Xã h i h c s 3 (55), 1996

19

Nhu c u k ho ch hóa gia đình khơng đ c đáp ng
và không s d ng tránh thai Vi t Nam

PH M BÍCH SAN
M c sinh

Vi t Nam, c ng nh trào l u chung trên th gi i, đang t t đi xu ng.

là nh ng h c gi n

c ngồi, s suy gi m đó là đáng khích l .

xu ng đó hãy cịn ch m và mang đ y s nguy hi m cho t
nghiên c u

i v i nhi u ng

i v i các c quan nhà n

ng lai phát tri n c a đ t n

i, nh t

c Vi t Nam s đi

c. ã có khá nhi u cu c

Vi t Nam trong th i gian m t vài n m tr l i đây t p trung vào v n đ này, nh ng các k t qu cịn

có ph n ch a nh t quán. Bài này trình bày k t qu nghiên c u v nhu c u khơng đ
hóa gia đình (KHHG ) đ

c tri n khai

c đáp ng đ i v i k ho ch

Vi t Nam.

I. Hi n tr ng và v n đ
M t lo t các cu c nghiên c u th i gian qua đã cung c p m t kh i l
th c hi n KHHG

Vi t Nam. M c dù ch t l

khi quá trình đi u ch nh s li u đ

ng c a s li u là m t v n đ cịn c n đ

c ti n hành khơng ph i lúc nào c ng tuân theo đ

ch t ch , nh ng nh ng s li u này đã cho th y n i lên rõ r t các đ
đang đ

ng phong phú đ phân tích v tình hình

ng nét c a ch


c đ c p t i, nh t là

c nh ng quy t c khoa h c
ng trình dân s và KHHG

c ti n hành t i n i đây.

T góc đ t l s d ng chung có th th y r ng có s t ng gia nh t đ nh trong t l ph n trong đ tu i sinh
đ s d ng các bi n pháp KHHG . Tuy nhiên, đi m n i b t đ u tiên c n ph i ghi nh n là t l nh ng ng
d ng các bi n pháp truy n th ng là cao. H n th , không quan sát th y xu h
trái l i. l i có chi u h

is

ng suy gi m trong t l này mà,

ng gia t ng m nh m : chúng x p x 5% n u so sánh các c p nghiên c u cùng lo i v i

nhau, t c là DH/88 v i ICDS/94 và PDFP/93 v i PDFP/95.
pháp truy n th ng là r t th p và ch

i u này x y ra trong khi hi u qu c a các bi n

ng trình dân s và KHHG Vi t Nam đã c g ng r t nhi u đ đ a các bi n

pháp hiên đ i vào.
i m n i b t th hai c n ghi nh n là có s m t cân đ i tr m tr ng trong c c u s d ng các bi n pháp tránh
thai. Ch y u

Vi t Nam ch


ng trình dân s KHHG

s d ng Vòng tránh thai là bi n pháp chính. Các bi n

pháp hi n đ i khác ít đ

c s d ng. N l c trong nh ng n m v a qua có c i thi n đôi chút c c u trên nh ng s

bi n chuy n ch a l n.

c tính hi n nay v n có trên 60% s ph n trong đ tu i sinh đ hi n đang s d ng các

bi n pháp tránh thai s d ng bi n pháp vòng. S m t cân đ i này đ

c th hiên r t m nh

t i trên 80.4% vào n m 1988 và 78.1% vào n m 1993 trong khi các con s t

ng ng

mi n B c Vi t Nam,

mi n Nam Vi t Nam là

36.9% và 42.6%. Và đi u này c ng x y ra b t ch p các nh n th c c a các nhà qu n lý c ng nh ph

ng h

ng


đã đ ra là đa d ng hóa các bi n pháp tránh thai.
Trong khi đó, vi c phân tích các s li u c a cu c nghiên c u DHS/88 cho th y n m

B n quy n thu c Vi n Xã h i h c www.ios.org.vn


Nhu c u k ho ch hóa gia đình ...

20

B ng 1: T l th c hi n KHHG c a ph n có ch ng trong đ tu i sinh đ
bi n pháp và t l phân b c a t ng bi n pháp
Cu c đi u tra
T t c các bi n pháp

Vi t Nam: tính chung các

DSH/88
53.10

PDFP/93
49.37

ICDS/94
64.97

PDFP/95
63.8


Hi n đ i

37.65

37.04

43.77

49.16

Truy n thơng

15.45

12.33

21.20

14.64

Vịng

62.32

62.45

51.22

57.9


Thu c u ng

0.77

3.51

3.12

3.76

Thu c tiêm

0.4

0.29

0.42

Máng/kem

0.04

0.12

0.08

2.18

2.68


6.2

7.04

ình s n nam

0.58

0.36

0.29

0.71

ình s n n

5.02

5.64

6.03

6.39

Tính vịng kinh

15.72

15.83


15.07

21.47

Xu t tinh ngồi

13.75

6.85

17.25

21.47

Bi n pháp khác

0.62

2.24

0.31

1.58

na

30.40

25.4


22.3

4.0

3.73

3.1

na

Trong đó

Bao cao su

M c sinh
CBR
TFR
Ngu n DSH/88
PDFP/93
ICDS/94
PDFP/95

đó có 29% ph n có ch ng, có kh n ng sinh đ , khơng mu n có con nh ng không s d ng các bi n pháp
tránh thai hi n đ i. K t qu i u tra dân s gi a k cho th y có kho ng 31.7% s ph n trong đ tu i sinh đê
có nhu c u v các bi n pháp tránh thai có hi u qu . V n đ đ t ra là t i sao l i t n t i nhu c u không đ c đáp
ng đó ph n Vi t Nam?
II. Ph

ng pháp lu n


Cu c nghiên c u đ c ti n hành đ ng th i t i hai khu v c B c và Nam Vi t nam vùng ph c n hai thành
ph l n Hà N i và thành ph H Chí Minh. T i m i khu v c l a ch n ba đi m: nông thôn xa, quãng ch ng 25
km, nông thôn g n, quãng ch ng 20 tìm và m t đi m đơ th c a thành ph . V i t ng s tính 48 h gia đình chia
cho m i m t khu v c 24 h và t i m i đi m nghiên c u 8 h , t ng c ng có 96 cá nhân, ch ng và v , đ c
ph ng v n sâu. Nh ng ng i đ c l a ch n theo d đ nh ban đ u là có ba con khơng mu n có con n a và hi n
khơng s d ng các bi n pháp tránh thai hi n đ i. Nh ng do r t khó tuy n l a nh ng ng i có ba con tr lên,
không s đ ng bi n các pháp hi n đ i, nh t là các khu v c đô th , nên sau đó vi c ph ng v n có m r ng ra t i
c m t s đ i t ng có hai con. T i m i đi m nghiên c u m t cu c ph ng v n nhóm t p trung đ c tri n khai
nh m tìm hi u

B n quy n thu c Vi n Xã h i h c www.ios.org.vn


Ph m B ch San
c n k h n nh ng gì có th khơng thu đ

21

c trong nh ng cu c ph ng v n sâu. Vi c ph ng v n sâu c ng nh

ph ng v n nhóm t p trung đ c p t i nh ng gì h bi t v các bi n pháp tránh thai, v ch ng trình dân s c a
nhà n c, v vi c t i sao h l i không s d ng các bi n pháp tránh thai có hi u qu , v giá tr c a con cái và nhu
c u có con, v s c ép c a c ng đ ng đ i v i vi c có con c ng nh vi c s d ng các bi n pháp KHHG . Nh ng
y u t này đ c nhìn nh n trong t ng quan v i hàng lo t bi n s đ c l p khác nh n i (đô th , nông thôn
g n, nông thôn xa), gi i tính, tình tr ng kính t gia đình, h c v n cùng nhi u y u t khác nh ng khi có th .
III. Mong mu n có con
Là m t xã h i đang phát tri n, các giá tr và chu n m c truy n th ng chi ph i m nh m vi c có con. Quan
ni m tr i sinh voi, tr i sinh c , nhi u con h n nhi u c a v n t n t i t lâu đ i là đi u g n nh ai c ng bi t. Cùng
v i s bi n đ i c a xã h i Vi t Nam trong kho ng hai m i n m qua, nh ng giá tr và chu n m c nay c ng
đang d n d n thay đ i h ng v m t t duy h p lý h n đ i v i vi c có con. Tuy nhiên, q trình đó lâu dài và

v n cịn t n t i m t s khác bi t khá l n gi a nh ng khu v c khác nhau c a đ t n c đ i v i nguy n v ng này.
Tâm ni m đó đ c th hi n hùng h n nh sau.
"Có c a mà khơng có con c ng v t đi" (ng
Ng

i 01, n , Kim S n)

i Vi t Nam nhìn nh n đ a con v i nhi u giá tr khác nhau. Nh ng giá tr đó b t đ u là m t ni m tin

khó gi i tích v s c n thi t ph i có ng i n i dõi tơng đ ng. Tho t nhìn b ngồi, d ng nh đây khơng ph i
là đi u quan tr ng gì l m. Trong phát bi u c a đa s nh ng ng i đ c h i có th th y r ng h n m đ c nh ng
đ ng nét c a chính sách dân s nên ai c ng phát bi u h t nh chính sách chính th c c a nhà n c, dù đó là n i
h o lánh hay ch n th thành. Hai con, và có trai có gái. Và có l c ng vì v y mà nh ng th c đo v thái đ c a
ng i dân ln ln có s sai l c so v i th c t .
"Ý thích c a ch là m t trai và m t gái là đ p nh t" (Ng

i 22, n , S n Tây)

“Em thích có hai con, m t trai m t gái, con nào c ng th ” (Ng

i 03, n , D

“Theo s thích c a tơi mu n có hai cháu (m t trai và m t gái)" (Ng
Nh ng ch r t nhanh chóng sau đó nh ng ng

iđ

ng Quang)

i 09, nam, Kim S n)


c ph ng v n cho th y h c ng nh t quán trong vi c th y

c n thi t ph i có ng i n i dõi tơng đ ng, m c dù s c n thi t này ph n nhi u đ c rào đón b ng vi c "các c
nhà em mu n th ”. Và các c này bao gi c ng là các c bên ch ng ch r t ít khi, c nam l n n , vi n ra "các c
bên v ". Ph n quán tri t r t rõ ch c m ng và vai trị này c a mình, là ng i cung c p k n i dõi cho gia đình
nhà ch ng, trong khi nam gi i đơi khi có s d dãi h n, nh ng c ng d n v t không kém. Quan ni m này r t ph
quát trong toàn b nh ng ng i đ c h i, dù b t c khu v c nào, nông thôn h o lánh hay đô th đã b t đ u
tràn ng p nh ng giá tr m i.
S c m nh c a mong mu n này r t l n, th m chí nó đ c bi u đ t ra trong t th r t đ i l p v i các đ nh ch
do các c p chính quy n đ a ph ng đ t ra đ tr ng ph t vi c có qua hai con so v i m c tiêu đ ra c a nhà n c.
đô thi, v i trình đ phát tri n cao h n ng i ta ch p nh n đi u này c ng nh
nơng thơn, n i có s qu n lý
ch t ch c a chính quy n c ng nh ng i dân có thói quen tuân th h n ng i ta v n đ khi ch a có con trai.
N u đ t vi c này trong t nh hu ng khi nông dân, thu nh p c a ng i lao đ ng có th ch là 2000 đ/ngày thì m i
th y h t s to l n c a kho n ti n ph t 200.000 đ n 300.000 đ ng cho m t l n đ con ngoài k ho ch cùng v i
nh ng khó kh n khi nh n ph n đ t chia sau này.
B n quy n thu c Vi n Xã h i h c www.ios.org.vn


22

Nhu c u k ho ch hóa gia đình ...

"Ng i khác thì tơi khơng bi t nh ng tơi thì nh t khốt là ph i có m t con trai, n u ch a có thì dù ph i ph t
tôi c ng đ . Nhi u khi ngh có con trai ph i lo li u d y d m t h n con gái nh ng vi c ph i có nên v n mu n có
con trai thì h n" (Ng i 17, nam, S n Tây)
"Có m t s gia đình v n đ thêm m c dù b ph t vì h c n con trai ho c có con trai r i nh ng l i mu n con
gái" (Ng i 06, nam, Kim S n)
"Ng i ta có thì mình c ng có bi t đâu l i có con trai. Hàng xóm láng gi ng đ u có c mà mình khơng có thì

c ng ph i có thơi" (Ng i 07, n , D ng Quang)
Do đ nh h ng v n i dõi tông đ ng m nh nh v y, mà s n i dõi này ph i là con trai, nên giá tr c a con
trai đ c nhìn nh n cao h n h n các giá tr c a con gái. c bi t đây là y u t v s c m nh vì trong m t xã
h i nhi u màu s c truy n th ng nh Vi t Nam, k thu t khơng phát tri n, tình tr ng pháp lu t nhi u khi khơng
rõ ràng thì vi c có s c kh e là thi t y u, nh t là khi ph i gi i quy t các cơng vi c n ng ho c có nh ng tranh
ch p. "Con trai quan tr ng nhi u h n con gái vì c nhà ch ng ch có m t mình nhà em, ph i theo các c có con
trai đ n i dõi tơng đ ng cho b m ch ng vui" (Ng i 01, n , Kim S n)
"M t gia đình ch tồn là con gái thì th

ng lép v so v i nh ng gia đình khác" (Ng

i 12, nam, Kim S n)

Th m chí, đ i v i nhi u ng i không đ n thu n là đ con trai, mà v n c n ph i có m t l ng con trai nh t
đ nh vì m t con trai theo quan ni m c truy n v n là hi m. Trong thâm tâm, ng i t v n cho r ng c n ph i có
hai trai m t gái m i là mơ hình đ p. C ng do ph i đ phòng v i r i ro cho nên ng i dân r t dè d t khi s d ng
các bi n pháp v nh vi n nh tri t s n.
"Chính sách này có nh h ng t i s con sinh ra trong gia đình nh ng hi m con trai thì ng
ch " (Ng i 10, n , D ng Quang)
"Em thích có n p có t , t t nh t là hai trai m t gái là đ " (Ng

i ta v n c đ

i 5, n , Kim S n)

Bên c nh đó, c ng ph i th y r ng khơng đ n thu n ch có nhu c u v con trai, h c ng có m t nhu c u khá
m nh v con gái. M c dù nh t thi t ph i có con gái không m nh nh con trai nh ng đó v n là m t c nguy n.
Và đây th y n i lên giá tr tình c m c a con cái: con cái là ni m vui lúc hi n nay và có dâu, có r là ni m vui
lúc tu i già. M c dù nh ng ng i đ c ph ng v n m i ch đ i tu i 30, nh ng h đã ngh v t ng lai nh th :
cá nhân và s th ng ti n cá nhân là m t cái gì khơng đ c bi t t i mà ch y u là s ng nh vòng đ i v n th .

"Dù sao có n p có t v n h n" (Ng

i 11, n , Kim S n)

"Con gái tình c m h n con trai nên c ng ph i có con gái, tâm lý chung ai c ng v y" (Ng
Tây)

i 21, n , S n

i v i ng i dân, giá tr b o hi m lúc tu i già c a con cái là vô cùng l n. Nh t là trong lúc chuy n đ i nh
hi n nay. Tr c kia, đã có m t th i vi c h u trí đã đ c ph bi n r ng rãi, k c nông thôn n i h p tác xã nông
nghi p đ m nh n trách nhi m này. Nh ng giá tr c a đ ng ti n th p nên s ti n nhà n c tr cho nh ng ng i
h u trí, b o đ m s c kho r t nh bé không đ trang tr i cho đ i s ng và các phí t n khác. nơng thơn HTX
khơng đ m nh n ch c n ng đó n a. Do v y, ng i ta th y c n nhi u cái con cái. Ngồi ti n nong ra thì cịn c
v n đ ch m sóc n a, đi u này đ c bi t quan tr ng đô th vì nơng thơn cịn có th d a vào c ng đ ng trong
khi đô th kh n ng đó là th p h n.
"V già thì nó làm n ni mình ch , khi b m c n ti n thì con cái ph i cho" (Ng

i 10, n , D

ng Quang)

B n quy n thu c Vi n Xã h i h c www.ios.org.vn


Ph m Bích gan

23

"Giúp đ c a con nhà ho c con xây nhà, cho b m ti n không có gì quan tr ng c ch quan tr ng nh t

ch m sóc b m lúc già" (Ng i 21, nam, S n Tây)
Khi xem xét t i vi c có con, ng

i ta đã c m nh n th y s t n kém c a vi c có con.

Và ng i ta th y r ng vi c nuôi d ng cho con ngày hôm nay t n kém h n tr c kia r t nhi u. đây th y
đ t bi t n i rõ lên s c n thi t ph i chi phí cho s c kh e c a tr con lúc bé và s h c hành c a con cái khi l n.
Ngoài ra, theo truy n th ng Vi t Nam, b m ph i lo nhà c a cho con trai khi chúng tr ng thành xây d ng gia
đình riêng, vì v y, đây c ng là m t kho n chi phí bu c các b c cha m ph i suy ngh .
"Hi n nay nuôi con t n kém h n tr
h n" (Ng i 10, n , D ng Quang)

c vì bây gi đòi h i nhi u, m c s ng cao h n và chi phí cho con nhi u

"Tuy nhiên, vi c cho các cháu h c hành là t n kém nh t" (Ng

i 17, nam, S n Tây)

"Sau này khi con cái l n là ph i lo xây d ng nhà c a c ng r t t n kém vì m i con trai ph i ra
(Ng i 04, nam, D ng Quang)

riêng"

Nh ng n u t nh ng s t n kém đó mà ngh r ng s có m t s suy gi m trong vi c có con c a ng i dân
Vi t Nam thì đó là k t lu n h i s m. H c m nh n th y gánh n ng đó gia t ng, đ c bi t là sau khi nhà n c xóa
b bao c p trong m t lo t các l nh v c xã h i, nh ng h ch a bi t đ c gánh n ng đó là s đ n đâu. H n th ,
nh ng chi phí đ c bi t t n kém là dành cho vi c đào t o chuyên môn sâu, mà đi u này là ch a xu t hi n c th
trong t m nhìn c a h . đây, m i quan h ng c gi a gia t ng kinh t và sinh đ là có nh ng khơng ph i là
m nh và th m chí ng i ta, trong ch ng m c nào đó, cịn ni hy v ng đ thêm con cùng v i s t ng ti n c a
kinh t . Và nó t n t i ngay c khu v c đô th . "Bây gi thì khơng mu n đ n a nh ng n u th i gian t i kinh t

khá lên thì có th s đ thêm" (Ng i 13, n , Kim S n)
"Hi n t i thì tơi c ng ch a có ý đ nh sinh con nh ng c ng ch a bi t th nào, n u sau này kinh t khá lên thì
c ng có th đ thêm đ c" (Ng i 17, nam, S n Tây)
Cu i cùng, c ng c n ph i đ c p đ n hai lo i s c ép đ c bi t đ n vi c có con nơng thơn: s c ép c a chính
sách ru ng đ t và s c ép c a c ng đ ng. M t m t, do ru ng đ t v n là c a công nên chính sách ru ng đ t có tác
d ng làm ng i dân suy ngh r t nhi u vì vi c đ con v t quá m c có th là cho h khó kh n trong vi c nh n
đ c kh u ph n đ t c a đ a con sinh thêm đó. Nh ng m t khác, ng i ta ch p nh n n p ph t vì sau đó đ a con
có quy n nh n m t ph n đ t k c trong ph n đ t c a nh ng đ a tr ngồi k ho ch này thì ng i b ph i b t đi
m t ph n đ t c a mình (ví d m t n a) cho đ a con. Khi đó l ng đ t nh n đ c v n có h n.
S c ép c ng đ ng c ng r t ghê g m. Trong khi s c ép gi m dân s là chính th ng thì tác đ ng có ch ng
m c thì s c ép c ng đ ng lên nh ng ng i ch a có con trai, ho c đơi khi là ch a có con gái r t l n. C m nh n
đi u này l n nh t có l là các b c nam gi i. tr đ a ph ng chúng tơi nhi u ng i ch có con gái khơng thơi thì
c ng th y lép v , hay b trêu ch c nên có tác đ ng nhi u đ n h làm cho h c ph i c đ có con trai d n t i
nhi u gia đình ti m l c kinh t khơng có gì. B m c ng kh mà con cái c ng kh " (Ng i 14, nam, Kim S n)
Nhìn chung, xã h i Vi t Nam có chuy n đ i và giá tr con cái c ng có chuy n đ i nh ng nh ng giá tr
truy n th ng v n còn chi ph i m nh m . Và vi c không s d ng các bi n pháp tránh thai đây khi đã có hai con
hay ba con ch y u liên quan đ n vi c ng i dân ch a đ c th a mãn v gi i tính c a nh ng đ a con do mình
sinh ra:

B n quy n thu c Vi n Xã h i h c www.ios.org.vn


Nhu c u k ho ch hóa gia đình ...

24

IV. Nhu c u khơng đ

c đáp ng


IV.1 V vịng
Vịng là bi n pháp ph bi n nh t trong c dân Vi t Nam, đ c bi t là nông thơn. M t th i gian dài vịng theo
h th ng nhà n c t trên xu ng d i đ c bao c p cho ng i dân và có tính ch t khá b t bu c, n i đâu có
th , c nơng thơn qua h th ng chính quy n xã và đơ th qua các c s c a nhà n c và t p th . Cho t i cu i
nh ng n m 1980 ng i ta s d ng ch y u là vòng Dana c a Ti p và các lo i vòng do Vi t Nam s n xu t (vịng
h nh phúc). V sau này có thêm vịng TCu và m t s lo i khác. Qua các cu c ph ng v n sâu l n ph ng v n
nhóm t p trung cho th y t t c m i ng i đ u đ u c p t i bi n pháp này v i m t s tin t ng đ ng nhiên là h
bi t v nó. H n th , trong s nh ng ng i đ c ph ng v n đa s ng i đã s d ng vòng và ch sau đó vì m t lý
do gì đó h m i khơng s d ng nó n a. D ng nh có m t quan ni m đã n sâu vào đ u ng i dân là nơng
thơn thì ch có vịng:
"Theo t p qn

làng, nhà q ch đ t vịng ho c tri t s n thơi cịn khơng ai s d ng cái gì khác,

khơng ai bán b t c cái gì tránh thai c " (Ng
Có nhi u lý do đ ng

i 07, n , D

i dân a thích vịng, mà tr

đây c ng

ng Quang).
c h t và nó ti n l i theo cách ngh c a h cho vào là

xong vi c không ph i lo ngh gì. Ti n l i c ng là vì h th ng dân s b o v i h là ti n l i. trong khi đi ph bi n
s d ng tránh thai ng i ta nh n m nh đ n vi c vòng tránh đ c thai mà l i không phi n ph c gì. Các thơng tin
khác v cái vịng r t ít khi đ c h th ng chính th c ph bi n rõ r t, đ c bi t là các tác đ ng ph . C ng ch ng có
s đa d ng nào v các ki u lo i vòng đ cho ng i ta l a ch n. M i đ t có cu c đ t vịng thì c ng ch có m t

ki u và đa ph n là cùng m t lo i kích th c. H n th , có r t nhi u tr ng h p mà b n thân ng i có mang vịng
tránh thai c ng khơng h bi t đ c là mình đ c đ t khi nào (ch y u là sau khi đ
b nh vi n). Do nói nhi u
đ n vịng ch y u ch đ n vòng, k thu t tuyên truy n này t o ra k t qu là khi ng i ngh t i c n tránh thai là
l i ph i vịng ch khơng ph i bi n pháp khác.
"Vịng thì đ n gi n, 5 n m thay m t l n đ v

ng víu và khơng ph i b n tâm" (Ng

i 04, n , D

ng

Quang)
"N u ng

i ta mà vào v n đ ng nhi u q thì có th s đi đ t vịng cịn các bi n pháp tránh thai khác thì có

ph n s ... Em ch a bi t hình dáng c a vòng th nào và tác d ng c a nó tr tác d ng tránh thai nh ng m i ng
nói nhi u thì có th th đ c..." (Ng i 05, Kim S n)
Ti p đó, nó là bi n pháp đ

c thơng d ng và a thích b i c p c s có trách nhi m đ i v i ch

i

ng trình là

dân s KHHG . t mình vào khung c nh c a nh ng đ i KHHG l u đ ng nh ng n m t th p k 9Q tr v
tr c khi các xã khơng có kh n ng làm thao tác đ t vòng, và bây gi cung v n nhi u xã khơng làm đ c thao

tác này, có th th y r ng h ph i đ ng đ u v i m t nhi m v quá s c nh th nào. M t m t, ch tiêu t trên
giao xu ng v s l ng ng i ph i s d ng vòng là c th . Tiêu chu n chính th c c a c m t th i k dài là 5%
dân s mang vòng. M t khác, cho t i th i gian g n đây ch y u h ch s d ng xe đ p tri n khai trên đ a bàn
toàn huy n, các ph ng ti n thông tin tuyên truy n h n h p. V i h th ng y t t khơng t n t i vịng m t khi đ t
vào là không th tháo ra đ c nên r t d đánh giá vi c th c hi n k ho ch. Và quán tính đó t n t i đ n t n ngày
hơm nay khi Vi t Nam có kh n ng cung c p m t s đa d ng h n các ph ng ti n tránh thai c ng nh có đi u
ki n h n đ tuyên truy n k l ng v tránh thai.

B n quy n thu c Vi n Xã h i h c www.ios.org.vn


Ph m Bích San
"Tr m xá và nh ng ng

i chuyên trách

25

thôn v n đ ng ch em đ t vịng tránh thai và đình s n theo l ch

hàng tháng có ng i huy n v . Khơng bao gi th y h tuyên truy n và h
khác" (Ng i 13, n , Kim S n)

ng d n cách s d ng bi n pháp nào

“Tr c khi ch đi làm c quan thì h ph bi n, b t ph i đi đ t vịng t t, khơng đi thì cu i n m s b ph t
vào ti n th ng ho c quá l m thì b c t l ng, khơng đ c bình b u tiên ti n (Ng i 21, n , S n Tây)
Tuy nhiên, c ng khơng th nói là ng i ta đã bi t c n k v vòng. M t thí d đ n gi n là lo i vịng m i,
vịng TCu có dây m i đ c đ a vào đã không đ c d dàng ch p nh n.
ng th i, c ng không s n có vịng

TCu cho ng i dùng nh qua tìm hi u các cán b y t , dân s đ a ph ng.
"T i vì nó có cái dây là ông y s , v

ng..." (Ng

i s 7, S n Tây)

Dù r ng không đ c đ c p t i nhi u, nh ng v i s s d ng đ i trà nh th các tác đ ng ph c a vòng đã
b c l . Và c ng do không đ c đ c p t i m t cách chính th c đ ng i dân có th có nh ng hi u bi t và d
báo đ c nh ng gì s x y ra, tin đ n có m nh đ t t t đ t n t i. Tr c h t, trong dân c th y lan truy n nh ng
thông tin v tác đ ng x u c a vòng nh ng l i khơng có thơng tin đi kèm là trong nh ng tr ng h p nào và khi
nào có th có nh ng tác d ng x u đó. Th m chí, dù là bi n pháp c a ph n và theo thói quen nam gi i không
đ c p đ n nh ng chuy n y c a đàn bà, đàn ông c ng đ c nghe nh v y. " t vòng sinh nhi u b nh t t, s c
kh e kém đi h n là khơng đ t vịng, ban đ u đau b ng" (Ng i 08, n , D ng Quang)
“Tơi nghe nói nh h ng c a tác đ ng ph ch y u là (v ) vòng, ai đ t vịng khơng h p thì gây h i cho s c
kh e nh rong kinh hay kém n, g y, sút cân (Ng i 23, nam, S n Tây)
H n c nh ng l i đ n đ i là l i k c a nh ng ng

i đã s d ng vòng trong cu c ph ng v n nhóm t p trung.

Nh ng ng i ph n đã sôi n i k l v nh ng n i b t h nh mà vòng đã đem đ n mà b đã ch ng ki n hay b n
thân đã t ng tr i qua. Nhi u khi ng i ta v n th ng cho r ng nh ng nh h ng ph th ng x y ra ph n
nông thôn do v sinh đ ng sinh d c kém ho c ph i lao đ ng quá n ng. Nh ng đô th c ng v n th y chuy n
đó x y rá nhi u n i. Có th th y rõ ràng đ i v i nhi u ng i vịng khơng ph i là bi n pháp thích h p, và do
chi có nó là bi n pháp tránh thai duy nh t nên vi c không s d ng bi n pháp trách thai là vi c ch ng d ng đ c.
“Tr ng h p có thai ngồi vịng c ng có nh ng cái tr
huy t" (ng i s 5, D ng Quang)

ng h p b rong huy t là đa s ch , ph n l n là rong


"Riêng em thì l i khơng bao gi viêm nhi m mà em c đ t vịng thì ng i nó c g y r c đi... mà c tháo
vịng ra c m th y nó kh e ra, mà còn beo béo ra m t tý..." (Ng i s 1, S n Tây)
Ngo i tr m t s đ n v c p xã có th t ti n hành đ

c vi c đ t vịng, thơng th

ng cơng tác này đ

c ti n

hành b i đ i k ho ch hóa gia đình l u đ ng. Vi c đ t vịng th ng có th là m t tháng, hay h n, m i ti n hành
m t l n. i u này c ng là m t y u t làm cho có nhi u ng i ph n không ch đ ng đ c vi c đ t vịng c a
mình vì đ n gi n ph n nông thôn quá b n r n, công vi c n ng nh c và vi c thông tin ch m i g n đây m i t t
h n. C ng chính vì s ch a ti n l i đó mà vi c s d ng quá gi i h n c a vòng là hi n t ng th ng th y ph
n Vi t Nam. Có th là vì khi h đ t vịng khơng ai nói cho h bi t v đi u đó, có th h quen, và c ng có th
h c đ . K t qu là d hi u: có thai ngồi ý mu n.

B n quy n thu c Vi n Xã h i h c www.ios.org.vn


26

Nhu c u k ho ch hóa gia đình ...

"Có hai l n v a r i tr m xá có đ t vịng đ nh đi nh ng cịn ph i đi ch ki m ti n không đi đ
n , D ng Quang)

c" (ng

i 07,


"Nh em này này, đ t vòng nhé, sinh cái cháu th hai đ c chín tu i r i, xong b o thơi không đ n a,
nh ng mà b o thôi đ y đ n m i n m thì l i ra theo vòng, nh ng mà đ n n m th chín thì là ch a" (ng i s 7,
Kim S n)
Ch t l ng c a vòng và k thu t đ t vòng là y u t quy t đ nh c a vi c ng i ta khơng s đ ng nó n a.
Tình tr ng vịng khơng b o đ m và vịng b r i c ng x y ra nhi u. Th m chí trong m t s cu c nghiên c u v
vòng đã tìm th y nh ng t l quá cao v r i vịng khơng th ch p nh n đ c. Ng i ta gi đ nh r ng tay ngh
c a các cán b y t ch a cao d n đ n tình tr ng đ t vịng khơng đúng quy cách, s lao đ ng n ng c a ph n
ngay sau khi đ t vòng d n đ n vòng r i. B t k th nào thì vi c này c ng làm cho ng i ta không tin t ng vào
bi n pháp này n a và ng ng s d ng. Và c ng khơng áp d ng bi n pháp ngồi bi n pháp t nhiên.
"Còn nh em này, hai l n tu t vòng (c

i)" (ng

i s 4, S n Tây)

“Em đã đ t vịng vì r t tin t ng vịng vì ngh s khơng có thai nh ng bây gi b v k ho ch thì khơng th
tin t ng đ c nh t (Ng i 16, S n Tây)
"Chính em b ch a ngồi vịng cháu th ba, vịng r i ra ngồi c ng khơng bi t" (ng

i 06, n , Kim S n)

S phi n toái đ i v i bi n pháp tránh thai ph bi n này còn là ch làm th nào tháo nó ra khi khơng mu n
s d ng n a. Th nh t, vi c tháo ra không ph i đ c các cán b y t dân s hào h ng làm vì h th ng cho r ng
đó ch là vì ng i ph n khơng thích trách thai và, h n th , đi u này nh h ng đ n thành tích cơng tác c a h .
Bên c nh đó, k thu t tháo vịng ra khơng d và th ng ph i b nh vi n m i làm đ c, đi u này gây t n kém c
v th i gian và ti n c a đ làm cho c ph n và ng i ch ng c a h .
"Còn đ t vịng thì ng i, h p thì đã đành n u khơng h p thì l i ph i tháo mà tr m xá thì khơng th tháo
đ c, mu n tháo vịng thì l i ph i đi t n b nh vi n huy n cách đây h n ch c cây s m t c bu i" (ng i 05,
nam, Kim S n)

Cu i cùng, c ng ph i tính đ n nh ng thái đ khơng thu n l i đ i đ t vịng t phía nh ng ng i xung quanh.
M c d u đây là bi n pháp thông d ng, đã đ c tuyên truy n trong nhi u n m, nh ng nó khơng ph i đ c ch p
thu n b i t t c m i ng i. Nh t là khi các c p v ch ng s ng v i nh ng b c ph huynh. i u này không ch
gây c n tr cho nh ng c p v ch ng nào mu n đ t vịng nh ng khơng đ c s ch p thu n c a b m mà còn
nh h ng đ n s c kh e ng i ph n vì h khơng đ c t nh d ng dù m t th i gian c n thi t sau đ t vịng.
"Khi v tơi đi đ t vịng chúng tơi khơng nói gì v i b m bi t vì s ơng bà ph n đ i" (ng i 03, nam, D
Quang)

ng

Tuy nhiên, do quá lâu ngày nên gi đây nó v n là bi n pháp đ c a thích nh t và ch sau đó m i đ n các
bi n pháp khác. i u này là ph quát t t c m i đ a đi m nghiên c u. Xin đ c l u ý r ng t t c nh ng đi m
nghiên c u này n m hồn tồn khơng xa Hà N i và có th nói r ng vơ cùng thu n l i cho vi c tri n khai ch ng
trình dân s - KHHG . Ngay c
đơ th n i vi c ki m các bi n pháp khác là t ng đ i d dàng h n nhi u so
v i các khu v c nơng thơn.
"... cịn đa s nguy n v ng là n u đ t đ c vòng là t t nh t, tr đi khám là viêm nhi m ho c là do c t cung
b h p nh th nào mà không đ t đ c vịng thì ch em m i dùng bi n pháp khác" (Ng i s 5, S n Tây)

B n quy n thu c Vi n Xã h i h c www.ios.org.vn


Ph m Bích San

27

IV.2 V túi cao su
Có l , sau vịng thì túi cao su có l ch s s d ng lâu ph bi n nh t Vi t Nam. Ngày xa x a, nó b t ngu n
t v n hóa Pháp, “Franch letter”, nh ng ch ph bi n r t hi m n i đô th . Quan ni m truy n th ng là túi cao su
ch dành cho gái đi m. Khi ch ng trình dân s KHHGD m i đ c b t đ u tri n khai, đây là bi n pháp đ c đ

c p t i luôn luôn nh ng... đ khơng s d ng nó mà ch minh h a r ng có nh ng bi n pháp tránh thai khác n a.
Do v y, nó ít đ c ph bi n cho t i mãi g n đây.
i u đ u tiên có th nh n xét qua bi n pháp này là có s khác bi t nào đ y r t khó xác đ nh gi a nam và n .
Nam gi i bi t v bi n pháp này theo nghe nói và bi t r ng có th mua đ c và mua đâu đó, ví d
huy n
ch ng h n. Nhi u ng i bàn v v n đ này r t t tin nh ng đ n gi n là ch a th y ai thông báo là v ch ng h đã
t ng th ng xuyên s d ng. Còn n gi i, do thông th ng h là đ i t ng c a ch ng trình dân s /KHHG
nên h khơng bi t ki m nó đâu n u ch ng trình khơng cung c p. Do v y, là bi n pháp có l ch s lâu đ i
Vi t Nam th hai sau vịng, s khó kh n c a vi c ph bi n ph ng pháp này cho m i ng i tr c h t là s
khơng s n có.
“Kho ng vài tháng g n đây m i có thêm hai ph
S n)

ng pháp khác là thu c và bao cao su" (ng

“M i phát đ ng thì m i có ch tr c kia l y đâu ra... (ng
v n h n bao cao su " (ng i s 6, D ng Quang)

i s 3)... Theo t tr

i 01, n , Kim

c đ n gi d ng c đ t vịng

S khơng s n có này có hai nguyên nhân. Tr c h t, cho đ n gi a th p k 80 ch ng trình dân s KHHGD
Vi t Nam khơng có kh n ng cung c p cho ng i dân s d ng r ng rãi bi n pháp này. Th hai, khi đã có s n
h n v sau này, h th ng dân s KHHG khơng có kh n ng làm th nào tri n khai phân phát nó cho ng i dân
s d ng, nh t là khu v c nông thôn. Cán b c a h th ng quen v i vi c tuyên truy n vòng c ng nh ph n l n
h là ph n nên ng i nói chuy n này v i nam gi i, nh ng ng i ph i s d ng nó. H n th n a, làm th nào đ
qu n lý chúng bây gi , nh t là đ đánh giá nó đ c dùng có hi u qu hay khơng. Cịn ph i nói vi c th ng

xuyên ph i cung c p nó cho ng i s d ng làm h t n thì gi trong khi đ ng l ng ít i.
“Các cán b KHHG
xã có vào t n nhà v n đ ng chúng tơi đi đ t vịng cịn dùng bao cao su thì ch a th y
v n đ ng” (Ng i 06, nam, Kim S n)
i v i ng
nào s d ng th

i s d ng, s ti n l i c a bi n pháp này là c m t v n đ l n. Ng
ng xuyên đ c nó, mà s lo láng này ch y u t phía ph n .

“Bao cao su có khi là ch ng có khi quên” (Ng

i s 4, D

i ta b n kho n v làm th

ng Quang)

Rào ch n tâm lý có l là lý do quan tr ng trong vi c không s d ng. C ng không th y nam gi i thơng báo gì
v vi c này mà ch y u ch có n gi i là đ c p t i. Nhi u ng i ph n đã th dùng và khơng thích. H có l
c ng do thành ki n sao đó nên khơng ti p t c s d ng n a đ t o thành s tho i mái v i ph ng pháp đó.
Nh ng ng i khác l i cho bi t s khơng hài lịng là t phía ch ng nên đ chi u theo h c ng b luôn.
“Ch đã th dùng nh ng ch a dùng quen th y v
S n Tây)

ng víu, khó ch u nên thôi không dùng n a" (ng

i 20, n ,

"...nh ng em ba l n đ t vòng r i nh ng không a, m y l i dùng bao cao su thì nói chung ch ng em khơng

mu n" (ng i s 4, S n Tây)
Phí t n và vi c ph i t mình đi ki m bao cao su c ng là m t nguyên nhân không nh .
Ng

i nông dân thu nh p r t th p và, h n th , ng

i nông dân truy n th ng h khơng có thói quen s d ng

B n quy n thu c Vi n Xã h i h c www.ios.org.vn


28

Nhu c u k ho ch hóa gia đình ...

đ ng ti n nói chung và nh t là khi chi phí vào m t vi c khơng thu n v i h nh tránh thai. i mua c ng là m t
v n đ vì ph i phơ bày khía c nh sinh ho t th m kín c a mình cho ng i khác, nh t là nơng thôn khi t t c
m i ng i đ u quen bi t nhau và tin t c nhanh chóng truy n mi ng t ng i này sang ng i khác.
"...n u dùng bao cao su thì v a không ti n l i nhi u khi ph i đi mua, v a m t ti n v a ng
nam, Kim S n)
"tơi mu n dùng nó nh ng khơng thích mua vì khơng bi t mua
Quang

đâu và t n ti n" (Ng

ng" (Ng

i 08, nam, D

i 01,


ng

Nhìn chung, nét đ c s c nh t c a vi c s d ng bao cao su có l nó là m t bi u t ng c a n n kinh t th
tr ng c ng nh vòng tránh thai là bi u t ng c a n n kinh t có k ho ch. T t c các lý do đã nêu trên c a
nh ng ng i đ c ph ng v n đ u do h ch a hi u t ng t n bi n pháp này, ch a đ c th và ch a thành thói
quen s d ng. Nh ng có đi u quan tr ng h n là h th ng cung c p d ch v tránh thai ch a tìm ra cách h p lý đ
phân ph i t i tay ng i tiêu dùng bao cao su. Hay nói đúng h n là h không quen chuy n sang phân phát bao
cao su trên c n b n th tr ng. Trong khi đó vi c bán bao cao su theo ch ng trình marketing xã h i c a t ch c
TDK đã thu đ c k t qu ch a t ng th y. Doanh s bán hàng c a t ch c này đã gia t ng nhanh chóng. T t c
là tùy thu c vào h th ng phân ph i trong th i gian s p t i vì khá nhi u nam gi i nay đã bi t mua đâu và giá
bao nhiêu, tuy ch a ph i là t t c .
“ đ a ph
Quang)

ng chúng tơi có b n hi u thu c bán bao cao su và thu c tránh thai” (Ng

"Giá bao cao su Trust là 300đ/chi c, bán ngay g n ch v tôi bán hàng” (Ng

i 11, nam, D

ng

i 22, nam, S n Tây)

IV.3 V thu c
S hi u bi t v thu c c a ng i Vi t Nam là nghèo nàn, nh t là nam gi i trong các cu c ph ng v n ít khi đ
c p đ n t thu c tránh thai. Cịn nói chung m i ph n có nghe nói t i thu c tránh thai, nh ng c ch c th c a
nó ra sao thì ít ai am hi u t ng t n. Các cu c ph ng v n khi đ c p đ n thu c luôn luôn đ c nghe nh ng câu
h i v thu c là nh th nào. H n th , m i ng i đ u đã có thái đ r t khơng thi n c m đ i v i thu c tránh thai.

“Dùng thu c c ng s vì nó là thu c đ c m i khơng có thai ch , vào ng
Kim s n)

i có h i và s quen” (ng

"Thu c thì em không th y ai dùng, ch c là không t t và không tránh thai đ
Quang)

c" (Ng

i 02, n ,

i 10, tr , D

ng

S lo ng i nay lan truy n đ n c nam gi i.
"Thu c có suy ngh đ nh dùng nh ng ch ng khuyên khơng vì s h i ng

i" (Ng

i 12, nam, Kim S n)

Và thái đ này đ c hình thành nên không ph i là t các tin đ n không có c n c mà t m t s ph bi n có
tính ch t r t chính th c trong nhi u n m đ n n i ngày hôm nay, kh nh n th c c a ch ng trình KHHG đ i
v i thu c đã thay đ i, thì ki n th c c a nh ng ng i làm cơng tác đó v n khơng thay đ i. K c đó là cán dân s
m t b nh vi n và thu c khu v c đô th không xa Hà N i.
"Ch nghe ng i ta nói thu c b bi n ch ng sau này gây ung th nh chính ch ph trách công tác dân s và
KHHGD trong b nh vi n thì th c t ch a th y ai sao c " (Ng i 19, n , S n Tây)


B n quy n thu c Vi n Xã h i h c www.ios.org.vn


Ph m Bích San

29

Vi c tuyên truy n dùng thu c khơng ch ít, nhi u khi khơng dùng mà cịn có th t o ra cho ng i ph n
nông dân m t c m giác ph c t p khi s d ng. Do v y, ph n nhiêu ph n khơng có ki n th c đ đ dùng thu c
nh th y quá phi n ph c cho công vi c đã v n r t b n c a h .
"L m lúc tôi l y thu c v c b o v ch ng đi l i thì m i u ng, hay là thôi c đ đ y" (Ng

i s 7, S n Tây)

"Th y h b o n u mà u ng thu c nh thì t i hơm nay u ng m y gi thì đ n t i mai l i u ng m y gi , nó
ph i đúng gi , s tơi cịn quen th n th kia (c i)" (Ng i s 3, n , D ng Quang)
Khác v i bao cao su ng i ta còn có th đ c p đ n vi c đi mua ch đ i v i thu c thì khơng ai bàn đ n vi c
đi mua c , k c khu v c đơ th là n i có thu nh p cao h n nhi u so v i khu v c nơng thơn. Tồn b các cu c
th o lu n nhóm t p trung ch th y bàn v vi c có th xin đ c phát thu c đâu và li u h th ng y t xã, ph ng
có c p phát khơng. N u vi c cung c p thu c đã là v n đ thì vi c bán thu c s l i càng là v n đ đ i v i t t c
m i ng i.
Do v y, khi c n tránh thai, ng i ta l i quay v v i cái quen thu c ho c cái t nhiên. D ng nh ng i Vi t
Nam ít có tính m o hi m nên g p tr ng i ngay l p t c h nh đ n cái đã đ c nói đ n nhi u nh t và ch p nh n
nó h n ch p nh n cái mà h ch a bi t. V i ca m o hi m là ph ng pháp đó khơng h p cho h .
“...m t là v ch ng tránh thai cho nhau khơng thì l i đ t vòng ch còn u ng thu c thì em khơng u ng thu c,
th c s là nh th ” (Ng i s 2, D ng Quang)
IV.4 V tri t s n
Sau bi n pháp vòng, bi n pháp đình s n là m t bi n pháp trong nh ng bi n pháp đ c h th ng dân s Vi t
Nam h t s c khuy n khích, m c dù s khuy n khích này c ng ch m i xu t hi n v sau này. Lý do c a s a
thích đó c a h c ng r t đ n gi n: ti n l i cho công tác c a h và c ng có do tin c y tuy t đ i. Nh ng đ ng th i

tr l c c a dân c đ i v i bi n pháp này có l là l n nh t. Suy ngh v tri t s n nam m t cách ng n g n đ c
bi u đ t m t cách hùng h n nh sau:
"Tri t s n thì b ng ng n nên khơng ai dùng c " (Ng
vì s ng ng n và đ n" (Ng i 10, nam, D ng Quang)

i 18, n , S n Tây) trị đây r t ít ng

i mu n tri t s n

Suy ngh này là ph bi n t vùng nông thôn xa xôi đ n nh ng vùng c n đô th và c
t i đô th , c nam và
n đ u có suy ngh nh v y m c dù qua ph ng v n có r t ít ng i đã t ng nghe gi ng gi i v bi n pháp này
c ng nh khơng có ai đ c gi ng c th đình s n là gì và nó khác thi n ch nào. Th m chí, nó t n t i c
ng i làm công tác dân s c a m t Vi n Y t l n t i khu v c đô th . i u này cho th y v n đ tuyên truy n cho
bi n pháp này là ch a đ và ng i dân c ng ch a d dàng ch p nh p m t s m t mát nh v y. "Tri t s n n đ
bi t thành nam tính, tri t s n nam thì ng i b b t bình th ng" (Ng i 19, n , S n Tây)
Do có s n nh ng suy ngh khơng hay nh v y v tri t s n nên nh ng ca tai bi n v tri t s n đã đ c lan
truy n r t mau chóng tr thành chuy n đàm ti u cho m i ng i. Tác đ ng ph c a bi n pháp tri t s n trong
tr ng h p không thành công đ c đ n đ i r t xa và h u nh ai ai c ng bi t.
"Có ng i tri t s n nam đ
(Ng i 13, n , Kim S n)

c m t n m nh ng v b ch a b nh vi n huy n cho xe t i mang đi phá thai,

B n quy n thu c Vi n Xã h i h c www.ios.org.vn


Nhu c u k ho ch hóa gia đình ...

30


"T ngày tri t s n đ n gi ch
Quang)

y c g y, đ y ch Bi n đ y bây gi c xanh xao" (Ng

i s 2, D

ng

H n th n a đây cịn ph i tính t i tâm lý có tính ch t d phịng c a dân c . M c ch t m c dù là th p,
nh ng đôi khi t i n n v n x y ra v i tr con và nh ng tr ng h p đó đ c ng i ta ghi nh n và l u ý t i. Ti n
l i c a ph ng pháp không đ c ai đ c p đ n trong ph ng v n nh ng khía c nh tiêu c c c a đình s n là bi n
pháp v nh vi n đ c ghi nh ngay.
"Tri t s n khơng có ai h
(Ng i 21, n , S n Tây)

ng ng vì nh h

ng đ n c th và n u mu n có con thêm thì khơng th có đ

c"

Cu i cùng, c ng ph i đ c p t i m t s lo ng i n a c a dân c có liên quan t i đ i s ng c a h . Tính ch t
kinh t c a tri t s n n i lên r t rõ. M c dù ng i tri t s n đ c khuy n khích khá nhi u ti n nh ng ng i ta lo
ng i tri t s n làm nh h ng đ n s c kh e, t i trí óc ng i ta và c n tr s làm n kinh t . Nh t là đ i v i ng i
ch gia đình, mà vai trị hi n nay r t rõ r t trong kinh t th tr ng.
"Tri t s n nam thì ng ng n, nam là ng
tri t s n" (Ng i 02, n , Kim S n)


i ch gia đình b nh th thì khơng làm n gì đ

“Các bi n pháp khác nh tri t s n thì tơi th y s h i ng
(Ng i 08, nam, D ng Quang)

c nên ít ng

i đi

i vì mình cịn ph i có s c kh e đ làm n..."

Tóm l i, trong quan ni m hi n nay v đình s n nói chung v n là s t n h i s c kh e, m t đi không tr l i và
do v y không dùng. S thay đ i nh n th c đó địi h i nh ng c g ng r t lâu dài t i đây c a ngành y t .
“Nhi u lúc em c nói đùa nhà em thơi tơi y u th nay anh đi đình s n đi. Nhà em b o ch : tao làm nh th
thì tao là con gà s ng thi n r i cịn gì n a (c i). B ng giá nào ng i ta c ng không đi đâu" (Ng i s 2, D ng
Quang)
IV.5 V các bi n pháp truy n th ng
Ph n l n nh ng ng i đ c nghiên c u đ u cho bi t h ho c s d ng hai bi n pháp truy n th ng là tính l ch
ho c xu t tinh ngoài ho c kiêng c . nông thôn hai bi n pháp đ u nhi u h n cịn đơ th quan sát th y có
nhi u ng i kiêng c h n.
"Hi n nay v ch ng em t tính l ch, ch ng em đ x

ng và quy t đ nh " (ng

"Tơi thích dùng bi n pháp xu t tinh ngồi vì nó ti n l i" (ng

i 04, nam, D

i 04, n , Kim S n)
ng quang)


Có th th y r ng hi u qu c a bi n pháp truy n th ng là r t khơng cao.
“ nhà lúc đó c ng tính vịng kinh nh ng khơng nh ra l i có cháu th ba" (Ng

i 03, n , D

ng Quang)

t bi n h cho mình, h th ng nêu ra kh n ng t ch đ ng c a mình. Nam gi i th ng kh ng đ nh nh
th v i s v ng tin r ng mình "n m v ng" bí quy t có thai c ng nh vịng kinh c a v mình, đi u đó r t đáng
nghi ng . Cịn n gi i c ng tin nh th ho c còn tin r ng th i k m t kinh sau đ kéo dài.
“Tôi ngh r ng s ch đ ng t tránh thai đ
Kim S n)
"Em th

c, không c n áp d ng các bi n pháp k thu t" (Ng

ng là ba n m m i có kinh nên khơng ph i v i dùng bi n pháp tránh thai" (Ng

Ho c h n th , ng

i 14, nam,

i 13, n , Kim S n)

i ta ch p nh n có thai sau đó hút đi u hịa kinh nguy t.

B n quy n thu c Vi n Xã h i h c www.ios.org.vn



Ph m Bích San

31

"Hai v ch ng b o nhau t k ho ch l y n u ch ng may quá vài ngày thì s t b o nhau ra tr m xá hút đi u
hòa kinh nguy t... chính do dùng vịng khơng h p" (Ng i 17, n , S n Tây)
Ph n nhi u vi c s d ng các bi n pháp truy n th ng ho c kiêng đ u xu t phát t tình hu ng có v n đ v i
bi n pháp đ t vòng. Các tr ng h p này đ u nói lên nguy n v ng là mu n tránh thai nh ng khơng có bi n pháp
thích h p.
IV.6 V trách nhi m c a nam và n
Vai trò c a ng i ch ng trong vi c có con, trong vi c s d ng bi n pháp tránh thai nào là r t quy t đ nh.
ng th i, t hình thành nên ý th c là vi c tránh thai ph i là vi c c a ph n , đàn ông lo nh ng vi c l n ch
không ph i lo nh ng vi c này
"Ch ng quy t đ nh h t, mình là đàn bà" (Ng

i s 7, D

ng Quang)

"...đàn ông ch làm nh ng vi c đ i s cịn ni con, ch m sóc con cái và làm vi c v t trong nhà là trách
nhi m c a đàn bà nên không yêu c u đàn ông áp đ t dùng bi n pháp tránh thai" (Ng i 01, n , Kim S n)
V i m t cách suy ngh nh th , các cu c ph ng v n sâu c ng nh ph ng v n nh ph ng v n nhóm t p trung
tốt lên m t c m giác chung là đàn ông n m đ c v các bi n pháp r t s sài. Ch y u h có nghe nói v các
bi n pháp, có th s d ng đ c túi cao su nh ng không dùng, th ng tin t ng r ng mình có th s d ng bi n
pháp xu t tinh ngoài đ c và d t khốt khơng ch p nh n đình s n. V i s tin t ng v đ c quy n c a mình, đàn
ơng l i r t có thái đ v i các bi n pháp mà v mình s d ng, trong khi đó ph n l i r t l u tâm đ n ý ki n và ý
nguy n c a ch ng.
“ t vịng thu n l i cho đàn ơng, n u dùng bao cao su thì ch c ch n đàn ông ng i ta t t ng không tho i
mái đâu, b t bu c ng i ta ph i dùng, mình khơng a vịng thì đàn ơng ng i ta b t bu c ph i làm; ch ch c
ch n ng i ta không tho i mái đâu” (Ng i s 2, Kim S n)

Và ch ng trình KHHG
Vi t Nam c ng ch y u chú tr ng vào ph n mà không quan tâm nhi u l m
đ n nam gi i. Trong khi đàn ông m i là ng i quy t đ nh cu i cùng đây. Dù chuy n d ch đ i t ng có l c ng
là đi u c n thi t trong t ng lai.
V. Ngu n cung c p các bi n pháp KKHG
V y h th ng cung c p các d ch v KHHGD hi n nay nh th nào? Nó cung c p đ
d ng?

c gì cho ng

is

Các k t qu nghiên c u cho th y v i s gia t ng đ u t c a nhà n c cho ch ng trình dân s và KKHG ,
có th nói tám khu v c đ ng b ng các bi n pháp c b n là có các đ n v c p c s . T i các tr m y t xã
ng i ta c th tìm th y đ c bi n pháp nh túi cao su, thu c, đ t vòng theo đ nh k và tri t s n đ c qua tr m
y t chuy n đi n i khác. Các đ n v c s c ng đã tri n khai vi c tuyên truy n m t cách r ng l n v KHHG ,
k c loa truy n thanh c ng nh đ n t ng nhà v n đ ng.
Th nh ng đây m i ch là v c b n. C ng đã th y rõ ràng có m t s l n ng i v n ch a n m đ c c th
các bi n pháp ho t đ ng nh th nào và h c ng không rõ là h có đ c cung c p khơng, và tr m y t xã có
nh ng gì. X y ra ngh ch lý là m t bên có và than phi n khơng có ng i s d ng. Cịn m t bên c n và không bi t
ki m đâu ra. Ng i s d ng ch a c m th y vi c cung c p các bi n pháp là đ ti n l i và kín đáo đ kh c ph c
nh ng nghi ng i, e dè và m c c m trong vi c ch p nh n nh ng bi n pháp tránh thai có hi u qu ho c thích h p
đ iv ih .

B n quy n thu c Vi n Xã h i h c www.ios.org.vn


Nhu c u k ho ch hoa gia đình ...

32


"Em có nghe nói có nh ng biên pháp khác nh ng do đã t ng dùng vòng r i c ng khơng chú ý và đi mua thì
ng i l m r t x u h . Giá c thì không bi t nh ng khi đi qua hi u thu c em th y có bán nh ng khơng dám h i"
(Ng i 12, n , Kim S n)
S li u c a các cu c nghiên c u l n (B ng 3.) c ng cho th y m t s thay đ i l n trong vai trò c a các đ n
v cung c p d ch v tránh thai. Vai trò c a các c p c s c ng nh c a các ngu n cung c p t nhân đã gia t ng
m nh m , đ c bi t là đ i v i nh ng bi n pháp phi lâm sàng, trong khi c a các đ n v tuy n huy n và trên n a
gi m đi đáng k . S g n g i c a vi c cung c p đ n ng i dân h n rõ ràng góp ph n làm gi m đáng k nh ng tr
ng i trong công vi c cung c p k p th i cho s d ng.

B ng 3. T tr ng ng

i s d ng các bi n pháp tránh thai phân theo ngu n cung c p

Bi n pháp lâm sàng

Bi n pháp phi lâm sàng

1988

1995

1988

1995

Tr m y t xã, ph ng và
trung tâm KHHGD

18.84


56.42

44.92

30.56

B nh vi n

52.75

32.32

50.91

3.91

Huy n
T nh
Trung

ng

C s y t khác

36.86

33.1

12.3


15.75

3.59

2.06

1.6

13.16

i KHHG

4.46

3.57

Cán b KKHG

2.13

7.44

Công tác viên D/KKHG

0.06

15.36

T nhân


0.14

3.52

23.29

34.21

Khác

0.14

0.11

0.35

1.02

Không bi t

0.11

0.02

1.3

0.03

Không xác đ nh

C ng

0.88
100

100

184
100

100

Ngu n: 1988 rút t VN/DSH/88,UB DSQG,1990
1995 rút t Nghiên c u bi n đ ng dân s và KHHG 1/3/1995, TCTK, 12/1995

Trên n n t ng m t s thay đ i nh v y v ngu n cung c p, đi m r t đáng đ t ra là t i sao nhu c u v
KKHGD không đ c đáp ng v n còn cao nh v y. Thu nh n đ c t nghiên c u kh ng đ nh r ng các đ n v
cung c p d ch v tránh thai công c p c s m i ch làm tròn vi c cung c p vịng tránh thai, nói t thu t ng kinh
t thì vi c nh n m nh này đã lên t i đ bi n t (marginal) còn bi n pháp khác thì ch a. Nó c ng khơng có s
ph bi n đ y đ các ki n th c v các bi n pháp tránh thai đ ng i dân n m đ c và cân nh c s l a ch n c a.

B n quy n thu c Vi n Xã h i h c www.ios.org.vn


Ph m Bích San

33

mình. C ch bao c p đ t v n đ là n u ng i ta c n, đ n mình thì mình cung c p. C ch th tr ng là đ n
ng i tiêu dùng, đáp ng nhu c u c a h và khi c n, góp ph n t o ra nhu c u m i. S quan tâm l n lao c a nhà

n c cho phép h th ng KKHG cơng các c p có kh n ng cung c p các bi n pháp cho ng i s d ng nh ng
ch a có cách nào đ đ a đ n h m t cách h u hi u. S chuy n đ i cách ho t đ ng c a h th ng cung c p d ch
v tránh thai s là khâu c b n c a th i k s p t i đây đ gi i quy t v n đ nh ng nhu c u ch a đ c đáp ng.
K t lu n
Cu c nghiên c u v nhu c u không đ c đáp ng đ i v i KHHG cho th y nh ng v n đ trong vi c tri n
khai vi c cung c p các d ch v cho ng i s d ng cùng m t tri n v ng l n lao đ t ng t l ng i ch p nh n các
bi n pháp KHHG trong th i gian s p t i. Có nh ng v n đ sau đây c n đ c l u tâm trong th i gian s p t i
Vi t Nam.
1. S đ u t ti p t c cho vịng tránh thai khơng mang l i hi u qu cao cho ch
nên hoàn thi n ch t l ng c a vi c cung c p vịng tránh thai.

ng trình dân s . Hi n nay ch

2. S gia t ng vịng và đình s n là ti n l i cho các gi i v n quen ho t đ ng trong l nh v c này t tr c và là
s ng n ng i đ i v i th tr ng. Gi a tri t s n và vòng ng i s d ng ch n bi n pháp truy n th ng, ho c không
bi n pháp nào c . ào t o l i cán b trong h th ng công cung c p d ch v KHHG là c n thi t, c v ki n th c
l n ng x v i th tr ng.
3. S hi u bi t c a nhi u ng i đ i v i các bi n pháp hi n đ i khác là th p. Do v y, vi c tuyên truy n th u
đáo, ch c ch n các bi n pháp hi n đ i cho nhân dân r t nên đ c coi tr ng. S tuy n truy n đ i trà hi n nay đã
t ra không c n thi t vì địi h i c a nhân dân đã đ n m t m c m i nh ng ho t đ ng cung c p ki n th c ch a đáp
ng đ c nhu c u này.
4. Gi a nông thôn và đô th có s khác bi t nh t đ nh trong vi c có nhi u con trong s nh ng ng i có nhu
c u khơng đ c đáp ng. nông thôn ch y u là do nhu c u gi i tính c a con trong khi đơ th ngồi ra cịn
m t s ng i có nhu c u nhi u con. N i b t là nh ng nhóm ng i làm ngh t do. ây c ng là m t trái c a
kinh t th tr ng. S thay đ i v c c u nhu c u v con này ph thu c nhi u vào chính sách c p v mơ.
5. a v ph n đóng m t vai trị quan tr ng trong tính ch đ ng c a ph n đ i v i các bi n pháp
KHHG . Nh ng s nâng cao đ a v không ph i là đ ng t ng ti n liên t c, nh t là trong quá trình chuy n đ i
sang n n kinh t th tr ng. Nh ng n l c nâng cao đ a v ph n là c n thi t trong nh ng n m s p t i.
6. Chính sách th ng và ph t là c n thi t cho vi c gi m dân s
Vi t Nam. Nh ng hình th c ph t b ng ti n

nh hi n nay r t khó mang l i hi u qu thi t th c. Nên có nh ng quy đ nh khác ch t ch h n nh v đ t đai,
công n vi c làm... N u khơng thì:
" đ a th ba b ph t 200.000 đ ng nh ng tôi c ng ch a n p. Tôi đ ng ý n u n p ph t đ cháu có h kh u
và đi h c và tôi s đ thêm m t l n n a n u b ph t c ng ch p nh n vì v n ch a có con trai" (Ng i 11, nam,
Kim S n).

B n quy n thu c Vi n Xã h i h c www.ios.org.vn