Tạp chí Khoa học & Công nghệ - Số 4(44) Tp 2/Năm 2007

Phong Lê khẳng định vai trò quan trọng cđa t¸c gia Ngun ¸i Qc –
Hå ChÝ Minh víi t cách ngời giải quyết những so le lịch sử
Trn Thị Việt Trung (ĐH Thái Nguyên)
Trần Thị Bắc Yến (Trường THPT Lương Ngọc Quyến – Thái Nguyên)

Như chúng ta đã biết: trong lĩnh vực sáng tác văn học - Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh
là một tác gia lớn của nền văn học Việt Nam thời kỳ hiện đại. Sự nghiệp thơ văn đặc biệt của
Người luôn là một đề tài hấp dẫn thu hút sự quan tâm sâu sắc của nhiều thế hệ các nhà nghiên
cứu, lý luận, phê bình Việt Nam và nước ngồi. Trong số những nhà nghiên cứu, phê bình đó có
một số người đã dành gần trọn cuộc đời nghiên cứu của mình để tìm hiểu, khám phá những giá
trị cao cả trong những trang thơ văn của Bác với một niềm say mê, u mến và đầy kính trọng.
Đó là những nhà nghiên cứu như: Nguyễn Đăng Mạnh, Hà Minh Đức, Phong Lê... Ở đây, chúng
tơi muốn nói đến nhà nghiên cứu phê bình Phong Lê - một người đã có cả một quá trình 30 năm
tìm hiểu, nghiên cứu về thơ văn của Bác - người đã phát hiện ra một giá trị mới trong sự nghiệp
sáng tác của Bác Hồ: đó là việc khẳng định vai trò người “giải quyết những so le lịch sử” của
tác gia Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh đối với nền văn học nước nhà nói riêng, đối với lịch sử
dân tộc nói chung thời kỳ đầu thế kỷ XX.
“Những so le lịch sử” là một “khái niệm” mới của Phong Lê nhằm diễn đạt một cách
khái quát một sự không đồng bộ, một sự “khập khiễng” đang tồn tại trong đời sống văn học
cũng như trong đời sống chính trị, xã hội Việt Nam thi k u th k XX ny.
Theo ông, những so le lÞch sư” - chính là “sự xuất hiện và diễn biến một tình thế khủng
hoảng lớn trong đời sống chính trị và đời sống văn học dân tộc những năm đầu thế kỷ XX.” [4,
tr.13]. Những khủng hoảng lớn trong đời sống chính trị lúc đó chất là sự khủng hoảng về đường
lối cứu nước - mà nguyên nhân sâu sa là do sự trống thiếu về lý luận, về tri thức cách mạng của
các bậc chí sỹ yêu nước đầu thế kỷ trước nhiệm vụ giải phóng đất nước, giải phóng dân tộc
trong thời đại mới - thời đại của sự nghiệp giải phóng các dân tộc thuộc địa diễn ra trên phạm vi
toàn thế giới. Đi sâu vào phân tích những khủng hoảng trong đời sống cách mạng dân tộc,
Phong Lê đã tập trung làm rõ sự bế tắc về mặt đường lối của các nhà cách mạng Việt Nam đang
trong quá trình tìm đường cứu nước, giải phóng dân tộc. Họ là những người có lịng yêu nước

sâu sắc, có khát vọng giải phóng dân tộc tới cháy bỏng, họ đã đúc kết được bao kinh nghiệm
đánh giặc ngoại xâm của ông cha để lại, nhưng kết cục họ vẫn bị thất bại và bất lực trước một kẻ
thù mới hiện đại hơn hẳn, giàu mạnh hơn hẳn – đó là thực dân Pháp. Ơng đã chỉ ra nguyên nhân
thất bại ấy là do những hạn chế về tư tưởng, về nhận thức mối quan hệ giữa dân tộc và thời đại
của các nhà chí sĩ cách mạng thời kỳ đó. Ơng cho rằng: “Lần này cuộc chiến đấu của dân tộc
đứng trước một đòi hỏi mới: Không chỉ lật đổ ách của kẻ thù bên ngồi mà cịn phải đuổi kịp
thời đại”, phải đưa dân tộc lên “vị trí người đồng thời với nhân loại tiến bộ”. Đây chính là một
sự “so le” lớn, có tính chất bao trùm đối với dân tộc Việt Nam, cách mạng Việt Nam. Cách lý
giải đó của Phong Lê vừa mang tính khách quan vừa mang tính lịch sử. Ông cắt nghĩa đó là
những hạn chế tất yếu do lịch sử và thời đại quy định. Và đó cũng chính là yếu tố mới mà lịch sử
địi hỏi phải có một kiểu người cách mạng Mới, có khả năng khắc phục, giải quyết được tình
3


Tạp chí Khoa học & Công nghệ - Số 4(44) Tp 2/Năm 2007

trng b tc y bi kch ny ca dõn tc. Núi mt cỏch khỏc kiểu ngời đó phải đủ trí tuệ và tài
năng để gi¶i qut sự so le trong lịch sử cách mạng dân tộc ta giai đoạn đầu thế kỷ XX.
Mặt khác, trong quá trình vận động theo xu hướng hiện đại của xã hội Việt Nam đã
buộc nền văn học nước nhà cũng phải vận động, phát triển để đáp ứng hai yêu cầu: cách mạng
hoá và hiện đại hoá. Căn cứ vào thực trạng nền văn học Việt Nam giai đoạn đầu thế kỷ XX, nhà
nghiên cứu phờ bỡnh Phong Lờ ó ỏnh giỏ đúng mức tình trạng khập khiễng, mất cân đối
nghiêm trọng của nền văn học nước nhà trước yêu cầu của thời đại mới đặt ra. Ơng cho đó là
tình thế so le “giữa hình thức và nội dung trong đời sống văn học đầu thế kỷ”. Ông khẳng định
yêu cầu: cần phải tiến hành cách mạng hoá và hiện đại hoá nền Văn học Việt Nam giai đoạn
đầu thế kỷ XX, và đây chính là căn cứ để đánh giá một sự vận động, phát triển đúng hướng của
nền văn học dân tộc trong thời đại mới. Đưa ra ý kiến cụ thể về mối quan hệ này, ông viết: “Hai
u cầu vốn xen cài khăng khít, khơng phải cách mạng hoá chỉ nhằm vào nội dung và hiện đại
hoá chỉ nhằm vào hình thức. Có thể nói: cả nội dung và hình thức đều phải nhằm vào hai quá
trình trên” [4,tr.44]. Và đây cũng là tiêu chí chính để ông đánh giá tình trạng phát triển so le

giữa nội dung và hình thức của nền văn học nước nhà hồi đầu thế kỷ. Ông cho rằng: về nội dung
tuy đã có sự đổi mới rõ rệt (nội dung cách mạng) nhưng về hình thức nghệ thuật lại chưa đổi
mới kịp (hình thức cổ điển); Hoặc có hiện tượng: hình thức nghệ thuật đã được đổi mới nhưng
nội dung lại chưa thực sự được đổi mới tương ứng. Sự so le trong sáng tác văn học chính là ở
chỗ đó. Do vậy, yêu cầu đổi mới đòi hỏi phải được diễn ra về cả nội dung và hình thức. Giải
quyết sự so le chính là việc phải tiến hành “cách mạng hóa, hiện đại hóa” cả về nội dung và
hình thức. Phong Lê đã chỉ ra cụ thể những biểu hiện của sự phát triển so le đó chính là sự phát
triển không đồng bộ giữa hai bộ phận văn học hợp pháp và bất hợp pháp. Ông cho rằng: Văn
học hợp pháp cơng khai khơng có điều kiện đặt trực diện những vấn đề cơ bản của xã hội, của
thời đại, hoặc có lúc chủ tâm né tránh thì lại “có những đổi mới về mặt hình thức - cịn văn học
cách mạng trực tiếp phơ diễn nguyện vọng cơ bản của quần chúng, thì về hình thức lại chưa thể
hoặc không đặt yêu cầu phải hướng tới sự cách tân” [4,tr.43-44]. Hay nói một cách khác, rõ hơn
là: bộ phận văn học có nội dung cách mạng, tiến bộ thì hình thức cịn cổ điển, cịn bộ phận văn
học có hình thức hiện đại thì nội dung lại không cách mạng. Rõ ràng, nhà nghiên cứu Phong Lê
đã căn cứ vào thực tiễn đời sống văn học nước nhà thời kỳ đầu thế kỷ để đưa ra những nhận xét,
đánh giá đúng đắn về hiện trạng của văn học Việt Nam trước yêu cầu cách mạng hoá, hiện đại
hố. Nhận định đó của ơng mang tính khách quan khoa học. Ơng cịn khẳng định: tình trạng so
le trong văn học thời kỳ ấy đã khiến cho đời sống tinh thần của dân tộc “vốn phức tạp lại càng
trở nên phức tạp hơn”. Vì thế, việc tìm ra người có đủ năng lực để giải quyết tình trạng đó
nhằm đem lại một diện mạo mới cho nền văn học Việt Nam, phù hợp với xu hướng phát triển
của dân tộc và thời đại càng trở thành một vấn đề hết sức cấp bách. Phong Lê chỉ rõ đó phải là
một kiểu người “Bằng trí tuệ sáng suốt, nhìn thấy rõ con đường giải phóng dân tộc; để từ định
hướng đó mà biết cách huy động văn chương vào mục tiêu cách mạng và cải tạo văn chương
cho thích hợp với tình thế cách mạng đã biến đổi” [1,tr.185]. Và “Lịch sử đã nêu câu hỏi, ắt
phải có cơ sở để trả lời”, theo ơng - lịch sử đã tìm chọn được kiểu người mà lịch sử yêu cầu –
đó chính là tác gia Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh. Ông khẳng định: các sáng tác của Bác thời
kỳ đầu thế kỷ đã đáp ứng đồng thời và triệt để làm thoả mãn cả hai yêu cầu của thời đại đặt ra
4



Tạp chí Khoa học & Công nghệ - Số 4(44) Tp 2/Năm 2007

cho vn hc l: Cỏch mng hoỏ v hiện đại hoá. Bởi với những sáng tác của Bác thời kỳ này đã
góp phần quan trọng vào việc khắc phục tình trạng so le giữa dân tộc và thời đại, giữa nội dung
và hình thức trong đời sống xã hội và đời sống văn học Việt Nam hồi đầu thế kỷ - và Bác đã trở
thành “người giải quyết những so le lịch sử” một cách thuyết phục nhất. Ông phân tích rõ:
“Chính Nguyễn Ái Quốc là tác gia Việt Nam đầu tiên, từ những năm 20 đã góp công đầu vào
việc giải quyết hai yêu cầu lịch sử đặt ra cho nền văn hố mới Việt Nam nói chung và văn học
nghệ thuật Việt Nam nói riêng là cách mạng hố và hiện đại hố - nó chính là cơ sở để khắc
phục những so le lịch sử, giữa dân tộc và thời đại” [3,tr.214]. Những sáng tác của Bác đã đạt
được mục đích cao cả là: “Cảnh tỉnh những người ở Phương Tây còn bị che đậy và xuyên tạc.
Và thức tỉnh thế giới thuộc địa còn đang chìm vào đêm thẳm của sự ngu dốt, tối tăm” [4,tr.82].
Và như “một tiếng nói mới” trong đời sống tinh thần dân tộc “từ buổi đầu những năm 20” “đó
chính là sức mạnh cuốn hút trên những trang ngắn mà dồn nén tri thức và cảm xúc của
Nguyễn Ái Quốc, là ph m chất nghệ thuật của văn học cách mạng trong buổi đầu ra đời.
Một ph m chất vô cùng quý giá, như cơm ăn, nước uống, như chất men, như ánh sáng.
Nếu khơng có nó, con người bị mù tối, nếu chưa tìm được nó thì con người dẫu có hy
sinh dũng liệt đến đâu cũng đành thúc thủ” [2,tr.31].
Ông khẳng định: thơ văn của Bác là “sự gắn nối mới với thế giới, với nhân loại, với thời
đại”. Đây là một sự đánh giá rất cao những giá trị mới mẻ trong thơ văn của Bác so với thơ văn
yêu nước của các nhà chí sỹ cách mạng đầu thế kỷ XX. Với một số ví dụ cụ thể về nội dung
cách mạng và hình thức hiện đại qua các tác phNm hồi đầu thế kỷ XX như: Bản yêu sách của
nhân dân Việt Nam, Người cùng khổ, Bản án chế độ thực dân Pháp... Phong Lê đã chứng minh
sự đổi mới về nội dung phản ánh và nghệ thuật thể hiện trong các sáng tác của Người trước yêu
cầu của thời đại. Đó là việc: Cách mạng về mặt nội dung không thể tách rời việc cách mạng về
mặt hình thức trong các tác phNm văn học nghệ thuật... Phong Lê đã khẳng định tác gia Nguyễn
Ái Quốc – Hồ Chí Minh chính là người đã thực hiện sự gắn kết hai quá trình này trong văn học
“một cách trọn vẹn”, ông viết: “Một nội dung hiện đại chân chính bao giờ cũng là một nội dung
cách mạng và một hình thức hiện đại chân chính bao giờ cũng là hình thức chun chở tốt nhất
nội dung cách mạng” [4, tr.44]. Theo ơng - đó là cơ sở để tạo nên sức mạnh trong “vũ khí tiếng

nói” của Bác, và chính bởi vậy mà thơ văn Bác viết đầu thế kỷ đã góp phần quan trọng trong
việc khắc phục được tình trạng khủng hoảng trong đời sống cách mạng dân tộc, và giải quyết
được tình thế khập khiễng mất cân đối giữa nội dung và hình thức trong đời sống văn học nước
nhà trên con đường hiện đại hoá.
. Tuy nhiên, nghiên cứu về sự nghiệp thơ văn của Bác không phải duy nhất chỉ có nhà
nghiên cứu phê bình Phong Lê đã phát hiện, chứng minh và khẳng định vai trò quan trọng của
tác gia Nguyễn Ái Quốc Hồ Chí Minh với tư cách “người giải quyết những so le lịch sử″. Trong
giới nghiên cứu phê bình văn học Việt Nam cũng có những người đã động chạm đến vấn đề
này. Ví dụ như: nhà nghiên cứu phê bình văn học Phùng Văn Tửu cho rằng: nếu đặt các tác
phNm của Người cạnh các tác phNm của các tác giả Việt Nam cùng thời kỳ như tác giả Phạm
Duy Tốn, Hoàng Ngọc Phách, Phan Bội Châu… sẽ thấy “hình như có một sự khơng ăn khớp
nào đấy. Về cả hai phương diện nội dung tư tưởng và hình thức nghệ thuật” [5,tr.266]. Ơng
cũng đã chỉ ra được khả năng đáp ứng yêu cầu của thời đại trong truyện ký hồi đầu thế kỷ của
5


Tạp chí Khoa học & Công nghệ - Số 4(44) Tp 2/Năm 2007

Bỏc; Hoc nh nghiờn cu phờ bỡnh H Minh Đức cũng đã nhận xét truyện ký của Bác có chứa
những yếu tố “mới mẻ, hiện đại: mới trong nội dung và trong hình thức biểu hiện”, vì vậy so với
nền văn xuôi Việt Nam đầu thế kỷ “Truyện ngắn của Hồ Chủ Tịch đã vươn lên xa khỏi những
giới hạn đó” [5,tr.262]. Có thể nói, cả hai nhà nghiên cứu cũng đã nhận thấy trong truyện ký
Bác viết đầu thế kỷ có những yếu tố mới mẻ về nội dung và nghệ thuật, khác hẳn với các tác
phNm văn xi Việt Nam đương thời. Tuy nhiên đó mới chỉ là những nhận xét, nhận định hoặc
là cách đặt vấn đề của các nhà nghiên cứu. Còn đối với Phong Lê - ơng đã phát hiện, phân tích
và chứng minh một cách hệ thống, khoa học và đầy tâm huyết để khẳng định vai trò quan trọng
của Bác trong tư cách “người giải quyết so le lịch sử” trong đời sống cách mạng và đời sống văn
học Việt Nam thời kỳ lịch sử đặc biệt đó. Có thể nói đây là một đóng góp đáng ghi nhận, đáng
khẳng định của ơng trong q trình tìm hiểu về thơ văn ca Nguyn i Quc H Chớ Minh
Tóm tắt

Phong Lê là một nhà nghiên cứu, phê bình văn học Việt Nam hiện đại, đ có 30 năm
nghiên cứu về thơ văn của Bác. Một trong những đóng góp quan trọng của Ông là: đ phát hiện
và khẳng định: vai trò, vị trí quan trọng của tác gia Nguyễn ái Quốc Hồ Chí Minh với t cách
là ngời giải quyết Những so le lịch sử trong đời sống cách mạng và đời sống văn học Việt
Nam đầu thế kỷ XX.
Summary
Phong Le is a Vietnamese famous literary researcher and critic, who has conducted
researches on Ho Chi Minh’s literature works for 30 years. One of his significant contributions
recognized is that he detected and affirmed Nguyen Ai Quoc - Ho Chi Minh’s important role as
a person who had decisive solutions to “historical altermates” in the revolution life and
Vietnamese literature life at the beginning of 20th century.
Tài liệu tham khảo
[1]. Phan Cự Đệ (chủ biên) (2004) Văn học Việt Nam thế kỷ XX, Nxb Giáo dục, H Ni.
[2]. Phong Lê (1994) Văn học và công cuộc đổi mới, Nxb Hội nhà văn Việt Nam, Hà Nội.
[3]. Phong Lê (2000) Nguyễn ái Quốc - Hồ Chí Minh: Hành trình thơ văn - Hành trình dân tộc,
Nxb Lao động, Hà Nội.
[4]. Phong Lê (2006) Nguyễn ái Quốc - Hồ Chí Minh: Hành trình thơ văn - Hành trình dân tộc,
Nxb Công an nhân dân, Hà Nội.
[5]. Ngun Nh− ý, Ngun An, Chu Huy (Tun chän), Hå Chí Minh - Tác giả, tác phẩm, nghệ
thuật ngôn từ, Nxb Gi¸o dơc, Hà Nội.

6