơ khí cơng nghệ cao của Cơng ty cơ khí Quang Trung, sản phẩm hoa
quả đóng hộp của Cơng ty cổ phần Thực phẩm xuất khẩu Đồng Giao…đã góp phần tăng giá
trị cơng nghiệp.
Về thu hút đầu tư, tỉnh có những dự án công nghiệp với mức đầu tư lớn đang được
triển khai xây dựng như: Nhà máy phân đạm công suất 56 vạn tấn/năm, nhà máy sản xuất
phụ tùng động cơ tàu thuỷ Vinashin vơi vốn đầu tư 1.200 tỷ đồng, nhà máy sản xuất sôđa
đầu tư 1.300 tỷ, nhà máy sản xuất phơi thép Ninh Bình đầu tư 560 tỷ đồng.
Nơng nghiệp
Ninh Bình có lợi thế phát triển ngành nơng nghiệp đa dạng nhiều thành phần.
Các vùng chuyên canh nông nghiệp chính của tỉnh: vùng nơng trường Đồng Giao
chun trồng cây công nghiệp như cây dứa thơm, vùng Kim Sơn trồng cây cói làm chiếu và
các mặt hàng mỹ nghệ khác, vùng biển Kim sơn nuôi tôm sú, nuôi cá và nuôi lợn, vùng

Ninh Phúc, Ninh Sơn trồng hoa và rau sạch. Cơ cấu Nông, lâm, thuỷ sản trong GDP của
tỉnh, năm 2007 đạt 26% (mục tiêu đến năm 2010 là 17%). Trong nông nghiệp, giữa các lĩnh
vực sản xuất cũng có sự chuyển dịch. Năm 2001, nơng nghiệp chiếm 93,4%, lâm nghiệp
1,3%, thuỷ sản 1,7%, đến năm 2007, tỷ lệ đó là: Nơng nghiệp 86,9%, lâm nghiệp 1,7%, thuỷ
sản 11,4%.


Lĩnh vực nuôi thuỷ sản phát triển khá ổn định, nhất là ở khu vực nuôi thả thuỷ
sản nước ngọt. Diện tích ni thuỷ sản năm 2007 đạt 9.021 ha, tăng 27,7% so với năm 2004;
trong đó diện tích ni thả vùng nước ngọt đạt 6.910 ha, nuôi thuỷ sản nước lợ 2.074 ha. Sản
lượng thuỷ sản năm 2007 đạt 18.771 tấn. Trong đó sản lượng tơm sú đạt 1.050 tấn, cua biển
đạt 1.280 tấn. Tổng giá trị thuỷ sản năm 2007 đạt 350 tỷ đồng, tăng 73,4 tỷ đồng so với năm
2004.
Về hạ tầng, tỉnh đang đầu tư, nâng cấp, xây mới nhiều trạm bơm nước, kênh mương.
Các tuyến đê quan trọng như: Đê biển Bình Minh II; đê tả, hữu sơng Hồng Long; đê Đầm
Cút, đê Năm Căn, hồ Yên Quang, âu Cầu Hội... được nâng cấp theo hướng kiên cố hố.
Dịch vụ
Ninh Bình có vị trí hội tụ giao thông liên vùng rất thuận lợi cho phát triển lưu
thơng hàng hóa với các địa phương khác trong cả nước. Về du lịch, Ninh Bình có điều kiện
phát triển đa dạng các loại hình du lịch: sinh thái - nghỉ dưỡng, văn hóa - lịch sử - tâm linh,
du lịch mạo hiểm, thể thao.
Về thể thao, giải trí, Ninh Bình có những cơng trình thể thao cấp quốc gia là
nhà thi đấu Ninh Bình và sân vận động Ninh Bình. Từ năm 2006 tỉnh có một đội bóng đá là
câu lạc bộ bóng đá Xi măng The Vissai Ninh Bình và một đội bóng chuyền hạng mạnh là
Tràng An Ninh Bình. Về giáo dục và đào tạo tỉnh có trường đại học Hoa Lư và 4 trường cao
đẳng.
Ninh Bình đang có nhiều nỗ lực kêu gọi đầu tư vào lĩnh vực du lịch, dịch vụ. Tỉnh coi đây là
lĩnh vực kinh tế mũi nhọn. Tốc độ tăng giá trị sản xuất các ngành dịch vụ đạt 16%
Từ năm 2004, Sở Cơng Thương Ninh Bình đã xây dựng quy hoạch mạng lưới
chợ trên địa bàn tỉnh đến năm 2010 và định hướng đến năm 2015. Năm 2008, toàn tỉnh có

107 chợ, trong đó chợ Rồng ở thành phố Ninh Bình là chợ loại 1, 5 chợ loại 2 (chợ Đồng
Giao, chợ Nam Dân, chợ Ngò...) còn lại là chợ loại 3.
c.Văn hố :
Văn hố Hoa Lư nói riêng và văn hố Ninh Bình nói chung là một sắc diện
thống nhất trong đa dạng, mang cái cốt cách văn hoá đồng bằng Bắc Bộ đậm nét nhung lại
hoà quyện với các dấu ấn của văn hoá Bắc Trung Bộ một cách hài hồ. Đó là một tính cách
con người tuy thâm trầm, thanh cao, sâu sắc nhưng lại rất tần tảo trong lao động, tằn tiện


trong sinh hoạt và nghiêm khắc trong bản thân. Trong văn hố nghệ thuật, Ninh Bình là một
trong những cái nôi của nghệ thuật hát chèo, hát chầu văn, xẩm… là những loại hình nghệ
thuật được nhân dân ưa chuộng cho đến ngày nay, nó trở thành di sản phi vật thể góp phần
khơng nhỏ vào việc phát triển du lịch Ninh Bình.
Ninh Bình cịn là nơi diễn ra nhiều lễ hội truyền thống đặc biệt là ở khu cố đô
Hoa Lư, được cả nước biết đến, như lễ hội Trường Yên, lễ hội chùa Bái Đính, lễ hội đền
Thái Vi… nhưng nổi tiếng nhất vẫn là lễ hội Trường Yên. Lễ hội Trường Yên được tổ chức
hàng năm tại xã Trường Yên thuộc khu cố đô Hoa Lư để tưởng nhớ cơng đức vua Đinh Tiên
Hồng và vua Lê Đại Hành. Lễ hội này là một lễ hội trọng điểm trong chiến lược phát triển
du lịc của tỉnh Ninh Bình về khu vực cố đơ Hoa Lư.
Văn hố ẩm thực Ninh Bình cũng rất hấp dẫn thu hút du khách. Bên cạnh các
thức uống nổi tiếng trà Sơn Kim Cúc, rượu Nho Quan… cịn có nhiều món ăn đặc sản được
du khách ưa chuộng khi đến Ninh Bình, và có tiềm năng thu hút du khách lớn, như cơm
cháy( nhất hưởng thiên kim), nem Yên Mạc (Yên Mô), tái dê Hoa Lư, gỏi nhệch Kim Sơn
Văn hố Ninh Bình đã khốc cho mình một sắc diện độc đáo riêng nằm trong
văn hoá chung của đồng bằng Bắc Bộ, nhưng lại có sự hồ quyện tuyệt vời với các yếu tố
văn hoá mới, các yếu tố văn hoá mièn núi Tây Bắc, miền Bắc Trung Bộ. Văn hố Ninh Bình
cũng tạo nên giá trị du lịch to lớn từ các làng nghề truyền thống, các lễ hội, các loại hình
văn hố văn nghệ dân gian, nghệ thuật ẩm thực… đó là đọng lực để Ninh Bình cũng như
Hoa Lư phát triển du lịch trong thời đại mới
d. Tài nguyên du lịch nhân văn:

Phong cảnh Ninh Bình có tiềm năng du lịch rất lớn, nhiều danh lam thắng cảnh
và di tích lịch sử văn hố nổi tiếng như:
Cố đơ Hoa Lư (xã Trường Yên, huyện Hoa Lư) là kinh đô của nhà nước phong kiến
tập quyền đầu tiên ở Việt Nam, hiện cịn đền thờ vua Đinh Tiên Hồng và Lê Đại Hành.
Năm 968, Đinh Bộ Lĩnh dẹp xong loạn 12 sứ qn, thống nhất giang sơn, lên ngơi Hồng
đế, lập ra triều đại nhà Đinh. Vua Đinh Tiên Hoàng đặt tên nước là Đại Cồ Việt, lấy Hoa Lư
quê hương là kinh đô.Sử cũ mô tả chấm phá địa lý tự nhiên của kinh đô Hoa Lư như sau:


"Hoa Lư là nơi núi non trùng điệp. Núi trong sông, sông trong núi. Căn cứ thủy bộ rất
thuận tiện. Sau lưng là rừng, trước mặt là đồng bằng, xa nữa là biển cả... Nơi đây non sông
tráng lệ, phong thủy hài hịa xứng đáng chọn để dựng đơ được."
Sau khi 2 cha con Đinh Tiên Hoàng bị sát hại, con trai cịn lại là Đinh Tồn
nối ngơi. Trước tình thế khó khăn của họa ngoại xâm, Thái hậu Dương Vân Nga nhường
ngơi cho Lê Hồn, tức vua Lê Đại Hành. Triều Đinh kết thúc. Dương Vân Nga lại trở thành
hoàng hậu của Lê Hoàn. Sau cuộc kháng chiến chống Tống lần thứ nhất trên sông Bạch
Đằng, vua Lê Đại Hành cho xây dựng thêm nhiều cung điện lộng lẫy ở Hoa Lư.Năm 1009,
Lê Long Đĩnh làm vua được 4 năm thì mất. Lý Thái Tổ lên ngơi thay nhà Tiền Lê. Ơng thấy
đất Hoa Lư chật hẹp, khơng thể mở mang thành nơi đô hội được.Năm 1010, vị vua này đã
ban Chiếu dời đô để xây dựng kinh đô tại Thăng Long.
Kinh đô Hoa Lư tồn tại được 42 năm, trong đó 12 năm đầu là triều Đinh (968 980), 29 năm kế tiếp là triều Tiền Lê (980 - 1009) và năm cuối (1009 - 1010) là triều Lý.
Kinh đô Hoa Lư trở thành Cố đô từ năm 1010.Tồn bộ khu di tích Cố đơ Hoa Lư (gồm vùng
bảo vệ đặc biệt và vùng đệm) nằm trên địa bàn giáp ranh giới 3 huyện, thành phố của tỉnh
Ninh Bình. Quần thể các di tích này đã được thủ tướng chính phủ Việt Nam quyết định
khoanh vùng bảo tồn, trong đó có hai ngơi đền cách nhau 500m. Một đền quy mơ lớn hơn
thờ Đinh Tiên Hồng ngơi đền kia thờ Lê Đại Hành đều nằm ở xã Trường Yên, huyện Hoa
Lư.
Khu du lịch Tam Cốc - Bích Động (tại xã Ninh Hải- Hoa Lư) đã được tặng chữ:
"Nam thiên đệ nhị động" hay "vịnh Hạ Long cạn" với các điểm du lịch như: Tam Cốc, đền
Thái Vi, chùa Bích Động, động Tiên, chùa Linh Cốc v.v.

Vườn quốc gia Cúc Phương (huyện Nho Quan) với diện tích rừng nguyên sinh
khoảng 22.000 ha, có nhiều động thực vật quý hiếm, có cây chị ngàn năm tuổi, có động
Người xưa.
Nhà thờ Phát Diệm là cơng trình kiến trúc tơn giáo kết hợp hài hịa giữa kiến trúc
phương đơng và phương tây.
Khu bảo tồn thiên nhiên Vân Long là khu bảo tồn thiên nhiên ngập nước lớn nhất
đồng bằng Bắc Bộ. tại đây có suối nước nóng Kênh Gà, động Vân Trình, và nhiều núi hang
đẹp khác.
Vùng biển huyện Kim Sơn được UNESCO đưa vào danh sách các địa danh thuộc


khu dự trữ sinh quyển đồng bằng sông Hồng, là một trong 6 khu dự trữ sinh quyển thế giới
tại Việt Nam.
Ngồi ra cịn có: động Thiên Hương, núi Ngọc Mỹ Nhân, núi Non Nước, sông
Vân, khu hang động Tràng An, Phòng tuyến Tam Điệp - Biện Sơn, sân golf Yên Thắng 54
lỗ được coi là hiện đại và lớn nhất Việt Nam tại thời điểm này...
Hiện nay Ninh Bình có 2 khu du lịch đã và đang hồn thiện hồ sơ đề nghị
UNESCO công nhận là di sản thế giới:
Tổ hợp khu di tích lịch sử văn hóa Cố đô Hoa Lư và Hang động Tràng An: di sản
văn hóa thế giới
Vườn quốc gia Cúc Phương: di sản thiên nhiên thế giới
II.3.Tiềm năng và hiện trạng khai thác điều kiện tự nhiên:
a.Tiềm năng khu cố đô Hoa Lư :
Hoa Lư là Kinh đô đầu tiên của nền văn minh Đại Cồ Việt trong suốt 42 năm
(968-1010) của ba triều đại phong kiến tập quyền : Triều Đinh - Tiền Lê và mở đầu triều Lý
. Hoa Lư ngàn năm sáng mãi với tên tuổi vua Đinh Tiên Hoàng , vua Lê Đại Hành , vua Lý
Thái Tổ . Ba con người , ba cuộc đời kiệt xuất , tiêu biểu cho ba triều đại ; người sau kế thừa
người trước làm cho Hoa Lư đi vào lịch sử như một mốc son chói ngời trong qua trình dựng
nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam.
Trên một nghìn năm qua , trải bao biến động của thiên nhiên và lịch sử , hình

ảnh Kinh đơ Hoa Lư xưa khơng cịn nữa , song các di tích liên quan đến triều Đinh - Tiền Lê
và triều Lý nay vẫn còn được lưu giữ . Đó là đền thờ vua Đinh và vua Lê nổi tiếng . Tương
truyền , khi nhà Lý dời đô ra Thăng Long năm 1010 , cư dân Hoa Lư dựng hai ngôi đền nằm
trên nền cung điện cũ để thờ Đinh Tiên Hoàng và Lê Đại Hành.
Đầu thế kỷ 17 , phong quận công Bùi Thời Trung dựng đền lại , quay hướng
đền từ Bắc sang Đông . Tuy tu bổ và tôn tạo nhiều lần , khu đền vẫn giữ được vẻ cổ kính ,
thâm nghiêm.
Ngày nay , ở Cố đơ Hoa Lư , ngồi hai di tích đền thờ vua Đinh và vua Lê cịn
có những cơng trình kiến trúc tơn giáo , tín ngưỡng có giá trị như lăng Vua Đinh , Vua Lê ,
chùa Nhất Trụ , đền thờ công chúa Phất Kim…


Nhà bia tưởng niệm Lý Thái Tổ tại Khu di tích Cố đơ Hoa Lư đã được Uỷ ban
nhân dân thành phố Hà Nội , Ban tổ chức 1000 năm Thăng Long – Hà Nội cùng với tỉnh
Ninh Bình tiến hành xây dựng và khánh thành vào tháng 9 năm 2000 nhân kỷ niệm 990 năm
Hoa Lư – Thăng Long – Hà Nội.
Hàng năm lễ hội truyền thống Cố đô Hoa lư – (xưa thường gọi là hội Trường
Yên, hay hội Cờ Lau) được diễn ra vào các ngày 6,7,8 tháng 3 âm lịch . Sử sách cho biết :
Trong nhiều triều đại phong kiến , lễ hội Trường Yên là một quốc lễ , vì đây là nơi , là dịp
tưởng niệm các vị hoàng đế , anh hùng dân tộc : Đinh Tiên Hoàng và Lê Đại Hành.
Về dự lễ hội Cố đô Hoa Lư , các thế hệ công dân của nước Đại Cồ Việt xưa và
nước Việt Nam ngày nay cùng tiếp nối , khơi thêm dòng chảy của lịch sử cộng đồng dân tộc
từ hàng nghìn năm trước với sứ mệnh : dựng nước , giữ nước , chấn hưng , phát triển và tự
chủ.
Lễ hội Cố đô Hoa Lư đã được bắt đầu ngay khi nhà Lý dời đô về Thăng Long –
Và trên nền móng của cung điện Hoa Lư , hai ngơi đền thờ vua Đinh và vua Lê được tạo
dựng . Để có được một hình thức lễ hội như hiện nay là cả một q trình mà trong đó hồ
quyện những sự kiện lịch sử và truyền thuyết dân gian.
Du khách đến với Cố đô Hoa Lư ngưỡng mộ đại danh lịch sử làm nên thiên anh
hùng ca bất hủ , thể hiện ý chí tự lực , tự cường của dân tộc Việt Nam.

Bên cạnh đó, đến với Hoa Lư du khách được thư giãn trong cảnh đẹp thiên
nhiên với sự đa dạng sinh thái của nó . Khối đá vơi Hoa Lư – Ninh Bình là tầng trầm tích
cácbonát xen kẹp các lớp đơlơmít và phiến sét , được tạo thành cách đây khoảng 215 ± 5
triệu năm . Khi đó núi đá vơi là những hịn đảo được biển bao bọc . Do đá vơi hình thành và
tồn tại khá dài , cộng với các hoạt động kiến tạo và q trình phong hố và hình thành nhiều
tầng hang động Castơ . Xen kẽ với rừng trên núi đá vôi là các thung lũng , cánh đồng lúa ,
sông , suối tạo thành cảnh quan hấp dẫn.
Qua điều tra đã phát hiện 18 hang động đẹp . Điển hình là hang động Thiên Tơn
, động Am Tiêm , động Liên Hoa , hang Luồn , hang Lổ , hang Tối , hang Sáng … Mỗi hang
, mỗi động khơng chỉ là cơng trình nghệ thuật tuyệt vời của tạo hố mà cịn mang trên mình


những sự tích , những cơng trình văn hố tín ngưỡng và cả những bài thơ xáo động lịng
người.
Với phơng môi trường sinh thái đa dạng là tiền đề cho một thế giới sinh vật
phong phú . Trong số 577 lồi thực vật thống kê được , có 311 lồi có thể dùng làm thuốc .
Tài nguyên cây cảnh ghi nhận được 76 loài . Giá trị nhất là hai loài Tuế và các loài thuộc họ
Lan.
Động vật thuỷ sinh trong vùng ngập nước Hoa Lư hiện còn tồn tại tương đối
phong phú , bao gồm 30 loài động vật nổi , 47 loài động vật đáy . Đặc biệt là loài Rùa cổ sọc
(Ocadia sinesis) được coi là quý hiếm.
Hiện nay , người ta vẫn cịn gặp các lồi khỉ , sơn dương , tê tê , tắc kè , trăn ,
rắn và các loài chim như sáo , vẹt , chim cu , khướu , cò…
Hoa Lư - một vùng du lịch văn hoá lịch sử và thiên nhiên hấp dẫn. Đó là điểm
dừng chân của học sinh , sinh viên , những nhà khoa học , những du khách say mê về văn
hoá , lịch sử , thiên nhiên và môi trường sinh thái.
Hoa Lư - điểm dừng chân để nghỉ ngơi thư giãn , ngắm những nhữ đá với vẻ
trinh nguyên của nó hoặc đi bộ qua các khu rừng trên núi đá vôi , leo núi , chèo thuyền , hít
thở khơng khí trong lành . Thật thú vị khi du khách khám phá ra bí mật của thiên nhiên với
hàng trăm cây thuốc xung quanh bạn.

b. Quần thể di sản Cố đô Hoa Lư từ góc độ du lịch :
Giá trị nổi bật từ góc độ du lịch của quần thể di sản là giá trị về lịch sử – văn
hoá liên quan đến Kinh đô đầu tiên của nền văn minh Đại Việt, tồn tại 42 năm qua các triều
đại nhà Đinh (968 – 979), triều đại nhà Lê (980 – 1010) và đầu nhà Lý, tạo tiền đề cho sự
phục hưng gắn với sự ra đời của một quốc gia và cũng là một nền văn hiến Đại Việt.
Hàng chục di tích lịch sử ở đây mà tiêu biểu là đền thờ Vua Đinh Tiên Hoàng ;
đền thờ Vua Lê Đại Hành ; lăng Vua Đinh , Vua Lê ; chùa Nhất Trụ ; đền thờ Cơng chúa
Phất Kim ; chùa Bích Động ; chùa Địch Lộng ; chùa Kim Ngân .v.v. cùng những phát lộ
khảo cổ về cung điện và các bức tường thành bảo vệ Kinh đô Hoa Lư cách đây hơn 1.000
năm khơng chỉ có giá trị minh chứng cho một thời kỳ lịch sử có ý nghĩa vơ cùng quan trọng
trong tiến trình phát triển lịch sử của dân tộc mà cịn là những cơng trình kiến trúc tôn giáo ,


tín ngưỡng có giá trị đặc biệt về văn hố . Những giá trị đặc biệt này của quần thể di sản Cố
đơ Hoa Lư cịn được nâng lên bởi các giá trị văn hoá phi vật thể gắn với các truyền thuyết và
hoạt động lễ hội như lễ hội đền Thái Vi , hội đền Vua Đinh – Lê v.v. cùng các giá trị sinh
hoạt văn hoá làng quê truyền thống vùng đồng bằng sơng Hồng , trong đó có các làng nghề ,
tiêu biểu như làng nghề thêu ren Văn Lâm , làng nghề chạm khắc đá Ninh Vân (Hoa Lư) ;
làng nghề nón Me , làng nghề dệt vải La Phi (Gia Viễn).
Trong không gian của quần thể di sản hiện còn bảo tồn được nhiều giá trị địa
chất minh chứng cho sự biến động của vỏ trái đất cách đây trên 200 triệu năm cùng dấu ấn
của thời kỳ biển tiến , biến thoái tạo nên những mức xâm thực cơ sở và hệ thống hàng chục
hang động đẹp nổi tiếng như hang chùa Bích Động với danh hiệu “Nam thiên đệ nhị động” ,
hang Địch Lộng , động An Tiêm , động Thiên Tôn , hang Vịm, v.v. Sự kết hợp hài hồ giữa
các yếu tố địa hình của hệ thống núi đá vơi với hệ thống sông suối, lớp phủ thực vật, đã tạo
nên ở đây những giá trị cảnh quan đặc biệt , một “Hạ Long trên cạn”, có sức hấp dẫn lớn về
du lịch.
Bên cạnh những giá trị tiêu biểu trên, vùng đất Hoa Lư cịn có giá trị đặc biệt về
sinh thái với nhiều lồi sinh vật, trong đó có những loài quý hiếm ghi trong Sách đỏ mà tiêu
biểu là loài Voọc quần đùi trắng. Đây được xem là dạng tài nguyên du lịch điển hình của hệ

sinh thái rừng nhiệt đới trên núi đá vơi có giá trị để phát triển sản phẩm du lịch sinh thái hấp
dẫn.
Như vậy có thể thấy, quần thể di sản Cố đơ Hoa Lư là nơi hội tụ nhiều giá trị
đặc biệt về lịch sử, văn hoá, cảnh quan và sinh thái là những tài nguyên du lịch đặc sắc mà
không phải nơi nào cũng có được. Đây là tiền đề rất quan trọng để Hoa Lư phát triển trở
thành một điểm đến du lịch tầm cỡ quốc gia, khu vực và quốc tế, một điểm đến tham quan
và về với cội nguồn của người dân Việt Nam; một điểm đến không thể thiếu trong hành
trình tìm hiểu lịch sử, văn hố, đất nước và con người Việt Nam của khách du lịch quốc tế.
c. Cố đô Hoa Lư với phát triển du lịch Việt Nam :
Chiến lược và quy hoạch tổng thể phát triển du lịch Việt Nam đến năm 2010
được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt đã xác định Hoa Lư – Tam Cốc – Bích Động, một bộ
phận quan trọng của Di sản Cố đô Hoa Lư – Tràng An, là điểm đến quan trọng trong hệ
thống các khu du lịch quốc gia. Điều này là minh chứng khẳng định về những giá trị đặc biệt


ở tầm quốc gia của quần thể Cố đô Hoa Lư – Tràng An từ góc độ du lịch. Phát triển du lịch
Cố đơ Hoa Lư có ý nghĩa quan trọng khơng chỉ đối với du lịch Ninh Bình mà còn đối với
hoạt động phát triển du lịch của Trung tâm du lịch Hà Nội và phụ cận – một trong bảy khu
vực trọng điểm du lịch của cả nước, đã được xác định trong quy hoạch tổng thể phát triển du
lịch Việt Nam. Đặc biệt du lịch Hoa Lư có mối liên hệ mật thiết với du lịch Thủ đô thông
qua hoạt động phát triển du lịch “trục” lịch sử Cố đô Hoa Lư – Thăng Long – Hà Nội. Điều
này cịn có ý nghĩa hơn khi phát triển văn hoá - lịch sử được xác định là định hướng ưu tiên
trong chiến lược phát triển du lịch Việt Nam, đặc biệt trong bối cảnh du lịch Việt Nam hội
nhập tích cực với du lịch khu vực và quốc tế.
Với các giá trị tài nguyên du lịch đã được khẳng định của mình, Cố đơ Hoa Lư
nhìn nhận trong mối quan hệ phát triển với khu tâm linh – thắng cảnh chùa Bái Đính và khu
bảo tồn đất ngập nước Vân long, có thể phát triển được những sản phẩm du lịch đặc thù, hấp
dẫn tầm cơ quốc gia và khu vực. Những sản phẩm du lịch này có thể bao gồm:
Tham quan cơng viên văn hố lịch sử nơi du khách được tìm hiểu về những giá
trị lịch sử và cảm nhận những giá trị văn hoá của một thời kỳ “vàng son” trong lịch sử phát

triển của dân tộc Việt Nam.
Tham quan công viên địa chất để tìm hiểu lịch sử phát triển khu vực, thưởng
ngoạn những giá trị cảnh quan của “Hạ Long trên cạn”, khám phá những bí hiểm và vẻ đẹp
của hệ thống hang động.
Tham quan cảnh quan, tìm hiểu các giá trị của các hệ sinh thái đất ngập nước,
hệ sinh thái rừng nhiệt đới trên núi đá vôi với những cơ hội quan sát các loài sinh vật quý
hiếm, đặc biệt là loài Voọc quần đùi trắng, trong tự nhiên; tham gia các hoạt động lễ hội,
tâm linh tại khu chùa Bái Đính, chùa Địch Lộng, chùa Bích Động, điện Thái Vi, đền vua
Đinh – Lê, v.v.
Tham quan và trải nghiệm cuộc sống đời thường của người dân ở vùng làng
quê điển hình vùng đồng bằng sơng Hồng và tham quan các làng nghề truyền thống...v.v...
Việc phát triển những sản phẩm du lịch đặc sắc này sẽ góp phần thực hiện mục
tiêu đa dạng hố và nâng cao tính hấp dẫn, cạnh tranh của du lịch Việt Nam, tương xứng với


vai trò của du lịch Hoa Lư đã được xác định trong chiến lược và quy hoạch tổng thể phát
triển du lịch Việt Nam.
Quan trọng hơn, những sản phẩm du lịch này sẽ đáp ứng được nhu cầu của du
khách quanh năm, góp phần hạn chế “tính mùa” – một trong những hạn chế điển hình trong
hoạt động du lịch ở khu vực phía Bắc; hấp dẫn nhiều hơn khách du lịch đến với Việt Nam
nói chung và Ninh Bình nói riêng, qua đó góp phần tăng trưởng kinh tế, tạo thêm nhiều việc
làm, nâng cao thu nhập cho cộng đồng, đồng thời phát huy có hiệu quả những giá trị văn
hố, lịch sử mà các thế hệ ơng cha đã gây dựng nên và truyền lại cho thế hệ con cháu ngày
nay.
d.Những vấn đề phát sinh trong quá trình khai thác khu Hoa Lư :
Để phát triển du lịch Hoa Lư tương xứng với vị trí của mình trong chiến lược
phát triển du lịch Việt Nam với những tiềm năng du lịch đặc biệt ở khu vực này, có một số
vấn đề phát sinh trong quá trình khai thác cần lưu ý như sau:
Trên cơ sở Đề án “Quy hoạch tổng thể bảo tồn và phát huy quần thể di tích lịch
sử Cố đơ Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình”, cần tiến hành quy hoạch điểm đến du lịch Hoa Lư một

cách khoa học, trên quan điểm bền vững trong mối quan hệ phát triển du lịch chung với khu
vực tâm linh cảnh quan chùa Bái Đính và khu bảo tồn đất ngập nước Vân Long, vùng đồng
bằng sông Hồng, đặc biệt là trung tâm du lịch Hà Nội và phụ cận. Ngoài những nội dung
nghiên cứu quy hoạch lãnh thổ, cần hết sức lưu ý đến những nội dung quy hoạch có tính
chun ngành, đặc biệt là định hướng phát triển các sản phẩm du lịch văn hoá, du lịch sinh
thái đặc thù, có chất lượng cao.
Đẩy nhanh tiến độ xây dựng khu trung tâm dịch vụ tại thành phố Ninh Bình để
sớm đưa vào hoạt động. Để du lịch phát triển bền vững phải có sự vào cuộc của cả hệ thống
chính trị, các tầng lớp nhân dân; đồng thời các cấp, các ngành cần phải có sự phối hợp chặt
chẽ với ngành du lịch trong việc đảm bảo vệ sinh môi trường, an ninh trật tự, giáo dục ý
thức cộng đồng về phát triển và bảo vệ tài nguyên du lịch.
Để thu hút du khách, tạo hình ảnh, thương hiệu của du lịch Ninh Bình nói
chung và khu cố đơ Hoa Lư nói riêng, cần phải tập trung quy hoạch, đầu tư xây dựng cơ sở
hạ tầng các khu, điểm du lịch; xây dựng nếp văn hoá, văn minh du lịch. Ngành Du lịch phải


nâng cao năng lực quản lý, chất lượng sản phẩm du lịch, nguồn nhân lực phục vụ du lịch,
tích cực tuyên truyền, quảng bá, xây dựng nhiều tua, tuyến hấp dẫn, nâng cao năng lực lưu
trú.
Trong quá trình xác định hệ thống sản phẩm du lịch của Hoa Lư cần lưu ý
tránh trùng lặp với những sản phẩm du lịch ở những vùng phụ cận trên địa bàn tỉnh Ninh
Bình nói riêng và ở vùng đồng bằng sơng Hồng nói chung vì điều này sẽ ảnh hưởng rất
nhiều đến khả năng thu hút khách và qua đó ảnh hưởng đến hiệu quả đầu tư, phát triển du
lịch bền vững ở khu vực này.
Trong quá trình thực hiện quy hoạch, cần hết sức lưu ý về mối quan hệ đối với
hoạt động phát triển của các ngành kinh tế cũng như sự phát triển đô thị. Cần phát hiện
những tác động hiện tại và tiềm năng của các hoạt động trên, đặc biệt là hoạt động khai thác,
sản xuất vật liệu xây dựng và phát triển đô thị đối với hoạt động du lịch để từ đó có những
giải pháp, kiến nghị phù hợp nhằm hạn chế những tác động này, đảm bảo cho phát triển du
lịch bền vững ở Hoa Lư.

Là một khu du lịch phát triển trên cơ sở khai thác các giá trị văn hoá - lịch sử,
cảnh quan – sinh thái, việc đảm bảo môi trường cho phát triển bền vững cần được đặt ra
ngay từ đầu bởi những giá trị du lịch này rất nhạy cảm, dễ biến đổi dưới tác động của hoạt
động du lịch và của hoạt động kinh tế – xã hội.
Để đảm bảo phát triển du lịch bền vững ở Hoa Lư, một yếu tố quan trọng cần
được đưa vào nội dung quy hoạch là xây dựng đề xuất chính sách và các giải pháp cụ thể để
phát triển du lịch phải gắn với bảo tồn các giá trị văn hoá - lịch sử, cảnh quan – sinh thái; tạo
điều kiện cho cộng đồng được tham gia tích cực vào hoạt động du lịch.
Ngay từ bây giờ, vấn đề đào tạo để có đội ngũ lao động du lịch đủ năng lực đáp
ứng được yêu cầu phát triển du lịch Hoa Lư - điểm đến du lịch văn hoá lịch sử và cảnh quan
sinh thái tầm cỡ quốc gia và khu vực, cần được đặt ra. Phát triển du lịch phải gắn với phát
triển các dịch vụ du lịch, thu hút và giải quyết việc làm cho nhiều lao động ở các địa
phương. Tạo điều kiện thành lập Hiệp hội các doanh nghiệp làm du lịch.
II.4. Hiện trạng môi trường ở khu vực quy hoạch:
a.Hiện trạng môi trường du lịch:


Được sự quan tâm đầu tư của Trung ương, của tỉnh, nhiều khu, điểm du lịch trên
địa bàn được xây dựng, chỉnh trang, tu bổ tạo diện mạo hoành tráng, ấn tượng như Khu di
tích Cố đơ Hoa Lư, Khu du lịch tâm linh núi chùa Bái Đính, khơng chỉ đem lại lợi ích thiết
thực để khai thác tiềm năng du lịch của tỉnh mà cịn là những cơng trình phục vụ đắc lực
trong Đại lễ kỷ niệm 1000 năm Thăng Long - Hà Nội sắp tới.
Nhưng về Ninh Bình hiện nay, du khách sẽ ngạc nhiên hơn về sự phát triển vượt
bậc của việc khai thác đa dạng các loại hình du lịch sinh thái, du lịch thể thao, du lịch tâm
linh, du lịch văn hoá, lễ hội, và nhiều khu, điểm du lịch mới "nổi" lên như Khu du lịch Tràng
An, núi chùa Bái Đính, Khu du lịch Kênh Gà, Khu du lịch sinh thái hồ Đồng Thái và sân
gold 54 lỗ hồ Yên Thắng, Khu du lịch sinh thái đất ngập nước Vân Long… Mỗi loại hình có
sự kỳ thú, hấp dẫn, độc đáo riêng, đang dần đưa Ninh Bình thành một trung tâm du lịch của
cả nước, góp phần quan trọng trong việc chuyển dịch cơ cấu kinh tế của tỉnh
Mặc dù có bước phát triển mạnh nhưng du lịch Ninh Bình vẫn chưa có sự bứt phá

trong khai thác thế mạnh, hiệu quả kinh doanh còn thấp, chưa thu hút được khách lưu trú,
quảng bá thiếu tính chuyên nghiệp, sản phẩm du lịch chưa phong phú, hoạt động kinh doanh
lữ hành, vận chuyển khách chưa được quan tâm đúng mức. Trong thời gian tới, với sự quan
tâm chỉ đạo của các cấp, các ngành, tin rằng những hạn chế này sớm được giải quyết để du
lịch Ninh Bình vươn xa hơn nữa.
b.Ơ nhiễm mơi trường do hoạt động KT-XH và do hoạt động du lịch:
Hoạt động du lịch không thể tách rời với các ngành nghề,các lĩnh vực trong xã
hội. Do vậy việc xảy ra hiện trạng ô nhiễm môi trường là không tránh khỏi.
Thứ nhất: Chủ động phịng, chống, ngăn ngừa tình trạng ơ nhiễm môi trường ở
các khu du lịch nhằm thu hút khách du lịch
Thứ hai: Ngoài việc tổ chức các lớp bồi dưỡng kiến thức du lịch cộng đồng cho người
dân địa phương, huyện Hoa Lư (Ninh Bình) yêu cầu các cơ sở lưu trú và những người làm
dịch vụ du lịch tại Khu di tích Cố đơ Hoa Lư thực hiện triệt để các biện pháp giữ gìn vệ sinh
trong và ngồi di tích. Một số điểm du lịch đã đưa ra các biện pháp xử phạt kiên quyết đối
với các hành vi xả rác bừa bãi.


Thứ ba: Trong bối cảnh nền kinh tế thế giới suy thoái, nhiều du khách quốc tế rất
khắt khe trong việc lựa chọn điểm đến. Do vậy, việc tạo dựng mơi trường sạch hướng tới
một nền du lịch xanh chính là lợi thế quan trọng để tạo sức hút đối với du khách quốc tế đến
với Hoa Lư nói riêng và Việt Nam nói chung ngày càng nhiều.
Thứ tư: khu cố đô Hoa Lư cần tăng cường chiến dịch truyền thông, nâng cao nhận
thức, trách nhiệm cho các doanh nghiệp kinh doanh lữ hành, các cơ sở lưu trú du lịch và đội
ngũ cán bộ, nhân viên nhà hàng, khách sạn trong việc bảo vệ môi trường sinh thái, sử dụng
tiết kiệm tài nguyên và giảm thiểu tác động đến mơi trường. Đi đơi với việc khuyến khích
các cơ sở lưu trú du lịch chú trọng sử dụng nguồn năng lượng sạch và có hệ thống xử lý rác
thải phù hợp, các địa phương cần có biện pháp “mạnh tay” hơn đối với các nhà hàng, khách
sạn, resort, khu vui chơi, giải trí gây ơ nhiễm mơi trường.
Thứ năm: tình trạng ô nhiễm môi trường cũng là một trong những nguyên nhân
làm giảm đáng kể sức thu hút khách của ngành du lịch. Vì vậy, chủ động tạo ra sự thân thiện

với thiên nhiên, mơi trường và bầu khơng khí trong lành, an tồn - đó chính là điểm nhấn
quan trọng nhất của “du lịch xanh” và cũng là nền tảng để du lịch Việt Nam phát triển ổn
định và có sức cạnh tranh cao trong bối cảnh nước ta hội nhập với thế giới ngày càng sâu
rộng.
Phần III: THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN NGHÀNH
III.1.Thực trạng về tổ chức quản lý:
Để thực hiện nếp sống văn minh, văn hóa du lịch, Huyện ủy Hoa Lư đã tích cực lãnh
đạo, chỉ đạo các đơn vị, ngành liên quan đẩy mạnh công tác vận động quần chúng thực hiện
nếp

sống

văn

minh,

văn

hóa

Khu

di

tích

Cố

đơ


Hoa

Lư.

Huyện Hoa Lư vừa tổ chức hội nghị triển khai kế hoạch phối hợp hoạt động công tác vận
động quần chúng thực hiện nếp sống văn minh, văn hóa du lịch tại Khu di tích Cố đô Hoa
Lư. Phát huy tiềm năng, thế mạnh về du lịch, thời gian qua huyện Hoa Lư đã nỗ lực đẩy
mạnh công tác tuyên truyền, vận động nhân dân tích cực khai thác, phát triển du lịch, các
dịch vụ kèm theo, đảm bảo cảnh quan văn hóa, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế.


Tuy nhiên, trong quá trình khai thác, quản lý tại Khu di tích Cố đơ Hoa Lư cịn có
những bất cập như tình trạng chèo kéo, ép khách mua hàng, chụp ảnh, xin tiền, thiếu văn
minh, lịch sự gây bức xúc cho du khách.
Mặc dù có bước phát triển mạnh nhưng du lịch Ninh Bình vẫn chưa có sự bứt phá
trong khai thác thế mạnh, hiệu quả kinh doanh còn thấp, chưa thu hút được khách lưu trú,
quảng bá thiếu tính chuyên nghiệp, sản phẩm du lịch chưa phong phú, hoạt động kinh doanh
lữ hành, vận chuyển khách chưa được quan tâm đúng mức. Trong thời gian tới, với sự quan
tâm chỉ đạo của các cấp, các ngành, tin rằng những hạn chế này sớm được giải quyết để du
lịch Ninh Bình vươn xa hơn nữa.
Trong thời gian tới, với sự quan tâm chỉ đạo của các ngành các cấp, tin tưởng rằng
ngành du lịch sẽ tiếp tục bứt phá, khai thác thế mạnh, nâng cao hiệu quả kinh doanh, thu hút
ngày càng nhiều khách lưu trú, đẩy mạnh hiệu quả, tính chun nghiệp trong cơng tác quảng
bá, đa dạng hóa sản phẩm du lịch..., xứng đáng là ngành kinh tế mũi nhọn của tỉnh, qua đó
thúc đẩy phát triển kinh tế xã hội trên địa bàn.
UBND tỉnh đã ban hành nhiều văn bản hướng dẫn thực hiện các quy định của nhà
nước về quản lý, bảo vệ tài nguyên thiên nhiên, khoáng sản; đặc biệt là Quyết định quy định
khu vực cấm, tạm cấm khai thác khoáng sản trên địa bàn với mục đích bảo vệ các di tích lịch
sử văn hố, cơng trình an ninh quốc phịng, rừng đặc dụng, rừng phòng hộ…
Đổi mới lớn nhất của ngành Du lịch Ninh Bình là sự thay đổi trong cơ chế quản lý

các khu, điểm du lịch. Tam Cốc - Bích Động được biết đến là một quần thể du lịch nổi tiếng
vẫn giữ được nét đẹp nguyên sơ thiên tạo, với cảnh sắc thơ mộng, hương đồng gió nội, từng
làm

nức

lòng

bao

du

khách

gần

xa.

Từ những năm 1992 đến 2004, khu du lịch này chịu sự quản lý và khai thác của nhiều chủ
thể khác nhau. Điều đó dẫn đến tình hình kinh doanh dịch vụ, quản lý phức tạp theo kiểu
mạnh ai nấy làm, cơng tác phối hợp giữa chính quyền địa phương, cộng đồng dân cư, các
doanh nghiệp trong đảm bảo an ninh trật tự, vệ sinh môi trường, văn minh du lịch chưa tốt.
Từ thực tiễn đó địi hỏi phải có cách quản lý khoa học, thống nhất ở khu du lịch này.
Tháng 10-2006, UBND tỉnh đã quyết định thành lập Ban Quản lý khu du lịch Tam Cốc Bích Động trực thuộc Sở Du lịch, với chức năng quản lý, quy hoạch, đầu tư phát triển, quản
lý hoạt động kinh doanh dịch vụ du lịch, bảo vệ tài nguyên du lịch, đảm bảo vệ sinh môi


trường, an ninh trật tự, trực tiếp điều hành, bán vé danh lam, điều đò. Sau gần 2 năm hoạt
động theo mơ hình mới, đến nay Khu du lịch Tam Cốc - Bích Động đã có những kết quả
đáng ghi nhận.

Hiệu quả rõ nét của mơ hình đã và đang dần được nhân ra diện rộng trên địa bàn. Với
Tam Cốc - Bích Động, việc đổi mới quản lý đã tạo dựng lại được thương hiệu, còn với Khu
du lịch Vân Long, nhờ cơ chế quản lý mới, cũng góp phần đưa du lịch trở thành ngành mũi
nhọn ở địa phương, hoạt động du lịch bước đầu mang tính chuyên nghiệp. Tại khu du lịch
này đã thành lập được trạm quản lý của UBND xã Gia Vân (Gia Viễn).
Nhờ việc đổi mới trong quản lý các khu, điểm du lịch nên trong dịp Tết Nguyên đán
năm nay, việc thu hút khách có nhiều khởi sắc, phương thức phục vụ dần mang tính chun
nghiệp. Cơng tác vệ sinh mơi trường, an ninh trật tự, văn minh du lịch được chú trọng, đi
vào nề nếp. Các ban quản lý, trạm du lịch trên địa bàn tỉnh đã có sự phối hợp chặt chẽ với
các địa phương tiến hành làm tổng vệ sinh mơi trường trước Tết, đảm bảo duy trì mơi trường
cho các khu du lịch xanh, sạch, đẹp, từ các bến xe, bến thuyền, dịng sơng..., hạn chế tình
trạng vứt, xả rác bừa bãi, chèo kéo, xin tiền bo, ép khách mua hương hoa, chụp ảnh.
Việc đổi mới quản lý trong các khu, điểm du lịch còn tránh được hiện tượng quản lý
chồng chéo giữa các ngành và địa phương sở tại. Đơn cử như ở khu di tích lịch sử Cố đơ
Hoa Lư. Trước kia, do có nhiều ngành cùng quản lý, khơng có sự phối hợp, thống nhất trong
cách làm nên dẫn đến hiện tượng chèo kéo khách mua hương, hoa, quả, xin tiền, bày bán
hàng lộn xộn mất mỹ quan, xả rác bừa bãi ảnh hưởng đến vệ sinh môi trường... Việc trùng
tu, tôn tạo, bảo tồn cũng ít được quan tâm, đầu tư xứng tầm. Từ khi tỉnh Ninh Bình quyết
định giao cho huyện Hoa Lư quản lý, tình trạng trên đã được hạn chế. Ban Quản lý khu di
tích đã đưa hoạt động đón, tiếp khách đi vào nề nếp, tạo ấn tượng tốt đối với du khách tham
quan.
Để Nghị quyết được triển khai có hiệu quả cao trong điều kiện thực tiễn của địa
phương, cần có sự tham gia tích cực của các cấp, các ngành, các tầng lớp nhân dân nhằm
nhanh chóng tháo gỡ những khó khăn, triển khai tốt các giải pháp đã đề ra. Du lịch là ngành
kinh tế tổng hợp, đòi hỏi tập trung các nguồn lực nhằm khai thác lợi thế, đẩy mạnh xã hội
hoá các hoạt động, tạo chuyển biến trong nhận thức về trách nhiệm của mỗi đơn vị, cá nhân
trong việc phát triển du lịch, nâng cao vai trò quản lý Nhà nước về du lịch, sự phối hợp tham