Cơ sở Địa mạo học

Bạn đang xem bản rút gọn của tài liệu. Xem và tải ngay bản đầy đủ của tài liệu tại đây (2.07 MB, 8 trang )

(1)<div class='page_container' data-page=1>

ĐỊA MẠO

C á c m ụ c từ : 1. Cơ sở Địa mạo học; 2. Mặt san bằng.

Cơ sờ Địa mạo học

D à o Đ ì n h B ẩ c . K h o a Đ ị a lý ,

T r ư ờ n g Đ ạ i h ọ c K h o a h ọ c T ự n h i ê n ( Đ H Q G H N ) .

G iớ i th iệ u

Địa m ạo h ọc tu y đ ư ợ c xem n h ư m ột khoa học 
nằm ờ m iền liên thôn g giữa các khoa học Địa châ't và 
Địa lý, n h ư n g thôn g th ư ờ n g đ ư ợc trình bày thiên v ề 
Địa lý. D o vậy trong các sách tra cứu địa chât, nội 
d u n g v ề địa m ạo thường chi đư ợc lổng gh ép vào 
n h ù n g m ục từ ít nhiểu có liên quan. N g à y nay lĩnh 
vực ứng d ụ n g của khoa h ọc Địa châ't có sự ch u yên 
d ịch đ áng k ế v ể h ư ớ n g sử d ụ n g h ợp lý và bảo vệ 
m ôi trường, khiến cho nhu cẩu tìm h iếu các hợp 
phần địa lý trở n ên rõ rệt hơn. D o Địa m ạo học, m ột 
m ặt và trước hết phải sử d ụ n g n h ữ n g kiến thức v ề 
lớp vỏ cứ n g của Trái Đất, n h ư n g m ặt khác, phải liên 
tục vận d ụ n g các quy luật địa lý, phân tích và khai 
thác n h ữ n g th ôn g tin v ề các h ợp phần m ôi trường tự 
nhiên, như hình thê địa hình, khí hậu, thủy văn, thố 
nhường, thảm thực vật, v.v..., nên việc trình bày 
n hửng kiến thức v ể Địa m ạo h ọc sẽ giú p đáp ứ n g 
đ ư ợc m ột phần nhu cẩu nói trên.

Hiện nay trên th ế giới đã có Bách khoa thư Địa

m ạo học b ằng tiếng A nh gồ m 2 tập dày hơn 1.000 
trang và đã có rất nhiều từ đ iến giải thích v ề Địa 
m ạo học b ằng nhiều thứ tiếng. D o đ ó trong m ụ c từ 
này tác già chi trình bày tóm tắt n h ữ n g nét chính và 
cần thiết đ ố i v ớ i n h ử n g n gư ời làm việc trong lĩnh
v ự c Địa chất học, nhât là Đ ịa châ't Đ ệ Tứ, Địa kỹ 
thuật, Địa chất m ôi trường. Đ iểu này phù h ợp với 
nhận xét của m ột nhà n gh iên cứu có uy tín: các nhà
địa chất giỏi trên thực địa thường củng là những nhà địa
mạo giòi.

Mục từ Cơ sở Địa mạo học trình bày tóm tắt v ể bộ 
m ôn khoa h ọ c này - n h ữ n g nét chính v ề sự ra đời, vị 
trí cua n ó trong h ệ th ốn g các khoa h ọc v ề Trái Đất, 
lịch sử phát triển, các đ iếm p hư ơn g pháp luận chính, 
n h ù n g luận th u y ết chủ yếu , các n g u y ên tắc phân loại 
đ ịa hình, bản đ ổ địa m ạo, sự phân nhánh và giá trị 
ứ n g dụng.

L ịc h s ử h ìn h th à n h c ủ a Đ ịa m ạ o h ọc

Địa mạo học là khoa học nghiên cứu địa hình b ề mặt
Trái Đất v ề các mặt hình thái, nguâtĩ gốc phát sinh và
lịch sử phát triển. N ó k h ôn g n h ử n g n gh iên cứu 
n h ữ n g q u y lu ật b iến đ ồi h iện tại, mà cả quá khứ 
cũ n g nhu h ư ớ n g phát triển tư ơ n g lai của địa h ình 
m ặt đất.

Từ nừa đẩu th ế ký 19 v ề trước, n h ử n g tài liệu v ề 
địa hình m ặt đâ't chi đư ợc thu thập m ột cách "nhân

tiện" trong khi tiến hành n hữ n g cơn g trình đ iều tra 
v ề địa chất, địa lý, sinh vật học và thô nhường. H an 
nữa, khi đ ó các nhà n gh iên cứu còn xa lạ với ý niệm 
v ể sự phát triển có tính quy luật của các dạng địa 
hình, họ chi d ừ n g ở n h ữ n g m ô tả nhằm trả lời câu 
h ỏi "hiện tại th ế nào", còn bò lử n g việc giải đáp "tại 
sao", "sẽ th ế nào".

N h ư vậy, Địa m ạo h ọc mới m anh nha như m ột 
khoa h ọc đ ộc lập từ nửa cuối th ế kỷ 19, khi Địa chất 
h ọ c đã h oàn chỉnh đ ư ợ c cơ sở khoa học chủ yếu của 
m ình. Thuật n g ữ Địa m ạo học xuất hiện từ Cục Địa 
chất H oa Kỳ vào cuối th ế kỷ 19 và có lẽ bắt đầu từ 
hai người tiên p h on g là J.w . Povvell và W.J. McGee. 
M cG ee viết (1891): "H iện tư ợng thối hóa (The
phenomena of degradation) - có thê hiếu là sự biến đ ổi 
của các d ạn g địa hình là đ ối tượng của khoa h ọc Địa 
m ạo, m ột nhánh m ới của Địa chất học". O ng cho 
rằng Địa m ạo h ọc chính là bộ phận của Địa chất h ọc 
g iú p ch o nhà n gh iên cứu thực địa có th ế d ụ n g lại 
lịch sử của Trái Đ ất b ằng cách su y từ n h ữ n g gì d o
quá trình xâm thực đ ể lại. Ô ng viết: "Một giai đoạn 
m ới trong khoa h ọc Địa chât đã h é lộ ra trong v òn g 
chỉ m ột thập niên. It nhất tại hai trung tâm M ỹ và 
m ột của nư ớc ngoài, n gư ời ta đã côn g nhận rằng lịch 
sử địa châ't cận đại với sự hoàn thiện d iện m ạo Trái 
Đâ't có th ể su y từ hình dáng của các địa hình d ư ơ n g 
(n gu yên bản là hills) cũ n g g iố n g n h ư đ ọc từ trầm 
tích và hóa thạch của b iển và đại d ư ơ n g cô xưa...". 
N h ư vậy phạm v i khoa học đã đ ư ợ c m ở rộng bằng

sự bô su n g thêm m ột lĩnh vực n g a n g hàng - tức là 
b ằng sự ra đời của m ột thứ địa chât m ới sẽ sánh vai 
cù n g địa chât kinh đ iên, đ ó là địa chất hình thái
(Geomorphic Geology - Geomorphology).

</div>
(2)<div class='page_container' data-page=2>

ở chô đã xác lập đ ư ợ c cả n h ừ n g tính quy luật ch u ng 
đối với m ọi h iện tư ợng thuộc đối tượng n gh iên cứu, 
cũ n g n h ư tính bao quát của n h ữ n g cấp cao đối với 
cấp thấp hơn và tính phụ thuộc của n hữ n g câp thấp 
vào n hữ n g cấp cao hơn.

Những luận thuyết chính

Trong sự phát triển của tư tư ờng Địa m ạo học đã 
hình thành 2 trường phái là Địa m ạo h ọc M ỹ với 
w . M. D avis và Địa m ạo h ọc Châu A u (chủ yếu là 
của Đ ức) với n h ữ n g nhà sán g lập là F. R ichthofen, A. 
Penck và vv. Penck. Di sàn lý luận của hai trường 
phái này đư ợc thê h iện trong h ọc thu yết của D avis 
v ề chu trình địa lý và học thu yết của w . Penck v ể bậc
thang trước núi.

D avis xem xét địa hình trong trạng thái phát triến 
gói gọn trong n hữ n g chu trình khép kín, trong đ ó nếu 
chu trình phát triến đến cùng thì sẽ kết thúc bằng hiện 
tượng san bằng kiểu p en eplen (bán bình nguyên, còn 
được hiểu là b ề m ặt san bằng tận cùng). Theo ông, bất
kỳ địa hình nào cũng đ ểu đ ư ợc xác định bởi cấu trúc 
địa châ't, quá trình ngoại sinh đ ang hoạt đ ộn g tại đây
và giai đoạn phát triển đã đạt tới, tức là tam đoạn luận

nổi tiếng: "cấu trúc - quá trình - giai đoạn''. Theo ông, 
trên những cấu trúc địa chât và với những quá trình 
ngoại sinh nhất định, địa hình m ặt đất sẽ lần lượt trải 
qua các giai đoạn phát triển sơ sinh, tráng niên, 
trường thành và già cỗi rồi tàn lụi, được đánh dấu 
bằng nhừng dấu hiệu hình thái đặc trưng.

H ọc thuyết của D avis đã có đ ón g góp tích cực cho
sự phát triển của Địa m ạo học, son g cũng chứa đ ự n g
những khiếm khuyết đáng kể. Ô ng tách rời vê' thòi 
gian giữa pha nâng lên của khu vự c v ỏ Trái Đât với 
các q trình bóc m òn, m ột đ iểu hoàn toàn trái với 
thực t ế và là đ iếm phư ơn g pháp luận căn bản của Địa 
m ạo học v ề tác đ ộn g tương hỗ giữa nội lực và ngoại 
lực. Một thiơii sót khác là việc côn g nhận sự tồn tại 
của những chu trình phát triển khép kín thay vì kiểu 
phát triển liên tục và tiến hóa, tuy rằng có thế có tính 
nhịp. Mặt khác, chu trình xâm thực của D avis cịn gọi 
là "chu trình xâm thực b ình thường" đư ợc xây d ự n g 
trên cơ sở n ghiên cứu d òn g chảy của các v ù n g ơn đới, 
theo đ ó có thê h iếu m ột cách m áy m óc rằng m ột khi 
có nhiều nước chảy, thì xâm thực mạnh. Đ iểu đó chưa
chắc đúng, bởi vì chưa tình đến đặc đ iếm của mặt 
đệm , ví dụ n hư tại khu vự c Đ ô n g N am Á gió mùa 
nắng lắm, m ưa nhiều, d ịn g sơn g tuy đầy nước, 
nhưng d òn g rắn lại chù yếu là bùn, cát, rất ít cuội sỏi, 
nghĩa là không có xâm thực đ áng kể. Vì nhừng su y 
diễn như vậy mà m ột s ố n gười thuộc trường phái cực 
đoan phủ nhận hoàn tồn học thuyết này, ví dụ n h ư 
m ột s ố nhà địa m ạo khí hậu Pháp.

w . Penck khắc p hục thiếu sót cơ bán trong thuyết 
chu trình xâm thực của D avis - trong việc tách ròi tác 
đ ộn g của nội lực với ngoại lực - và đã cô gan g thông 
qua n ghiên cứu sự phát triến địa hình sườn ch ứ n g

m inh rằng căn cứ vào nhừng dấu hiệu hình thái sườn 
và các quá trình ngoại sinh có th ể d ự n g lại đư ợc lịch 
sử m ới nhất của vận đ ộn g v ỏ Trái Đ ât tại khu vực 
nghiên cứu. Cơ sở của luận đ iểm này là ờ ch ỗ tác 
đ ộn g tương hô của nội lực và ngoại lực trong khi tạo 
ra địa hình thì đ ổn g thời cũng tạo ra các trầm tích liên 
quan của chúng [H .l]. Địa hình và n h ữ n g trầm tích 
quan hệ đó, cũng n h ư các quá trình n goại sinh, là 
những yếu tố có th ể n ghiên cứu đ ư ợc tư ơ n g đối trực 
tiếp. Sau khi xác định được n hữ n g tham s ố này, ta có 
thê tìm ra đ ư ợc ấn sơ' cịn lại, đ ó là vặn đ ộ n g kiên tạo. 
Tiến trình nghiên cứu này chính là n ộ i d u n g của 
"Phương pháp phân tích hình thái", h ay là p h ư ơ n g 
pháp phân tích địa m ạo. w . Penck là n g ư ờ i đầu tiên 
và d u y nhất đã c ố gắng xây d ự n g m ột lý thuyết 
thống nhất v ề phát triển sư ờn trên cơ s ở nhận định 
rằng, sườn với đ ộ d ốc khác nhau là d ạ n g địa hình 
p h ố biến rộng rãi nhất trên b ể m ặt lục đ ịa đư ợc hình 
thành d o tác d ụ n g xâm thực của d òn g nước. C ường 
độ của quá trình khoét sâu này phụ thuộc vào sự biến 
đổi đ ộ d ốc m ặt đất d o vận đ ộ n g kiến tạo. T uy nhiên, 
hình d ạng cúa sư ờn không chỉ phản ánh riêng cư ờ ng 
độ và sự biến thiên của quá trình khoét sâu, mà cả 
tương quan của nó với cư ờ ng đ ộ của quá trình bóc

m ịn sườn, v ề phẩn m ình, quá trình b óc m òn lại 
diên ra theo n h ừ n g q u y luật riêng với n g u ồ n n ăng 
lư ợn g thốn g nhất có m ặt ở m ọi nơi là trọng lự c cúa 
Trái Đất, cũ n g tư ơ n g tự n h ư tiền đ ể củ a n ó - quá 
trình chuẩn bị vật chất đ ể đ ư ợ c các tác nhân bóc 
m ịn đưa ra khỏi nơi thành tạo - tức là quá trình 
p h on g hỏa. N h ư vậy, qua n gh iên cứ u sư ừ n , ngưừi ta 
có thê biết đ ư ợ c sự phát triển ch u ng của địa hình 
m ặt đất. Kết quả của sự phân tích này g iú p w . Penck 
phát h iện quy luật địa m ạo chủ y ếu là trong việc hình
thành địa hình mặt đất, vấn đ ề có ý nghĩa quyêĩ định là
tương quan của cường độ vận chuyển vật chất bởi nội lực
và ngoại lực [H .l].

Hình 1. Tác động ngược nhau của nội lực và n g o ạ i lực.
Khi xét tương quan này, w . Penck đã n êu ra khái 
niệm v ể kiểu phát triển đi lên và kiểu phát triển đi 
xu ốn g của địa hình. Đ ối với m ột khu v ự c m ặt đât 
đang bị vận đ ộ n g kiến tạo nâng lên, có th ể thây ba 
khả năng n h ư sau:

</div>
(3)<div class='page_container' data-page=3>

Khả năng thú hai, h iệu quá tổn g hợp bằng "0", 
địa hình k hơn g cao lên mà củ n g k hôn g thấp xuống, 
ở trạng thái cân bằng động.

Kha năng thứ ba - địa hình phát triền theo kiểu đi
xuống) m ặc dù vẫn đ an g chịu tác đ ộ n g của vận đ ộn g 
kiến tạo dâu d ư ơ n g, n h ư n g đ ộ cao tuyệt đối, tương
đ ối, độ d ốc sư ờn đ ểu giảm , trắc d iện d ọc của sôn g 
thoải, nhiều sản phấm tích tụ; p hơ biến hiện tượng

địa hình đ ào nghịch, có th ể cắt n gan g m ọi loại cấu 
trúc, tạo ra bể mặt san bằng.

Trong trường h ợp n ội lực làm ch o m ặt đất hạ lún, 
các tương quan với ngoại lực cũ n g tương tự; 1) Bể 
m ặt đáy bổn trũng n gày càng sâu d o quá trình tích 
tụ yếu hơn vặn đ ộ n g hạ lún; 2) Bể m ặt đáy bồn trũng 
g iữ đ ộ sâu ôn đ ịnh - cân bằng đ ộn g, d o có quá trình 
tích tụ đ ền bù; 3) Bể m ặt đáy bổn trũng n ôn g dẩn do 
quá trình tích tụ m ạnh hơn vận đ ộ n g hạ lún.

Khác với sơ đ ổ quá giản lược của w . D avis với 
q uan niệm v ề vận đ ộn g của v ỏ Trái Đất gồm n h ù n g 
b ư ớc nhảy lớn, w . Penck đưa ra "phương pháp vi 
phân", coi sự phát triển địa hình gồm hàng loạt bước 
n hảy nhỏ trong nhừng thời đoạn đ ủ ngắn, có thể bỏ 
qua đê xem quá trình thành tạo địa hình là liên tục 
[H.2]. Với cách đặt vấn đ ề như vậy, ôn g đã đưa giả 
thuyết v ể sự thành tạo "bậc thang trước núi" trong 
tiến trình nâng liên tục d ạng vòm nhanh dần và m ở 
rộng dần, theo đ ó tại vù n g rìa khối nâng có tương 
quan cân bằng đ ộn g giữa chu yển đ ộ n g nâng và bóc 
m ịn (hiệu quả nâng bằng "0") và tại đấy hình thành 
b ề m ặ t s a n b ằ n g b à o m ò n n h ò h ẹ p g ọ i là p cdim cn 
(pedim ent), sau này sẽ trở thành n hữ n g b ể m ặt san 
bằng rộng lớn h an gọi là p ed ip len (pediplain), hoặc 
trờ thành những mắt xích của "bậc thang trước núi". 
N h ư vậy, nếu penep len đư ợc D avis xem là b ề m ặt san 
b ằng tận củng, thì p ed im en và p ed ip len trong quan 
n iệm cùa Penck lại là n hữ n g b ể m ặt n gu yên thủy.

Hìn h 2. Vô số đường cong vi phân trong miền abc minh họa
ý tưởng của VV.Penck: axc, ayc, v.v... thể hiện vô số tương
quan giữa hiệu ứng tác dụng nội lực ab với hiệu ứng tác
dụng ngoại lực bc.

Luận thuyết của w . Penck đ ón g vai trị to lớn trong 
v iệ c hình thành lý thuyết thống nhất cho khoa học địa 
m ạo, vì vậy nhiều người coi thời đ iểm ra đời của 
ch u yên khảo 'T hân tích hình thái" (W. Penck, 1924) 
đ án h dâu sự hình thành của Địa m ạo học n h ư m ột 
khoa học đ ộc lập. T uy vậy, luận thuyết của vv. Penck 
cũ n g không tránh khỏi n h ữ n g thiếu sót, son g so với 
thành tựu, thì n h ữ n g khiếm k h u yết chỉ là thứ yếu 
m à các th ế h ệ khoa h ọc sau này có th ể khắc phục

dẩn. C hẳng hạn, trong sơ đồ ch u ng v ề các q trình 
b óc m ịn của ơn g có m ột khoảng trống lớn là khơng 
dành vị trí thích đ áng cho hoạt đ ộ n g của d ò n g chảy. 
N h iều n gư ời cho rằng giá thuyết v ề m ơ hình "bậc 
thang trước núi" là quan niệm quá gư ợ n g gạo và m ơ 
h ình nâng nhanh dần đ ểu chi là m ột trường hợp 
tư ờng tượng. M ột thiếu sót khác là ơ n g thư ờn g xem 
n h ẹ yếu tố mặt đ ệm trong quá trình xâm thực 
bào m ịn.

Vị trí của Địa mạo học trong khối các khoa học về 
Trái Đắt

N g a y từ khi ra đời như m ột ch u yên ngành khoa

học, Địa m ạo học đã đ ư ợc w . Penck xác định như
m ột khoa h ọc trung gian và đ ổn g thời g iừ vai trò kết 
n ối giữa Địa chất học và Địa lý học, bởi vì địa hình 
đ ư ợ c tạo ra bởi cả các quá trình nội sinh và các quá 
trình ngoại sinh, trong khi w . M. D avis lại xếp nó 
v à o nhóm các khoa h ọc địa lý - khoa h ọc n gh iên cứu 
n h ữ n g cảnh quan đ ang h iện hữu, còn Địa châ't h ọc là 
khoa học v ề quá khứ của Trái Đâ't.

N g à y nay, cu ộc tranh luận v ề v ị trí của Địa m ạo 
h ọc vẫn chưa kết thúc. Tuy rằng Địa m ạo học đ ư ợc 
thai n ghén phần lớn bởi các nhà địa chất (Lyell với 
n h ử n g giải thích v ề hiện tượng bào m òn d o nước 
m ưa, băng giá và các d ò n g chảy, D avis với th u yết v ề 
"chu trình xâm thực" và nhâ't là w . Penck với tác 
phẩm 'T h ân tích hình thái", v.v... ), n h ư n g nhiều tác 
giả ch o nó là m ột trong s ố các khoa h ọc địa lý, v ì nó 
p hát triển từ địa lý tự nhiên, nhất là có đ ối tượng 
n gh iên cứu là địa hình - m ột hợp phần quan trọng 
bậc nhất của m ôi trường địa lý, q uyết định cách tiếp 
nhận và phân phối lại năng lư ợn g trên b ể m ặt Trái 
Đâ't. N h iều nhà địa chất lại cho rằng Địa m ạo học 
nằm trong khối của khoa học địa chât, v ì địa hình 
liên quan m ật thiết với câu trúc và lịch sử phát triển 
đ ịa chât.

Tuy n hiên, nhà địa m ạo cần vận d ụ n g cả hai lĩnh 
v ự c kiến thức này. Ví dụ, địa h ình sư ờ n trong m ột 
k hối granit k hôn g chi phụ thuộc vào các đặc tính cơ - 
lý - hóa h ọc của đá granit, mà còn phụ thuộc vào khí

h ậu địa phư ơn g, yếu tố quy đ ịnh c h ế đ ộ hoạt đ ộn g
của nước chảy trên m ặt và thảm thực vật, đ iều đ ó 
k h ôn g chỉ đ ối với h iện tại mà cả trong quá khứ.

N g à y nay đã có n hiều n gư ời tán thành quan 
đ iểm của w . Penk v ề tính chất đ ộ c lập của Địa m ạo 
h ọc tại m iền liên thôn g giữa các khoa h ọc địa lý và 
địa chât dựa trên bản chất khách quan của sự thành 
tạo địa hình - là sản phấm của tác đ ộ n g tương h ô và 
n g a n g hàng nhau giữ a hai nhóm quá trình nội lực và 
n goại lực.

</div>
(4)<div class='page_container' data-page=4>

khoa học khác v ề Trái Đất, chẳng hạn n h ư K hoáng 
vật học hoặc khoa học bản đổ, v.v... D o nằm ở m iền
liên thôn g như vậy mà khoa h ọc địa m ạo đã thâm
nhặp vào nhiều lĩnh vự c có liên quan đ ến đ iểu tra, 
khai thác hợp lý tài n g u y ê n thiên nhiên và bảo v ệ
m ôi trường.

Phương pháp luận và nhiệm vụ nghiên cừu của Địa 
mạo học

Địa m ạo h ọc là khoa h ọc v ề các d ạng địa hình b ề 
m ặt Trái Đâ't với p h ư ơ n g pháp luận gồm hai đ iếm
chính sau đây.

- Xem địa hình n h ư n h ữ n g sự vật có phát sinh, 
phát triển theo logic tiến hóa, là kết quả cua tác đ ộ n g 
tương h ỗ lên b ể m ặt Trái Đâ't của các quá trình nội 
sinh và ngoại sinh. Hai n hóm lực này tổn tại đ ổn g

thời và gây n h ữ n g tác đ ộ n g n gư ợ c nhau đ ổi với m ặt 
đâ't. Tùy thuộc vào tư ơng quan m ạnh - yếu giữa 
ch ú ng mà địa hình phát triển th eo n hữ n g khuynh
h ư ớ n g khác nhau - theo kiểu đi lên, đi xu ống hoặc 
cân bằng động.

- Đ ịa h ình phải đ ư ự c n g h iên cứ u trong m ối liên 
h ệ cụ thê và chặt chẽ vớ i đặc đ iếm của m ôi trường 
địa lý, xem nó n h ư là m ột trong n h ữ n g h ợp p hẩn 
của m ôi trường v ố n có khả n ă n g tự đ iều chinh, 
n gh ĩa là nó lu ơn lu ơn có quan h ệ tư ơ n g h ỗ và chi 
p h ôi nhân - quả vớ i n h ữ n g h ợp phần khác của m ôi 
trường địa lý. N ó i cách khác, khi n gh iên cứu địa
hình, phải chú ý đ ầy đ ủ đ ến toàn bộ quan hệ qua 
lại p h ứ c tạp giữ a các địa q u y ế n - thạch q uyển, khí 
q u yển , thủ y q u y ể n và sin h q u yển , k ể cả n h ữ n g tác 
đ ộ n g của con n gư ời.

N h iệm vụ của Địa m ạo h ọc có thế tóm tắt trong 
nhữ n g h ư ớ n g sau đây.

- N g h iên cứu đặc đ iếm h ình thái của địa hình, 
gồm hình thái m ô tả và hình thái trắc lư ợn g - m ô tả 
diện m ạo ch u ng và các d ạn g sơ đang, cách sắp xếp, 
đặc đ iểm định h ư ớ n g trong k hôn g gian và quan hệ 
giữ a ch ú ng với nhau, xác đ ịnh các chỉ s ố hình thái 
trắc lượng.

- Xác định n gu ồn gố c phát sin h, giai đoạn phát 
triển của các d ạng địa h ình và n h ữ n g tập hợp của

ch ú ng (kiểu, nhóm kiểu, p hứ c hệ kiểu địa hình).

- N gh iên cứu tính quy luật phát triển của địa 
hình trong từng m ơi trường địa lý đặc thù và trên cơ 
sở đó xây dựng hệ thống phân loại theo nguổn gốc 
phát sinh.

- Phát hiện n h ừ n g tập hợp khách quan của các 
d ạng địa hình có liên quan với nhau v ể n gu ồn gố c 
phát sinh, lặp đi, lặp lại trong k h ôn g gian m ột cách
có quy luật, gắn với n hữ n g đ iểu k iện kiến tạo và câu 
trúc địa chất nhât định (tạo thành các địa kiến trúc 
và kiến trúc hình thái), hoặc trong n hữ n g cách kết 
hợp nhât định của các nhân tó tạo địa hình (các kiểu
phát sinh địa hình).

- N g h iên cứu sự phân b ố địa lý của các d ạ n g và 
kiêu địa hình trong m ối liên hệ với tính phân đới khi 
hậu hoặc tính địa ơ.

- Xác định khả năng úng dụng của các tính quy luật 
đã được phát hiện cho nhừng m ục đích thực tiễn, đặc 
biệt là trong nghiên cứu tai biến thiên nhiên, địa m ạo 
m ôi trường và sử dụng họp lý tài n guyên địa mạo.

Trong m ỗi h ư ớ n g n ghiên cứu đ ểu cẩn d u y trì 
quan đ iểm lịch sử, tức là n ghiên cứu địa hình trong 
trạng thái vận đ ộn g và phát triến.

Các phương pháp nghiên cứu của Đ ịa mạo học

Địa hình là m ột hợp phần quan trọng của m ôi 
trường địa lý, đ ổn g thời là sản phẩm của lịch sừ phát 
triển địa chât. Trong tiến trình này, tư ơng quan giữa 
hai n hóm nội lực và ngoại lực luôn lu ôn thay đ ổ i, do 
đ ó bản thân địa hình cũng liên tục b iến đ ổi và râ't đa 
dạng. Đ ể h iểu đư ợc bản chất của ch ú ng, Địa m ạo 
học phải sử d ụ n g m ột h ệ thốn g p h ư ơ n g p h áp n ghiên 
cứu đa dạng.

- Phương pháp hình thái nhằm thơn g qua m ơ tả 
hình thái địa hình mà góp phẩn giai q u yết các vân đ ể 
nguồn gố c và đ ộn g thái của nó.

- Phương pháp tướng đá - hình thái cho p h ép giải 
thích hình thái và đặc điếm địa m ạo nói ch u n g qua 
n ghiên cứu tướng đá trầm tích; tướng đá của các 
trẩm tích tương quan có ý nghĩa lớn trong xác định 
tuổi và đ iều kiện thành tạo địa hình.

- Phương pháp địa mạo cấu trúc lý giải m ối liên hẹ 
giửa hình thái địa hình với câu trúc địa chất (kiến tạo 
và thạch học) và là cơ sở của bộ m ôn Đ ịa m ạo câu 
trúc, m ột thành tựu lớn của Địa m ạo học nử a cuối 
t h ế ký 2 0.

- Phương pháp tân kiên tạo - hình thái n hằm giải 
thích các đặc đ iểm địa m ạo như m ột biểu h iện tiêu 
biếu của luận đ iểm coi địa hình là sản phẩm của m ối 
tương tác nội lực - ngoại lực. Các vận đ ộn g tân kiến 
tạo, dù là n âng hay hạ, đểu ảnh h ư ờ n g trực tiếp tói

cường đ ộ của các quá trình ngoại sinh, d o đ ó ảnh 
h ư ờng tới đ ư ờ n g nét và cách sắp xếp của địa hình.

- Phương pháp địa lý - hình thái xuất phát từ điếm 
p h ư ơ n g pháp luận thứ hai của Địa m ạo học. P hư ơ ng 
pháp này có m ục đích giải thích địa h ình qua n gh iên 
cứu các điểu kiện địa lý và sự biến đ ối của ch ú ng.

- Phương pháp địa mạo động lực đ ư ợ c sử d ụ n g đê 
tìm n h ữ n g đ ộ n g lực và quá trình tác đ ộ n g lên địa 
hình trong m ối liên h ệ với câu trúc địa châ't, vận 
đ ộng tân kiến tạo và n hữ n g đ iểu kiện khí hậu hiện 
đại. N ó k hơn g n hữ n g giú p giải thích mà cịn d ự báo 
sự phát triến của địa hình.

</div>
(5)<div class='page_container' data-page=5>

pháp theo yêu cẩu cụ thế, nghĩa là sử d ụ n g phép
phân tích địa mạo.

Trong hệ thốn g các p h ư ơ n g pháp còn phải kê đến 
m ột sô kỹ thuật h iện đại rất hữu h iệu, đó là m inh 
giải ảnh hàng k hôn g, quan sát bằng m ắt thư ờn g từ 
m áy bay, các p h ư ơ n g pháp địa vật lý d ù n g trong 
n ghiên cửu địa hình đ áy biến với m áy đo hổi âm và 
kỹ thuật lặn, v.v..., kỹ thuật viễn thám và côn g nghệ 
GIS, n ghiên cứu địa m ạo ờ trạm, n ghiên cửu địa m ạo 
thực n gh iệm , m ô h ình hóa, v.v...

Phản ngành của Địa mạo học

Cuối th ế ký 19 - đẩu th ế kỷ 20, Địa m ạo h ọc cịn là

m ột bộ m ơn khoa h ọ c d u y nhâ't với nhiệm vụ trước 
hết là m ô tả và giải thích n gu ồn gốc, cách phân b ố của 
các dạng địa hình, đ ư ợ c w . Penck d ù n g làm côn g cụ 
đ ế n ghiên cứu vận đ ộ n g kiến tạo của v ỏ Trái Đâ't. v ề
sau, các nhà n ghiên cứu đã m ở rộng thêm rất nhiều 
lĩnh vực ứng d ụ n g và từ n hừ n g kết quà thu đư ợc đã 
làm p hon g phú thêm cơ sở lý thuyết và phương pháp 
nghiên cứu. Lịch sử phát triến sôi đ ộn g của khoa học 
này đã dân đến sự phân nhánh và hình thành hàng 
loạt chuyên ngành m ới. Lúc đẩu, Địa m ạo học m ới chỉ 
bao gồm hai bộ phận là Địa mạo đại cương và Địa mạo
khu vực. N g à y nay, bản thân Địa m ạo đại cương cũng
đã tách ra thành Địa m ạo lý thuyết, Địa m ạo hành 
tinh, C ô địa m ạo, Địa m ạo cấu trúc, Địa m ạo đ ộn g lực, 
Đ ịa m ạo khí hậu, Địa m ạo bờ biển và đáy đại dương, 
Bán đ ổ địa m ạo. Việc ú n g d ụ n g Địa m ạo học vào thực 
tiên đà làm hình thành bộ m ôn Địa m ạo ứng d ụn g 
(trong nghiên cứu địa lý, địa chất, khai thác khoáng 
sản, giải đoán và đ iểu vẽ ảnh, viên thám, GIS, trong 
xây d ự n g đ ư ờ n g sá, cẩu cống, cơn g trình công nghiệp, 
đ ô thị, phát triển d u lịch, thiết kế, quy hoạch đ ổng 
ruộng, v.v...). Đ ối với lóp v ỏ địa lý, địa hình hiện tại 
cùng với lịch sử phát triển trong quá khứ và tương lai 
cùa nó là yếu t ố q uyết định sự phân b ố năng lượng 
cùa các tổng thê địa lý và d iễn biến của m ọi quá trình 
tự nhiên khác. Từ quan đ iếm đó, đã xuâ't hiện m ột 
lĩnh vự c m ới là "Địa m ạo m ôi trường", "Địa m ạo cơng 
trình" và p h ư ơ n g p háp "Địa m ạo thô nhường". Sự 
xuất hiện của "Địa m ạo m ôi trường" gắn với tình 
trạng thối hóa nhanh chóng của m ơi trường sốn g do

tác đ ộn g quá m ứ c và tiêu cực của hoạt đ ộ n g nhân 
sinh. C hăng hạn, n gư ờ i ta đã tính được rằng tổng 
lượng đâ't đá d o con n gư ời di dời vào khoảng 1 0 0 tỳ 
tấn/năm so với 75 tỳ tấn/năm d o các tác nhân tự 
nhiên. Sự biến đổi địa hình nhân sinh đã đ ến m ức 
phải đưa ra n h ừ n g khái niệm m ới như tân địa mạo
(n eogeom orp h ology), thê' Nhân sinh (A nthropogene 
epoch), tài nguyên địa mạo (gồm tài n guyên quá trình 
địa m ạo và tài n g u y ên địa hình).

N g u y ê n tắ c p h â n lo ạ i đ ịa h ìn h

Địa hình m ặt đâ't đa dạng; m ột mặt, d o tương 
quan nội - n goại lực khi tạo ra ch ú n g là v ô hạn; mặt

khác, ờ m ôi thời điêm chúng lại tổn tại trong nhừng
giai đoạn phát triến khác nhau. Vì vậy cẩn phân loại 
ch ú ng đ ể tiện việc n gh iên cứu và m ô tả ch ú ng trên 
các loại bản đ ổ địa m ạo - m ột tài liệu khoa học có giá 
trị râ't đặc biệt, có th ể sánh với n h ù n g bán m ô tả 
ch u yên n gh iệp nhất.

N ội hàm khoa h ọc của các bảng phân loại tăng 
dần theo thời gian củ n g với n h ữ n g thành tựu trong 
v iệ c tìm h iểu bản châ't của các d ạng địa hình. Lúc 
đẩu, chủ yếu là cách phân loại theo hình thái, như 
m ột sự k ế thừa trực tiếp của Địa lý tự nhiên. Theo 
cách này, địa hình đư ợc phân chia theo n h ữ n g chi 
tiêu hình thái khác nhau. Đ ơn giản nhất là theo 
tư ơng quan với b ể m ặt nằm n gang - địa h ình d ư ơ n g

và địa hình âm; theo đ ộ phức tạp - d ạn g địa hình 
đ ơn giàn và d ạn g địa hình phức tạp; theo kích thước
- địa hình hành tinh (~1 07- 1 0bkm 2), v ĩ địa hình (1 06- 
1 0 5 km 2), đại địa hình (1 0 5 - 1 0 2 km 2), trung địa hình 
(1 0 2 - 1 0 km 2) và vi địa hình, ơ m ức khái quát hơn, 
đ ịa hình đ ư ợ c chia ra đ ổ n g bằng, đổi, núi và cao 
n gu yên . Bước tiếp sau, đ ế tăng đ ộ chi tiết, ta có bảng 
p hân loại theo hình thái và trắc lư ợn g hình thái 
[Bảng 1], trong đ ó n h ữ n g giá trị đ ộ cao tuyệt đ ối và 
tư ơng đ ối (h) đư ợc b ổ su n g thêm. Đ án g chú ý là quy 
ư ớc v ề đ ộ cao tương đ ối - địa hình đ ổ n g bằng với 
h < lOm; địa hình đổi với 10 < h < lOOm; núi với 
h > lOOm, cịn địa hình cao n gu yên có dâu hiệu đặc 
thù là thư ờn g có tầng đá cứng trên m ặt nằm n gang 
và ít ra phải có m ột vách dốc phân cách với địa hình 
k ể bên. Trong địa hình n ú i cịn phân biệt bình sơn 
(khu vự c có đ ộ chia cắt sâu nhỏ và n h ữ n g đ inh núi 
sàn sàn nhau trên d iện tích rộng) với sơn n gu yên 
(m ột v ù n g đất rất rộng, bao gồm cả các dãy núi, cao 
n g u y ê n và bình sơn, các bổn địa rộng lớn, đ ư ợc nâng 
lên đ ộ cao đ áng k ể và có đ ộ chia cắt sâu rất lớn).

B àng 1. Phân loại địa hình theo hình thái
và trắc lượng hình thái (theo A. Spiridonov).
Tính chất

địa hỉnh

Độ cao

tuyệt đối (m) Đặc điểm hỉnh thái
Đồng bằng

- trũng
- thắp
- cao
- trên núi

Gợn sóng, chia cắt yếu, có
gị thấp, gờ đất dài và thấp,
có những hố trũng nhỏ. Độ
chia cắt sâu (dao động độ
cao) h < 10m.

dưới mực biển
0 -2 0 0
200 - 500
500 - 2.500

Đồi

- ờ vùng thấp
- ờvùng cao
- trên vùng núi

Dao động độ cao 
10 < h < loòm
- Đồi thấp, h: 10 - 25m
- Đồi trb. thấp, h: 25 - 50m
- Đồi cao, h: 50 - 5m

- Đồi rất cao, h: 75 - 100m 
Các dạng đồi: bát úp, có
vách dốc, nhỏm, dải.

0 - 2 0 0
200 - 500 
500 - 2.500

Núi
- thấp
- trung bình
thấp
- trung bình
- cao vừa
- cao
- rất cao

Dao động độ cao h > 100m
Giá trị độ chia cắt sâu: 
-nhỏ: - 100 - 250m
- trung binh: 250 - 500m
- lớn: 500 - 750m
- rất lớn: 750 - 1.000m
600-900

</div>
(6)<div class='page_container' data-page=6>

Khi vố n h iểu biết v ề phát sinh địa hình đã đ ư ợc 
tích lũy đ áng kể, Địa m ạo h ọc đã đưa ra n gu yên tắc 
phân loại theo nguồn gốc phát sinh th ế h iện được 
n h ữ n g khía cạnh chính vê' bản chất của các d ạng địa 
hình, có giá trị cao đ ối với thực tiễn và lý thuyết.

Theo quan đ iểm p h ư ơ n g p h á p luận của Đ ịa m ạo 
h ọc h iện đại, trong thiên n h iên lu ôn tổn tại n hữ n g 
dãy phát sinh địa hình đ ư ợ c tạo nên với vai trò chủ 
đạo của m ột hoặc m ột vài nhân tố tạo địa hình chủ 
yếu . Đ ó chính là cơ sở của n g u y ê n lý phân loại địa 
h ình theo n gu ổn gố c phát sinh. Với nhận thức như 
vậy, có th ể xếp bât kỳ d ạn g địa hình nào vào vị trí 
thực của n ó trong dãy p hát sinh tương ứng, thây 
đ ư ợc các giai đ oạn nó đã trải qua, đang tổn tại và sẽ 
phải trải qua trong tương lai, nghĩa là có thê d ự báo 
các bước tiến hóa của nó sau này.

Trong SỐ khá nhiều b ảng phân loại theo n gu yên 
tắc này, có th ế thấy k h u ynh h ư ớ n g gộp lại thành 2
n hóm chính là phân loại dựa trên thuyết "chu trình xâm
thực" của D avis và phân loại theo các nhân tô'trội.

Trong cách phân loại th ứ nhât, địa hình đư ợc 
n gh iên cứu theo h ệ thốn g trong từng chu trình riêng 
(chu trình d ịn g chảy, chu trình băng hà, chu trình 
g ió - sa mạc, v.v...). Các d ạn g địa hình đ ư ợ c xếp theo 
dãy liên tục phù h ợp với giai đ oạn phát triển của 
chúng trong chu trình.

Theo cách phân loại thứ hai, các dạng địa hình 
đ ư ợc chia thành 2 n hóm lớn:

- N hữ ng dạng d o các quá trình ngoại sinh tạo thành;
- N h ữ n g dạng do các quá trình nội sinh tạo thành.
N h ó m các d ạ n g địa hình chủ y ếu có n g u ồ n gố c

n goại sinh lại đ ư ợ c chia thành n h ữ n g loại khác 
nhau theo nhân t ố trội (v ớ i trên 500 ký h iệu d ạng 
địa hình):

- Địa hình n gu ồn gốc d ò n g chảy trên mặt;
- Địa hình n gu ồn gố c băng tuyết;

- Địa hình d o g ió tạo thành;

- Đ ịa h ình d o d ò n g ch ảy và só n g b iển (hổ lớn) 
tạo thành;

- Đ ịa hình d o p h on g hóa tạo thành;

- Địa hình d o hoạt đ ộ n g của con người và th ế giới 
sinh vật tạo thành;

Mỗi loại trên lại đ ư ợc phân chia chi tiết thêm theo 
hình thức tác đ ộ n g và n h ữ n g dâu hiệu khác của quá 
trình tạo địa hình n h ư xâm thực, bào m òn, vận 
ch uyển và tích tụ, v.v... N h ó m các dạng địa hình chủ 
yếu có n gu ồn gốc nội sinh bao gồm địa hình kiến 
tạo; địa hình núi lửa.

Cả 2 n guyên tắc phân loại trên đ ểu có nhược điểm 
lớn là cấu trúc địa chất chi đư ợc xem xét nhu m ột nhân 
tố thụ động, nghía là m ối liên hệ nội lực - ngoại lực 
vẫn chưa được chú ý đẩy đủ theo luận điểm chủ yếu
của Địa m ạo học. Hơn th ế nửa, n guyên tắc phân loại 
theo hình thái chưa phản ánh đư ợc bản chât của địa

hình và cịn có thê gây ra nhẩm lân giừa ban chằt và 
diện m ạo bên ngoài.

Từ giữa th ế kỷ 20, nhược đ iểm này đà được khắc 
phục nhờ cách phân loại địa hình theo n gu yên tắc câu 
trúc, trong đ ó sự chi phối của cấu tạo địa chất đối với 
hình thái địa hình đã được th ể hiện rõ nét. Theo bảng 
phân loại do I.p. Gerasim ov đ ể xuất (1946), tồn bộ 
địa hình đư ợc chia thành 3 nhóm (3 câp) trong m ột hệ 
thống rât gắn bó: địa kiên trúc, kiên trúc hình thái và
chạm trố hình thái khác nhau rõ rệt v ể điểu kiện thành 
tạo. Sau này, Iu.A. M esheriakov (1965) đã phát triển 
thành m ột bảng phân loại chi tiết [Bảng 2].

Bảng 2 : Phân loại địa hình theo tương quan hình thái

- cấu trúc địa chất (theo lu.A. Mesheriakov, 1965).

Diện
tích
(km2)

Các yếu tố hình
thái cấu trú c đia

Các bậc chạm trổ hinh thái địa hình

hinh đại lục, đáy

đại dương Đại lục

Biến & đại
dương

107-106

Nhóm các địa
kiến trúc
Địa kiến trúc bậc 1:

-Các khối trồi đại
lục (kể cả thềm

lục địa)

- Các bồn đại
dương

Địa kiến tríic bậc 2:
- Miền đồng
bằng nền;

- Miền núi (các
miền tạo núi)

----

---106-105

Các đới chạm
trổ hình thái
(hỉnh thái khí
hậu), ví dụ: Các
đới chạm trổ hình
thái băng hà,
dịng chảy và
hoang mạc

Các đới chạm
trổ hình thái (?)

oOI ou

Nhóm kiến
trú c hình thái
K iến trúc hình
th á i bậc 1:

■ Đồng bằng: các
vùng đất cao, các
miền đồng bằng
thấp;

- Miền núi: các
dãy núi và các
vùng trũng giữa
lúi

Các tỉnh, các
miền chạm trổ
hình thái, ví dụ:
tỉnh chạm trổ hỉnh
thái dịng chảy
kiểu Địa Trung

Hải, kiểu Đông

Siberie; miền
chạm trổ hình thái
tích tụ bảng hà,
miền chạm trổ
hình thái bào mòn
băng hà.

Các tỉnh và
các miền chạm
trổ - hình thải

103-102

Kiến trúc hình
thải bậc 2:

- Các gờ kiến tạo,
các nếp võng thẻ
hiện rõ trong địa
hình

Các vùng chạm

trổ hình thái, ví
dụ: vùng địa hinh
băng hà cuối,
vùng địa hình
karst

Các vùng

chạm trổ hình

thải

Kiến trúc hình
thái bậc 3:
- Các nếp lồi, vòm,
munđa, v.v... biểu
hiện rõ trong địa
hỉnh

Các dạng chạm
trổ hình thái nhỏ
chủ yếu do ngoại

lực tạo thành. Ví
dụ: thung lũng
sơng, rãnh xói
mịn, phễu karst

Các dạng địa
hinh nhỏ đáy
bién được tạo
thành chủ yếu
bời các q
trình khơng phải
là kiến tạo

1-10’1

Vi địa hình kiến tạo:

những nếp uốn
nhỏ, thề tường,
kẽ nứt, v.v... thẻ
hiện rõ trong địa
hình

Các dạng vi địa
hình, ví dụ: bề
mặt đa diện vùng
đài nguyên các gò
đất nhỏ, v.v...

</div>
(7)<div class='page_container' data-page=7>

Thực ra, phương pháp phân loại này cũng thuộc

nhóm phân loại theo n guồn gốc phát sinh, nhu ng 
khác ở ch ỗ đã tính đến vai trò quyết định của câu trúc, 
tức là của nội lực. Có thê nói, việc phân chia địa hình 
ra 3 nhóm như vậy là m ột thành tựu quan trọng bậc 
nhất của Địa m ạo học trong n h ũ n g năm gần đây.

Các địa kiến trúc tưưng ứ n g với n hữ n g d ạng địa 
h ình tẩm cỡ hành tinh, có n gu ồn gố c địa kiến tạo, sự
tổn tại của ch ú ng đ ư ợ c q uyết đ ịnh bời nhũ ng lực đã 
tạo nên d iện m ạo lục địa và đại d ư ơ n g n hư hiện nay 
và câu tạo ch u ng của Trái Đất.

Kiên trúc hình thái là n h ữ n g d ạng lớn trong phạm 
vi từ ng đại lục, đại d ư ơng, xuât hiện trong quá trình 
tư ơ n g tác của nội lực và n goại lực, trong đ ó các quá 
trình nội sinh g iữ vai trò chủ đ ộ n g và định hướng. 
M ột kiến trúc hình thái hồn chinh là m ột đơn vị sơn 
văn - kiến tạo đ ộc lập, trong đ ó có sự ăn khớp rõ rệt 
g iữ a khoanh v i địa hình và khoanh vi câu tạo địa 
chât (ví dụ, m iền đ ổ n g b ằng sụt v õn g Bắc Bộ, dãy 
n ú i địa lu ỹ C on Voi, v ù n g trũng A n Châu, v .v ...).

Chạm trơ’hình thái tương ứ n g với n h ũ n g d ạng địa 
h ìn h cỡ nhỏ, nhu bậc thềm , th u n g lũng, khe rãnh xói 
m ịn, p h êu karst, v.v..., g iữ vai trò làm phức tạp hóa
d iện m ạo các d ạng địa hình câu trúc cấp cao hơn. 
C h ú n g chủ yếu d o các quá trình ngoại sinh tạo 
thành, tuy cũng đ ư ợ c đ ịnh vị bởi các câu tạo địa chất 
cỡ nhỏ, k ế cả n h ừ n g khe n ứ t kiến tạo.

ơ V iệt N am , kiểu phân loại này đã sớm đ ư ợ c áp 
d ụ n g và đ an g tiếp tục phát triển. Bản đổ địa m ạo 
V iệt N am lệ 1:1,000.000 đầu tiên đà đ ư ợc xây d ự n g 
th e o n g u y ên tắc này và đã m ở rộng khái niệm kiến 
trúc hình thái ch o m ọi d ạn g địa hình, trong đ ó có sự
th ố n g nhằ't giữ a đ ư ờ n g nét sơn văn với khoanh vi 
câu tạo địa ch ất mà k h ôn g câu nệ nhiều v ề 
k ích thước.

T rường phái Pháp quan niệm v ề địa m ạo câu trúc 
cụ thê hơn và đ ơn giản hơn. H ọ quan tâm trước hết 
đ ến sự biếu h iện của các câu trúc địa châ't trong địa 
h ìn h (g ồ m câu trúc kiến tạo và câu trúc thạch học). 
C ác d ạng trên b ể m ặt đ ư ợ c chia làm hai loại chính: 
n h ữ n g gì nối cao so vớ i x u n g quan h n h ư quả n úi, 
quả đổi, n ú i đảo (inselberg), đ ư ợ c gọi là địa hình 
th eo n ghĩa đ en của thuật n g ữ "reli", cịn lại n hừ n g 
gì d o các quá trình ngoại sinh chạm trơ trên đ ó và cả 
n h ũ n g gì d o các quá trình ấy tích tụ thì nên gọi là 
"điêu khắc hình thái" theo nghĩa đen của thuật ngừ
"điêu khắc" - "le m odelé", hoặc "la glyptogenèse".

T h eo n g u y ê n tắc này, n g ư ờ i ta chia đá thành 
n h ử n g n h óm có đ ặc tính khác nhau, rổì xem xét 
tư ơ n g tác của quá trình xâm thực - bóc m ịn (ngoại 
sin h ) với câu trúc kiến tạo và thạch học cụ thể. Các 
loại đá đ ư ợ c phân chia ra là đá xâm nhập, đá phun 
trào, đá b iến chất và đá trầm tích.

Tất cả n h ừ n g loại đá nói trên đ ểu có th ể gặp trên

các loại câu trúc địa chất khác nhau và địa hình cũng 
n h u đ iêu khắc hình thái củ n g sẽ rât khác nhau. D o

vậy, người ta phân biệt tập hợp các d ạng địa hình và 
đ iêu khắc hình thái trên các câu trúc n ền cố, nền trẻ, 
m iển u ôn n ếp cô và m iền uốn n ếp trẻ.

B ả n đ ồ đ ịa m ạ o

Bản đ ổ địa m ạo là m ột p hư ơn g tiện thê hiện các 
kết quả n ghiên cứu trực quan nhất, m ột d ạng sản 
phấm của sự khái quát lý thuyết từ n h ù n g tài liệu 
thực t ế và là cơ sở cho việc vận d ụ n g n h ũ n g tư liệu 
ây vào thực tiễn của Địa mạo.

Theo tý lệ, bản đ ổ địa m ạo có các loại bản đ ổ địa 
m ạo tỳ lệ lớn - từ 1:2 0 0 . 0 0 0 trờ lên, tỷ lệ trung bình 
-từ 1:2 0 0 . 0 0 0 đ ến 1:1.0 0 0.0 0 0, tỳ lệ nhò và tỷ lệ khái 
quát - n hỏ hơn 1:1.0 0 0.0 0 0; theo nội dung: bản đồ 
địa m ạo chung, bản đ ổ địa mạo ch u yên để.

Bản đâ địa mạo chung u n tiên thê hiện 3 thuộc tính 
quan trọng nhât của địa hình là hình thái, n gu ồn gốc 
phát sinh và lịch sử phát triển. Khác với các lĩnh vự c 
khoa học khác, đ ối tượng thế h iện của bản đ ổ địa 
m ạo chung có thê thay đối tùy thuộc vào n gu yên tắc 
thành lập. M ột cách khái quát, có thê g ộ p lại thành 4 
n gu yên tắc chính với tên gọi và đối tư ợng thê hiện
trên bản đ ổ [Bảng 3].

Bảng 3. Các nguyên tắc thành lập bản đồ địa mạo chung.

Nguyên tắc Đối tượng đo vẽ và thể hiện
Nguồn gốc - hình thái

Kiểu, nhóm kiẻu và phức hệ kiểu phát
sinh địa hình (có cùng hình thái và
nguồn gốc).

Nguồn gốc phát sinh

Bề mật sơ đẳng đồng nhất về nguồn
gốc và các dạng địa hình có nguồn
gốc tương ứng.

Nguồn gốc - lịch sử

Bề mặt sơ đẳng đồng nhất về tuổi,
nguồn gốc và các dạng địa hình có
nguồn gốc, tuổi tương ứng.

Cấu trúc - hình thái Địa kiến trúc, các kiều kiến trúc hình
thái và chạm chồ hình thái.

Đ ây là m ột nhược điểm , n h u n g nó cũng tạo cho 
các nhà địa m ạo cơ hội sáng tạo trong lựa chọn. Ví dụ, 
nếu n gu yên tắc n guồn gốc có phơ ứng d ụ n g rộng rãi 
nhất v ì nó cung câ'p cho người sừ d ụ n g nhiều d ữ liệu 
v ề bản chât của các dạng địa hình, thì n hừ n g nguyên 
tắc khác lại có th ế m ạnh riêng. C hằng hạn, n gu yên tắc

n guồn gốc - lịch sử cần được áp d ụ n g cho những 
vù n g đất có địa hình q đơn điệu, như các đ ổng 
bằng châu thô bằng phang và rộng lớn, n gu yên tắc 
n guồn gốc - hình thái th ế hiện những thông tin địa 
m ạo đã được tổng hợp, nên được d ù n g cho các bản đổ 
th ể hiện kiểu và nhóm kiểu địa hình p hục vụ tốt nhất 
cho nhu cẩu chi đạo quy hoạch và sử d ụ n g lãnh thổ; 
còn n gu yên tắc cấu trúc - hình thái lại thích hợp hơn 
cả cho việc tìm kiếm m ột s ổ loại khoáng sản và nghiên 
cứu câu trúc, kiến tạo.

</div>
(8)<div class='page_container' data-page=8>

đ ổ địa m ạo trắc lư ợn g hình thái), bản đ ổ m ật đ ộ khe 
rãnh xói m ịn, bản đ ổ m ật đ ộ khe nứt và m ật đ ộ
p hễu karst, v.v...

Trên cơ sở bản đ ổ địa m ạo ch u n g có th ể thực 
h iện bất kỳ n h iệm vụ địa m ạo ứ n g d ụ n g nào cũ n g 
n h ư xây d ự n g các bản đ ổ ch u y ên hóa (Bản đơ địa
mạo ứng dụng) b ằng cách bô su n g thêm n h ừ n g
th ôn g tin ch u yên hóa thích h ợp và lược bỏ đi m ột 
s ố khác, v í dụ bản đ ổ địa m ạo lũ lụt, bản đ ổ địa 
m ạo karst, v.v...

Bản đổ phân vùng địa mạo th ế h iện n h ữ n g khư v ự c 
đ ổ n g nhâ't tương đối v ề hình thái, n gu ổn gố c và lịch 
sừ phát triến địa hình thu ộc n h ừ n g câp khác nhau: 
đới, xứ, m iển và v ù n g địa m ạo, với n g u y ên tắc cấp 
càng cao thì vai trò của cấu trúc kiến tạo càng lớn 
hơn, trong khi cấp càng thấp thì vai trị của các q 
trình địa m ạo ngoại sinh càn g trội hơn.

Bảng chú giải cho các loại bản đ ồ địa m ạo ch u ng 
thê h iện 2 khuynh h ư ớ n g rất khác nhau: bản đổ phân
tích (n gu yên tắc thứ 2 và 3 trong Bảng 3) và bản đ ổ
tổng hợp (n gu yên tắc 1, 4 và cả bản đồ phân v ù n g 
địa m ạo).

N h ư vậy, cơ sở và nội d u n g chủ yếu của Địa m ạo
học là nhằm n gh iên cứu Trái Đ ât với n hiệm vụ làm
rõ câu tạo, n gu ồn gố c và quá trình phát triến của địa 
hình. D o đ ó n h ữ n g m ối quan tâm của n ó cũ n g gắn 
với n h ữ n g vấn đ ề lý thu yết của các ngành khoa h ọc 
Địa chất, Địa lý tự n hiên và C ổ địa lý. N ó g iú p ta giải 
thích lý d o tổn tại, quá khứ, h iện tại và m ột phần
tương lai của đa s ố các d ạng địa hình quanh ta, đ ể
khi cần có thê hành đ ộ n g m ột cách h ợp quy luật 
trong việc sử d ụn g, cải tạo và bảo v ệ thiên nhiên liên
quan đ ến địa hình.

T à i liệ u th a m k h ả o

D a v i s w . M ., 1 899, G e o m o r p h o l o g i c a l c y c le , Geographical
Ịournal, X IV , 1899: 4 8 1 -5 0 , in Physiographical Essays, N e w
Y o rk , 1954.

D a v i s w . M ., 1 899, G e o m o r p h o l o g i c a l c y c le , Geographicaiỉ
Ịournal, X IV , 1899: 4 8 1 -5 0 , in P h y s i o g r a p h i c a l E s s a y s , N e v v
Y o rk , 1954.

Đ à o Đ ì n h B ắc, 2 0 0 0 . Đ ịa m ạ o đ ạ i c ư ơ n g . N X B Đại học Q uôc g ia

H à Nội. 3 2 5 tr. H à N ộ i.

Đ à o Đ ì n h B ắc, 1998. T ư ơ n g q u a n t ạ o h ì n h t h á i - t ạ o t r ầ m t í c h
t r o n g k ỷ Đ ệ T ứ ờ V iệ t N a m . Tạp chí các Khoa học v ề Trái Đất

3/1998: 233-240. Hà Nội.

G o u d i e , A .S ., 2 0 0 4 , E n c y c lo p e d ia o f G e o m o r p h o l o g y . ( T .l , T .2 ).

Routledge. 1 1 2 3 p g s . L o n d o n & N e v v Y o rk .

G r a y J .M ., 2 0 0 4 . G e o d i v e r s i t y : V a l u i n g a n d c o n s e r v i n g a b i o t i e
n a t u r e . Ịohn W ile ỵ & Sons Ltd.. 4 3 4 p p . C h i c h e s t e r .

L ê Đ ứ c A n , 1994. K iê n t r ú c h ì n h t h á i V iệ t N a m ( p h ầ n lụ c đ ịa ) .

Tuyển tập C T N C Địa lý: 15-33. V iệ n Đ ịa lý . H à N ộ i.

M u r r a y A .B ., 2 0 0 9 . G e o m o r p h o l o g y , c o m p l e x i t y a n d t h e
e m e r g i n g S c ie n c e o f th e E a r t h s s u r f a c e . G eomorphology, 1 03:
4 9 6 -5 0 5 . A m s t e r d a m .

P a n i z z a M v 1 996, E n v i r o n m e n t a l g e o m o r p h o l o g y . Elsevier. 2 6 8
p g s . A m s t e r d a m .

P e n c k w . , 1 9 2 4 , D ie M o r p h o l o g i c h e A n a l y s e . Verlag von
J. Engelhortĩs Nachf. In S tu ttg a rt ( r i e p e B04 KD.5I. PeTK)Ma. n o A

peA âK H neỉi M . B. riMOTpOBCKoro: 359 c m p rem paỉpusdam .
MơCKBa).

V ie r s G v 1 967. É ỉ é m e n t d e g é o m o r p h o l o g i e . Fernand N athati
Editeur. 2 0 8 p g s . P a ris .

V ũ V ă n P h á i (C h ủ b iê n ), Đ à o Đ ìn h Bắc, N g ô Q u a n g T o à n , 2 010.
H à N ộ i, đ ị a c h ấ t, đ ịa m ạ o v à tà i n g u y ê n k h o á n g s ả n liê n q u a n .
279 tr. Tù sách Thăng Long lOữ) năm, N X B . Hà Nội. H à N ộ i.
ĩepacM M O B 14. n . , 1946, O rib iT reơM O píỊxM orM M ecK O ii

MHTenpeTaựMH o õm eíĩ cxeMbi recMorMHecKoro crpoeHMa
C C C P , ĩĩpoÕAeMbi (pnịunecK ỉeoỉpuu. M ., A.: Ì/ÍSA- A H
C C C P , 1946, Bbin. 1 2 :3 2 -4 6 .

TepacM M O B ì / ỉ . n . , M e m e p H K O B KD. A .,1 9 6 7 , rio H T M a
M o p ộ o crp y ry p a M MopộocKy/ibnTypa M Mcn0/ib30BaHMe wx

B ựe/iHX reoM opộíM onm ecK oro a HảAMịa. PeAbíp 3eM A u: 7-12.

M . 1967.

Mặt san bằng

L ê Đ ứ c A n . V i ệ n Đ ị a lý ,

V i ệ n H à n lâ m K h o a h ọ c & C ô n g n g h ệ V i ệ t N a m .

G iớ i th iệ u

Sự thành tạo các m ặt san bằng (MSB) cũng g iố n g
như sự thành tạo các lớp trầm tích, là h iện tượng
toàn cầu và phân b ố rộng rãi trên khắp các châu lụ c

và đới bờ biển. Sự thành tạo các MSB là m ột trong 
n hữ n g vấn đ ể quan trọng nhât của địa m ạo lý thu yết

</div>