SACH GIAO KHOA THffI TlTDIJlC VE BAN DO KHANG DjNH CHU QUYEN
CUA VIET NAM DOI VCh HAI QU&N DAO HOANG SA VA TRUING SA

PHAM THI T H U t VINH'

T^hdi
dong thuye't tide fifefic^SiiB lft
X \ . t a p sftch gifto khoa vi^t b^ng chi3
Han vft chu Ndm ghi ch6p vi thidn vftn, dia
1;?, di^n thd, nhftn dinh, tdn cftc xa, td'ng,
huydn, phu, tinh thftnh, nhiJng nhftn vat
lich sii, quoc hi$u, hinh t h ^ niii sdng vft ban
do toftn quoc ciia Viet Nam. Tftp sftch nay
do Kim Giang Pham Phuc Trai, thi An
khoa nam Thieu Tri thil nha't (1841) bien
soan, Tien si Ngo Th^ Vinh ngUdi Bai
DUdng, huyen Nam Chan nhuftn sdc.
Khdi dong thuye't lidc dUdc bien soan
xong vfto cuoi miia Xuan nam Qu^ Siiu
(1853) va dUdc in ldn ddu tien vfto mUa ha
nftm Tftn Ty (1881) dcfi vua Tu DUc. Sach
chia lam 3 tftp: Ty, Siiu, Ddn. Tap Ty ndi v§'
thien vftn gom tii thcli, ngu hanh, bat quai,
cftc vi sao. Tap SC^ ndi ve dja hinh sdng
nui bien dao ciing v6i sU thong ke v^ rudng
dft't, nhftn dinh trong cftc dia phUOng ca
nu6c vft CO bdn qud'c dia do ^^i^M(bdn
do
cua todn quoc). Tap Ddn ndi vi quft trinh
con nguoi tii liic mdi sinh ra cho den khi
truSng thftnh, mft't di vft ghi vi the thU lich

dai, nign hieu, ni§n dai, sdng niii, san vat
qu^ hi^m, di nhftn cua ViSt Nam. Khdi
dSng thuye't lidc \k tftp sach giao khoa cho
tre em c^p tieu hoc, dUdc bien soan sdm
nha't dudi triiu Nguyen. Lcii Tua cua tap

' PGS.TS. Vien Nghien cUu Han Ndm

sftch nfty do chfnh tftc gia Pham Phuc Trai
da tu vifi't vdi nhan diKhdi dong thuye't i/dc
tii tii W.M^i'i^}^.
Trong ldi TUa dd, tac
gia cho bi^t; Khi cdn nhd dng da ham doc
sftch, trUdc tien tCf Tam tU kinh d^n cac bd
sii, sau dd doc cac Kinh truydn, chiu khd
hoc tftp di di thi mong chiem Ift'y bang
vang. Ong da c5' gang sUu tap nhUng dieu
hay, tren thi thien van, dUdi thi dia ly, d
giiia la ehuygn nhan sU va cac thi thii lich
dai ciia Vi$t Nam dl giang d?y cho tre em.
Ong lai cd may mftn duoc thiXa hu3ng sU
gifto huft'n day do nghiem tiic cua gia (Enh
ndn da tham dU k^ thi An khoa (Cii nhan)
nftm Tan Siiu ddi vua Thieu Tri nguyen
nien (1841) va lanh chUc HUdng tien. NhSn
djp di chdi d^n huyen Nam Chan dng da
may man gftp dUdc mot tilu dftn cua ban
huy$n tai Bo" Cdm dudng (cd t h i hieu nhu
mot thu vi$n nho ciia tu gia), sUu tftp dUdc
rft't nhilu sftch. Ong da c^n than doc mdt vai

ldn, sau dd trich Ift'y nhiing dilu cd ban vl
thi§n vftn, dia 1^ nhftn sU, th^ thU cftc ddi roi
bidn tftp thftnh mdt tftp sach chia Iftm 3 bd.
Phdn dIu vidt bftng chfl Hftn, phdn sau vie't
lai bang chiJ Ndm moi cftu 4 chQ, 4 cftu 2
vdn de giang cho tre nho dl thuoc.
Tii Ibi tUa tren cho hilt tftc gia da bien
soan tftp sftch Khdi ddng thuye't Udc dUa


42
tren nhilu nguin tU h§u trong dd cd nhilu
dilu riit ra tCi thU vi§n cua ngUtJi dftn b
huy§n Nam Chfin, tinh Nam Djnh khi d6.
Nam Chfin cQng chfnh la qud cua Tiln si
Ngo The Vinh, c6 16 chinh vl t h i ma Tiln al
Ngd T h i Vinh da la ngUdi nhuftn s^c cho
t§p sach Khdi d6ng thuy&'t lidc cua Pham
Phyc Trai chftng?
Vl tftc gia Kim Giang Pham Phuc Trai.
sftch Ten tU tin hi^u cdc tdc gia Hdn N6m
Viet Nam cho bilt: Kim Giang lft t6n hi$u
ciia dng, Phi^c Trai lft ten ti^. Ong tdn Ift
Pham Vong qud xa Kim Ddi, tinh Bde
Ninh, db Cii nhfin khoa Tftn Siiu ddi vua
Thi^u Tri thU nhft't. Ngofti tac ph^m Khdi
dong thuye't Udc, Ph^m Phyc Trai cdn c6 tftc
phftm Khdi mdng thuyi't tide trong sach Dai
Nam qud'c sii dien ca vft cd vftn thd trong
cftc sftch Nghi An nhdn vat chi, Van tuyen

tdn bien, Tam tii kinh gidi dm diin ca...
Ve ngUdi hi$u dfnh (nhuftn sftc) ciia tap
sach nfty chung tdi da tra cUu trong cftc
sach dftng khoa luc thi Ngd T h i Vinh sinh
nftm Quy Uqi (1803) que xa Bfti DUdng,
huyen Nam Chftn, tinh Nam Djnh, do Cii
nhftn khoa Mftu Ty ddi vua Mmh M^nh
thU 9 (1828), do Tien si khoa Ky Siiu ddi
vua Minh Menh thU 10 (1829). Ong gifl
chUc Lang trung cl b$ Le. sau vi can vi^c
trudng thi hi each h i t chUc, ong v l nhft d^y
hoc. Sau d6 vua lai vdi vfto thi lai, ph\ic do
Tiln si va cho ve que quftn. Ong cd rft't
nhilu hoc trd thftnh dat vft de lai khoang
hai ehuc tftc ph^m ea vftn thd trong kho
sach Han Ndm. Til nhGng thdng tin v l Tiln
si Ngo The Vinh, chung tdi cho rling rft't cd
the Pham Phuc Trai da d i n dpc tfti li$u tai
chfnh tu gia eiia TS Ngd T h i Vinh chftng?
Vi sau khi thi d5 thdi vua Minh Mang, Ngd
T h i Vinh da v l que day hoc, cdn tac phdm
Khdi dong thuyi't ddc cua Pham Phuc Trai
dUdc bi§n soan vao ddu t h ^ vua Tu DUc luc nay Ngd T h i Vinh da lft mot nhft gifto c6

Hghlto curu Itleh sir, atf 10.2018
uy tin vft at hdn da tfch liiy dusftch vb v l thiSn vftn, ljch sii, dja \^, vftn
chUdng... Dd lft 16 gich v l mdi quan h^ giiia
ngudi bidn so^in vft ngUdi hi§u dfnh. Ca hai
dng dIu lft ngUcii cd hpe hftnh dS d^t cao vft

vl t h i nhiing gi ma hp cCing nhau dUng tgn
trong bien sogn sftch gifto khoa cftng Iftm
tftng thdm tfnh khoa hpe ciia tftc phdm, nhlft
lft lai dUng vfto mi^c dfch d^y cho tre em bilt
khai quftt vl lich sii, dja 1^, thign vftn, con
ngUdi eiia nUdc nhft. L^l trang bj cho tre nhd
nhiing tri thUc v l cUdng gidi lanh tho, chii
quyin quic gia thdng qua ban dl toftn quoc,
trong dd vj tri v l ca hai qudn dao TrUdng Sa
vft Hoftng Sa dIu du^c ghi vao trong tftp ban
d l nay. VI aau, sftch dUpc sao ch6p lai 6
nhilu chd, nhilu dja phUdng khftc nhau nen
cd quyin da l U ^ bo phdn nfty hoac phdn
khac ho^c chii trpng phdn nao thi chap
phdn dd nhilu hdn.
Hi$n nay sach Khdi dong thuye't Udc
du^c lUu triJ t^i Vi^n Nghien cUu Han Ndm
vdi 10 k j hi$u khftc nhau, c6 ca ban in vft
ban ch6p tay. VI cd ban noi dung cua
nhiing ban sftch nay dIu ghi ch^p thong
nhft't v l ca thign vftn, dja 1^, ljch svi nhUng
c6 d$ dfti ngdn khac nhau. Quyin c6 do day
nhft't lft 179 trang, trong dd c6 ea phdn chfl
Hftn, eho Ndm vft chQ Qudc ngQ, nhiing
ban con I^i chi tU 30 d i n 85 trang, c6 ban
chi ch6p chQ Han, ban chi ghi chQ Ndm,
ban cd v5 ban do, ban thi khdng. Dilu nay
cho thft'y vi$c sao ch6p diin ra trong nhilu
thdi dilm khftc nhau, sftch dUpc tap hop lai
tQ nhilu nguin khftc nhau. Sach dUdc in

ldn ddu tidn vao nftm Tfin Ty (1881) ddi
vua Ty DQc vft dU(?c in mudn nhft't vfto nftm
1932. Nhu vfty cd t h i thft'y tftp saeh Khai
dong thuyet Udc rft't ed gift tri trong cdng
vi$c giang day, t r u y i n hft kiln thQe vl lieh
s i , thien vftn dia 1^, vftn hda, cUdng gidi
lanh tho eiia Vipt Nam. Vftn ban khde in ki
higu A.899 vft A.11 cho bilt day la ban in


86eh giao hhon IhW Tu BOrc...
ldn ddu tien vfto mUa ha nam Tftn Ty (1881),
va'n d l in a'n dUpc ghi cl ngay trang ddu tien
cua sftch nfty la: Tu Bde Tdn Ty_ ha tdn
thuyen. Trong cac ban sach luu trQ tai Vien
Nghien cQu Han Ndm thi ban ky hi$u AB.ll
lft ban in cdn ro vft ddy dii, gim 45 tcf, td ddu
tidn da cho bilt ca nftm in ldn ddu tidn, ndi
tftng ban... Nguyen vftn lft: Khdi dong thuyet
Udc, Kim Giang Pham Phuc Trai todn tdp,
Tu DUc Tdn Ty_ ha tdn thuyen, Linh San tii
tdng bdn. Trang sau ghi: Khdi ddng thuyi't
Udc thuang tap, Kim Giang Pham Phuc Trai
todn tap. Nam Chdn huyin Bdi DUcfng Tien
si Ngd The Vinh nhuan sac.

Sdn, tinh Thanh Hda. Chung tdi da den tftn
ndi dl tig'p cftn vdi vftn ban. Trang ddu cua
tap sftch ghi Khdi dong thuye't Udc thUcfng
tap. Phdn tilp theo ghi tgn tftc gia la Kim

Giang Pham Phuc Trai todn tap; ngudi
hidu dfnh la: Nam Chdn huyen Bdi DUcfng
Tie'n si Ngd The Vinh nhudn sac. Ban sach
nay khdng ghi ddng van ban dUdc in nfim
Tu DQc Tftn Ty, dilu nay cung hoan toftn
hdp 1^ vi ra't c6 t h i ban sao nay dUdc sao lai
tu mdt ban gdn nha't cua vftn ban goe ban
ddu. Vi t h i mft trong ban nfty khdng cd
trang ddu tign gilng nhU tren van ban in
ma chiing tdi vQa ndu, dd la Khdi ddng
Vl nguon sftch Khdi dong thuyi't Udc tai thuyi't Udc, Kim Giang Pham Phuc Trai
Vien Nghign cQu Hftn Ndm da ed mot sd' tftc todn tap, Tu DUc Tdn Ty ha tdn thuyin,
gia de c&p tdi (1). Trong trinh hfty cua minh, Linh Sdn tu tdng bdn. Ndi dung ciia ban d
toi xin gidi thieu mot ban Khdi ddng thuyi't Thanh Hda giong vdi ndi dung ciia mpt so'
Udc ch^p tay khac hign dang dUdc lUu giQ tai ban tai Vien Han Ndm, ehi e6 phdn Ban do
thi dUdc ve ddy du hdn. Dieu dang ndi nha't
nhft mdt ngudi dan tai Thanh Hda (2).
trong tftp sftch nfty lft tft'm ban dl vdi tdn gpi
Nhu vQa gidi thigu b trdn, sach Khdi
Bdn quoc dia dd. Tgn gpi cua ban dd vft vj tri
dong thuye't Udc la sftch giao khoa day cho
eae tinh the hien tren ban do trong tap sach
hpe sinh cft'p tilu hoc bft'y gicf. Tii khi dUdc
cl Thanh Hoa eung giong nhU trong cac ban
bien soan xong vfto nftm Quy SQu (1853)
sach Khdi ddng thuye't Udc dang lUu trQ tai
den khi dUdc in lan ddu vfto nftm Tan Ty
Vign Nghign cUu Han Ndm. Dieu dftc biet
(1881) lft ca mdt khoang thdi gian dfti 34
hdn cua vftn ban Khdi ddng thuyet Udc tai

nftm. TrUdc khi dUdc in chdc chan tap sftch
Thanh Hoa la the hien tren ban dd. Ban do
nfty da dUdc sao chep lai nhilu ldn cl nhilu
cho tha'y phia bde lft Nam Quan, tiep giap
dia phUdng khac nhau Iftm tai lieu giang
vdi tinh Quang Tfty, phia tfty bac giftp vdi
day cho tre em. Ban sftch Khdi dong thuye't
Van Nam vft Ai Lao, phfa nam lft An Giang,
Udc tai Thanh Hoa khdng ghi thdi gian sao
Ha Tien tiep giap vdi Tigm La, phia dong
ch6p nhUng cftn eU trgn cha't lidu gia'y va
bien gidi cua To qud'c la hai qudn dao
chQ viet ehung toi doftn dinh cd the dUdc
Hoftng Sa vft TrUcfng Sa. Mot so dong sdng
sao lai khoang dau the ky XX. Ban nfty cd
cung dUdc the hien tren ban do nhU sdng
mdt vfti di biet so vdi cftc ban 3 Vien Nghign
Nhi Hft, sdng Linh Giang, sdng Cilu Long
cQu Han Ndm.
giang... Phdn dia gidi cUdng vUc dUdc ve tren
Trudc h i t van ban nay la mdt ban ch6p ban do va ghi ehu trong sach da ghi lai vi tri
tay nhifng ghi rat day du toftn bd ndi dung eua ta't ea cac tinh so" phu huyen thupc tinh
cung nhu ldi Tua. Day lft ban viet bang chQ cua Vigt Nam ba'y gid. Dd lft 16 tinh thudc
Han, khdng cd phdn dich ra chQ Ndm. Sach Bfte K^ lft: tinh Bfic Ninh c6 4 phii 20 huyen;
gom 37 td vie't hai mat, dUdc viet trgn gia'y tinh Thai Nguyen cd [...] phu (chQ bj md) 10
dd, chQ viet ro, dS dpc. Sach dUdc lUu giQ huygn; tinh Lang Sdn cd 2 phu 3 huyen 4
tai tQ dudng ddng hp Van b Thi xft Sdm


Rghian cihi IJch six. s610.2012

chfiu; tinh Cao Bftng cd 2 phii 6 huy§n; tinh
Hai DUdng c6 5 phii 19 huy^n; tinh Quang
Ygn cd 2 phu 3 huy$n 2 chflu; tinh Sdn Tfty
c6 6 phu 21 huydn; tinh Hung Hda cd 4 phu
6 huy^n 16 chfiu; tinh Tiiyc'n Quang cd 2
phu 5 huyOn, chfiu; tinh Thanh Hda cd 6
phu 19 huygn 6 chfiu; tinh Ninh Binh ed 2
phu 7 huy$n; tinh Hft N^i e6 4 phii 15
huy$n; tinh Nam Djnh cd 4 phii 19 huy|n;
tinh Hung Yen c6 2 phii 8 huy^n; tinh Hft
Tinh c6 2 phii 8 huy|n; tinh Ngh$ An c6 9
phii 31 huy^n. Thu^c Nam kjf c6 14 tinh;
Quang Binh cd 2 phii 6 huy^n; tinh Quang
Trj cd 2 phu 5 huy0n 9 chfiu; tinh Quang
Nam cd 2 phii 6 huydn; tinh Quang Ngai cd
1 phii 3 huy$n; tinh Binh Djnh c6 2 phu 6
huy$n; tinh Phii Yen c6 1 phii 2 huy^n;
tinh Khftnh Hda c6 2 phii 4 huy^n; tinh
Binh Thuan cd 2 phii 4 huy^n; tinh Gia
Dinh cd 4 phu 9 huy^n; tinh Bien Hda cd 2
phu 7 huygn; tinh VTnh Long ed 4 phii 8
huyen; tinh Djnh Tudng ed 2 phOi 4 huygn;
tinh An Giang c6 3 phii 8 huyen; tinh Ha
Tien ed 3 phu 7 huypn. Hoang thanh ThQa
Thign c6 6 huygn. Qudn dao Hoftng Sa vft
Trudng Sa dUdc ghi trgn tft'm ban dd nay b
vi tri bien phfa ddng nam. Phdn vl Hodng
Sa dUdc ghi la Hoftng Sa chL( Sft^'?ff(Bai cftt
vftng) dUdc khuyen trdn, phdn ghi v l TrUdng
Sa chi ghi hai chQ TrUdng Sa - S ^ ' vft bgn

canh khuyen tron hai chQ Trudng Sa giong
nhu khuyen tron ba chQ Hoang Sa chit c6
ve them nhQng chft'm trdn nho xung quanh.
CHU

C6 t h i h i l u nhQng dft'u chft'm trdn nhd nfty
nhu nhflng dao nho xung quanh. Dudi
phdn ghi Hoftng Sa vft TrUcfng Sa c6 ghi hai
chQ cl dudi la n(Si qu^c [^ffl tUc la thudc
trong nUdc. Hai chQ nay cUng vdi qudn dao
Hoang Sa vft Trudng Sa du^c v6 tren ban
dl Vi^t Nam thdi Tu DQc dfi khftng dinh
Hoftng Sa vft Tru6ng Sa t h u | c trong nUdc,
tQc Vi$t Nam. So vdi phdn ban dl trong cac
sdch Khai ding thuylt Udc t^i Vi§n Nghign
cQu Hftn Ndm thi chi vg Hoftng Sa. Chting
tdi eho rftng ban sao sftch Khai ding thuylt
Udc t^i Thanh Hda dUpc sao tQ vftn ban
sdm nhft't, gdn vdi vfln ban glc nhdt nen
trgn ban d l t h i hi$n ddy dii hdn. Dilu nfty
eho tha'y ngay tU ddu thdi Tu DQc (vft ca
trUde dd), chCi quyin v l biln dao cua Vigt
Nam da dUdc t h i hi^n rft't ro tren ban do.
Dftng ndi hdn, dfty lai la ban do trong sftch
gifto khoa dQng d l d^y cho hoc sinh cft^p
tilu hpe, sftch do nhQng nhft khoa bang ciia
Vipt Nam bign soan, dUdc sao chgp vft in lai
nhieu ldn trong khoang thdi gian gdn 100
nftm. Day cho tre nhd bilt v l ljch sii, cUdng
gidi, lanh thd' ngay tQ khi cdn lft hoc sinh

tilu hpe da truyin vfto tfim hon t h i h§ tre
tinh yeu va si^ gftn bd vdi que hUcing ddt
nude. Cd le dd lft dilu tfim dfic nhft't eiia
Ph^m Phuc Trai vft Ngd T h i Vmh muln
giii lai cho cftc t h i h^ tilp nli va eac nhft
bien soan sftch gifto khoa v l lich sii cho hoc
sinh hipn nay cd t h i tham khao dUdc nhilu
dilu.

THICH

(1). Nhu tac gia Trinh Khfic M^nh dfi nhftc din

Hda, toi duoc nhft bao Udng Ngpc Dftu, TrUdng Ban

chUOng trinh phfit thanh tr^c tilp vl biln dao. Sau
dd tdi cftng vdi nhft bfto Udng Ngoc Dftu da trd l^i
Thanh Hda dl khao cAu trUc tiep trdn vfin ban gSc
dang d u ^ luu giQ t^i gia ^nh anh Vfin NhU
M^nh, Thj xa Sdm Sdn, Thanh Hda. Nhfin dfiy tdi
xin cfim On nhft b&o U8ng Ngoc Dftu vfi gia (Enh

Thdi au Dfti Tieng ndi Viftt Nam cung cfi'p ban photo

anh Vfin NhU Manh dfi t?io di^u ki§n de tdi cd t h i

coppy khi toi dUdc mdi thdm dinh vfin ban nfiy trong

tig'p cftn vdi vfin ban nfiy.


trong bfii vid't dfing trdn T^p chi Hdn Ndm, aEC 22011 vfi aau dd tfic gia Trdn Vfin Quyg'n c6 gidi
t h i | u trong cdng trinh nghidn cClu vi biln dao.
(2). Ve vfin ban Khai dong thuye't Udc tai Thiuih