Kịch No


Nō ( , Nō?), hay Nōgaku (

, Nōgaku?) là một thể loại quan trọng trong

nghệ thuật kịch truyền thống Nhật Bản, được biểu diễn từ thế kỷ 14. Cùng
với việc có quan hệ với kyōgen, nó phát triển từ rất nhiều loại hình nghệ
thuật đại chúng, dân gian và cung đình, bao gồm Dengaku, Shirabyoshi, và
Gagaku. Mặc dù Nō có tiết tấu chậm và được cách điệu hóa đã vài thế kỷ,
gốc rễ của nó là từ Nuo (

của nhà Đường,

), Sarugaku (bắt nguồn từ

“Ngô nhạc” truyền thống suốt nhiều triều đại ở Trung Quốc), và kịch dân
gian.
Kịch Nō như ngày nay là do công phát triển của Kan'ami và con trai ông là
Zeami trong thời kỳ Muromachi với sự tài trợ của gia tộc Ashikaga hùng
mạnh. Sau đó, nó chịu ảnh hưởng của một số loại hình kịch khác như kabuki
và butō. Trong thời kỳ Minh Trị, mặc dù tài trợ từ chính phủ khơng cịn, Nō
và Kyōgen vẫn được nhìn nhận một cách chính thúc là hai trong ba loại hình
kịch nghệ quốc gia.
Theo truyền thống, diễn viên kịch Nō và nhạc công không bao giờ luyện tập
cùng nhau. Thay vào đó, mỗi diễn viên, nhạc cơng, và dàn hợp xướng tập
riêng những động tác, bài hát, điệu múa cơ bản của mình hay dưới sự dạy
bảo của những người đi trước. Do đó, nhịp độ của buổi diễn không bị bất kỳ
cá nhân nào chi phối mà là sự phối hợp giữa tất cả mọi người. Theo đó, Nō

là một ví dụ cho nền mỹ học truyền thống Nhật Bản, được Sen no Rikyū gọi
là "ichi-go ichi-e" (tạm dịch là "chỉ một lần").

Phân vai

Sân khấu kịch Nō. Ở giữa: shite; phía gần bên phải: waki; phải: tám người
jiutai (hợp xướng); rìa trung tâm: bốn hayashi-kata (nhạc cơng); rìa trái: hai
kohken (người giúp việc sân khấu).
Có bốn thể loại người biểu diễn kịch Nō chính là: shite, waki, kyōgen, và
hayashi.
* Shite (

,

), nghĩa đen là "người thực hiện" là vai trò thường thấy

nhất trong kịch Nō.


o Shite (diễn viên chính). Trong các vở kịch mà shite xuất hiện ban đầu dưới
lốt người rồi sau hiện thân thành quỷ, vai ban đầu được gọi là maeshite và
vai sau gọi là nochishite.
o Shitezure (
"tsure" (

,

) bạn diễn của shite. (Đôi khi được viết tắt là


,

), mặc dù cụm này được dùng để chỉ cả shitezure và

wakizure.)
) diễn vai phù trợ hay làm nền cho shite.

* Waki ( ,
* Wakizure (
* Kyōgen (

,

) là bạn diễn với waki.

) diễn aikyogen giải lao giữa các màn kịch. Diễn viên kyōgen

cũng diễn trong những màn kịch riêng giữa hai vở kịch Nō.
* Hayashi (

) hay hayashi-kata (

) là các nhạc công chơi bốn loại

nhạc cụ trong nhà hát kịch Nō: sáo fue, trống okawa hay ōtsuzumi, trống
kotsuzumi, và trống cái taiko.
* Jiutai (
* Kōken (

) là dàn hợp xướng, thường có từ 6 đến 8 người

) là người giúp việc sân khấu, thường gồm 1 đến 3 người

Một vở kịch Nō thông thường gồm 4 hay 5 loại diễn viên và kéo dài khoảng
30-120 phút. Chỉ có đàn ơng mới được diễn kịch Nō.


Vở kịch
Có khoảng 250 vở kịch Nō trong kịch mục hiện nay, có thể được phân chia
theo nhiều tiêu chí. Nhưng tiêu chí phổ biến nhất là dựa vào nội dung, nhưng
cũng lại có đến vài phương pháp sắp xếp.
Thể loại
1. Kami mono (

) hay waki nō (

, kịch thần thánh) có đặc điểm là để

shite dưới vai người trong màn thứ nhất và vai một vị thần trong màn hai, và
kể lại một câu chuyện thần thoại về một ngôi đền hay ca ngợi một linh hồn
đặc biệt.
2. Shura mono (

) hay asura nō (

, kịch chiến binh) với shite

thường xuất hiện với vai quỷ trong màn một và một trận chiến tượng trưng
trong màn hai, kết thúc với cái chết của vai này.
3. Katsura mono (


, kịch chửi mắng) hay onna mono (

, kịch đàn bà)

với shite đóng vai nữ và là loại có nhiều bài hát và điệu múa tinh tế nhất
trong các thể loại kịch Nō.


4. Có khoảng 94 vở kịch hỗn hợp, bao gồm kyōran mono (
điên, onryō mono (

) hay kịch

) hay kịch ma báo thù, và genzai mono (

),

kịch lấy chủ đề đương thời, và không được xếp vào các thể loại khác.
5. Kiri nō (

, kịch cuối cùng) hay oni mono (

, kịch quỷ) thường có

“shite” đóng vai ma, quỷ, yêu tinh, và thường có màu sáng và tiết tấu nhanh,
căng thẳng trong các động tác cuối.
Tâm trạng
* Mugen nō (

) thường về linh hồn, ma, ảo ảnh, và thế giới siêu nhiên.


Thời gian thường được mô tả là đang trôi đi bằng các trang phục khơng có
kẻ sọc dài, và các hành động chuyển giữa hai khoảng thời gian.
* Genzai nō (

), như đã nói ở trên, miêu tả sự kiện bình thường hàng

ngày. Tuy nhiên, ngược với mugen, cụm từ này bao hàm các thể loại kịch
trên một diện rộng hơn.
Phong cách
* Geki nō (

) hay các vở kịch dựa một phần vào phát triển từ kịch bản hay

thuật lại hành động.


* Furyū nō (

) hay kịch múa tập trung vào chất lượng thẩm mỹ của các

điệu múa và bài hát được diễn.
Okina (hay Kamiuta) là một thể loại đặc biệt kết hợp các điệu múa lễ nghi
của Shintō. Nó được coi là thể loại kịch Nō cổ nhất, và cũng là loại hay được
diễn nhất. Nói chung là nó hay mở đầu bất kỳ một chương trình hay lễ hội
nào.
Nguồn gốc
Truyện kể Heike, một câu chuyện thời trung cổ về sự hưng vượng và sụp đổ
của gia tộc Taira, bắt nguồn từ bài hát của những nhà sư mù chơi đàn biwa,
là một nguồn quan trọng trong các chất liệu của kịch Nō (và các thể loại kịch

sau này), đặc biệt là kịch chiến binh. Một nguồn quan trọng khác là Truyện
kể Genji, tác phẩm văn học vào thế kỷ thứ 11 có ảnh hưởng sâu sắc đến sự
phát triển tiếp theo của văn hóa Nhật Bản. Các tác giả cũng lấy cảm hứng từ
thời kỳ Nara, thời kỳ Heian, và các nguồn từ Trung Quốc.
Một vài vở kịch nổi tiếng
Dưới đây là một số vở kịch Nō nổi tiếng theo đánh giá của trường kịch Nō
Kanze.


Aoi no Ue (

): Phu nhân Aoi 4

Aya no Tsuzumi
Dōjōji
Hagoromo
Izutsu
Kagekiyo
Kanawa

Chiếc trống đỏ tươi 4

Dōjōji 4
Áo khốc lơng chim 3
The Well Cradle 3
Kagekiyo 4
Vương miện/Chiếc nhẫn sắt 4

Kumasaka


Kumasaka/Kẻ cướp 5

Matsukaze

Gió rừng thông 3

Nonomiya

Ngôi đền trên những cánh đồng 3

Sekidera Komachi
Semimaru
Shakkyō
Shōjō

Komachi ở Sekidera 3

Semimaru 4
Cầu đá 5
Vị tiên nghiện rượu 5


Sotoba Komachi

Ở Takasago 1

Takasago
Tsunemasa
Yorimasa
Yuya


Komachi ở thế giới bên kia 3

Tsunemasa 2
Yorimasa 2

Yuya 3

Yếu tố biểu diễn
Biểu diễn Nō bao gồm rất nhiều các yếu tố hợp thành phong cách chung, với
mỗi yếu tố bắt nguồn từ văn hóa Phật giáo, Shintō, và các khía cạnh nhỏ nữa
trong các quan điểm mỹ học của kịch Nō.
Sân khấu

Sân khấu kịch Nō trước buổi diễn


1:hashigakari. 2:kyogen spot. 3:stage attendants. 4:stick drum. 5:hip drum.
6:shoulder drum. 7:flute. 8:chorus. 9:waki seat. 10:waki spot. 11:shite spot.
12:shite-bashira. 13:metsuke-bashira. 14:waki-bashira. 15:fue-bashira.
1:hashigakari. 2:kyogen spot. 3:stage attendants. 4:stick drum. 5:hip drum.
6:shoulder drum. 7:flute. 8:chorus. 9:waki seat. 10:waki spot. 11:shite spot.
12:shite-bashira. 13:metsuke-bashira. 14:waki-bashira. 15:fue-bashira.

Sân khấu kịch Nō truyền thống bao gồm một sảnh theo lối kiến trúc sân
khấu kagura truyền thống của những ngôi đền Shintō, và thường được làm
từ gỗ hinoki (cây bách Nhật Bản). Bốn cột được đặt tên theo hướng của nó
trong vở diễn: waki-bashira ở trước, góc phải gần vị trí đứng và ngồi của
waki; cột shite-bashira ở rìa, góc trái, ở gần vị trị ‘'shite thường biểu diễn;
cột fue-bashira ở rìa góc phải, gần người thổi sáo; và cột metsuke-bashira,

hay "cột nhìn", gọi vậy là vì “shite” thường đối mặt và ở gần cột này.


Sàn được đánh bóng để diễn viên có thể diễn cá pha trượt, và dưới sàn được
chơn các bình lớn bằng hay các kết cấu rỗng nhưng chắc chắn để tăng độ
vang của sàn gỗ khi diễn viên dậm mạnh lên sàn. Và để làm điều đó, sàn
được nâng lên khoảng ba foot so với khán giả.
Sự trang trí duy nhất trên sân khấu là kagami-ita, bức tranh cây thông ở phía
cuối sân khấu. Người ta tin rằng nó đại diện cho cây thông nổi tiếng ở đền
Kasuga ở Nara, hoặc là biểu hiện của cho các bậc tiền bối đã đặt nền móng
cho nghệ thuật Nō.
Một đặc điểm độc đáo khác của sân khấu là hashigakari, một cây cầu hẹp ở
bên phải (từ phía khán đài nhìn tới là bên trái) mà diễn viên chính thường
dùng để đi lên sân khấu. Đường này sau được phát triển thành hanamichi ở
kabuki.
Tất cả các sàn diễn đều dành cho kịch Nō một cái móc hay cái thịng lọng ở
trên trần để treo và đánh chuông cho vở kịch Dōjōji. Khi vở kịch đó được
biểu diễn ở nơi khác, cái móc này sẽ được lắp thêm vào tạm thời.
Phục trang


Quần áo của diễn viên được trang trí bằng nhiều nhiều loại biểu tượng cho
loại diễn viên. Ví dụ thần sấm sét sẽ có hình lục giác trên áo, trong khi rắn sẽ
có hình tam giác tượng trưng cho vảy. Phục trang cho “shite” được đặc biệt
cường điệu hóa, với kim tuyến lấp lánh, nhưng cịn ít lộng lẫy hơn so với
tsure, wakizure, và aikyōgen.
Nhạc công và hát bè thường mặc montsuki kimono (đen và được trang trí
bằng gia huy của năm gia đình) cùng với hakama (một loại áo vải) hay
kami-shimo, hòa trộn giữa hakama và áo thắt eo với vai phồng. Cuối cùng,
những người phục vụ sân khấu mặc vải đen khơng được trang trí, giống như

cách họ mặc ở các sân khấu phương Tây hiện nay.
Mặt nạ
Mặt nạ trong kịch Nō (

nō-men hay

omote) đều có tên riêng.

Thường chỉ có shite, diễn viên chính, mới đeo mặt nạ. Tuy nhiên, trong một
số trường hợp, tsure cũng có thể đeo mặt nạ, đặc biệt là với vai nữ. Mặt nạ
kịch Nō vẽ chân dung của phụ nữ hay những nhân vật không phải người
(thần thánh, quỷ, hay động vật). Cũng có vài mặt nạ kịch Nō để diễn tả trẻ
con hay người già. Mặc khác, diễn viên không đeo mặt nạ đóng vai đàn ơng
trưởng thành ở 20, 30 hay 40 tuổi. Diễn viên phụ waki không đeo mặt nạ.


Vài loại mặt nạ, đặc việt là cho vai nữ, được thiết kế để chỉ cần một sự điều
chỉnh nhẹ ở vị trí đầu cũng có thể biểu lộ nhiều cảm xúc như sợ hãi hay đau
buồn nhờ vào ánh sáng và góc độ hướng đến khán giả. Với những mặt nạ
lộng lẫy cho thần thánh hay quỷ, thường không thể thể hiện cảm xúc. Tuy
vậy, thông thường, những nhân vật này không được yêu cầu phải thay đổi
biểu lộ cảm xúc trong toàn buổi diễn, hay thể hiện cảm xúc thông qua ngôn
ngữ cơ thể.


Những mặt nạ Nō hiếm nhất và giá trị nhất thậm chí khơng được lưu giữ ở
các bảo tàng Nhật Bản, mà trong các bộ sưu tập cá nhân của hiệu trưởng
(iemoto) các trường dạy kịch Nō; những báu vật này chỉ được trưng bày cho
một thiểu số người xem và hiếm khi được mang ra biểu diễn. Nó khơng làm
hư hại gì khi đem ra nghiên cứu và đánh giá mặt nạ kịch Nō, vi truyền thống

đã để lại vài trăm tiêu chuẩn thiết kế mặt nạ khác nhau, có thể phân thành
một một tá các thể loại.
Đạo cụ sân khấu
Đạo cụ hay được sử dụng nhất trong kịch Nō là chiếc quạt, được mọi người
biểu diễn mang theo cho dù vai trị của họ có là gì. Ca sỹ hát bè và nhạc
công cầm quạt khi tiến vào sân khấu, hay nhét nó vào khăn obi. Dù trong
trường hợp nào, quạt cũng thường được đặt ở bên cạnh người diễn khi anh ta
ngồi vào vị trí của mình, và thường được mang theo khi họ rời sân khấu.
Vài vở kịch có những nhân vật cầm cái vồ, thanh kiếm hay các đạo cụ khác.
Tuy nhiên, trong cảnh múa, cây quạt được dùng để thể hiện bất kỳ một loại
đạo cụ cầm tay nào khác, ví dụ như thanh kiếm mà diễn viên có thể gài vào
khăn hay cầm sẵn ở tay kia.


Khi các đạo cụ cầm tay ngoài chiếc quạt được sử dụng, nó thường được giới
thiệu hay được phục vụ sân khấu đưa cho. Giống như đối tác trên sân khấu
phương Tây, nhân viên sân khấu kịch Nō mặc áo đen theo truyền thống,
nhưng khống giống phương Tây ở chỗ họ xuất hiện trên sân khấu trong các
cảnh, và có thể cứ ở trên sân khấu trong suốt buổi biểu diễn, trong cả hai
trường hợp đều ở trước mắt khán giả.
Đạo cụ sân khấu kịch Nō cịn có thuyền, giếng nước, bệ thờ, và cái chn đã
nói ở trên cho Dōjōji, thường được mang lên sân khấu từ trước buổi diễn khi
cần. Những đạo cụ này thể hiện bằng những nét chính để gợi ra vật thật, mặc
dù chiếc chng lớn, một trường hợp đặc biệt tồn tại lâu dài đối với các luật
tục của kịch Nō, được thiết kế để giấu các diễn viên và cho phép thay đổi
trnag phục trong các màn biểu diễn aikyogen xen giữa.
Bài hát và âm nhạc (Nōgaku

)


Hayashi-kata (nhạc công kịch Nō). Từ trái sang phải: taiko, ōtsuzumi,
kotsuzumi, fue.
Hayashi-kata (nhạc công kịch Nō). Từ trái sang phải: taiko, ōtsuzumi,
kotsuzumi, fue.


Nhà hát Nō đi cùng với dàn hợp xướng hay đồng ca hayashi (Nō-bayashi
). Nō là một loại kịch hát, và một vài nhà bình luận đã gọi đây là opera
Nhật Bản. Tuy nhiên, giọng hát trong kịch Nō có một số giới hạn về âm, với
độ ngân, độ vang trong một diện hẹp. Rõ ràng là giai điệu không phải là
trung tâm của ca hát trong kịch Nō. Hơn nữa, lời ca là những câu thơ, phụ
thuộc chặt chẽ vào thể loại thơ thất-ngũ quen thuộc trong thơ ca Nhật Bản, ít
câu chữ nhưng nhiều ẩn ý.
Một lưu ý quan trọng là ca hát không phải luôn luôn đi liền với nhân vật; đơi
khi, cách nói của diễn viên hay miêu tả sự kiện từ cái nhìn của một nhân vật
khác hay thậm chí một người kể chuyện vơ tư. Không hề phá vỡ nhịp điệu
của vở diễn, điều đó thực sự đã giúp cho nhiều người từ những nền văn minh
khác hiểu hơn về kịch Nō, đặc biệt là những nhân vật thuộc thể loại mugen
(không lời).
Đồng ca Nō hayashi bao gồm bốn nhạc cơng, cịn được gọi là "hayashikata". Có ba người đánh trống, chơi shime-daiko, ōtsuzumi, và kotsuzumi,
và một người thổi sáo shinobue.
Jo, Ha, Kyū


Một trong những yếu tố biểu diễn huyền ảo nhất của kịch Nō là Jo-ha-kyū,
bắt nguồn từ gagaku (nhã nhạc). Tuy nhiên, thay vì đơn giản chỉ chia một vở
kịch thành ba phần, trong kịch Nō không chỉ diễn một mình kịch, mà cả hát
và múa trong vở diễn, và thậm chí những bước đi, cử chỉ, âm thanh mà diễn
viên hay nhạc công tạo ra. Hơn nữa, từ tầm nhìn cao, cả chương trình truyền
thống của kịch Nō gồm năm vở diễn chứng minh ý niệm chung này, vở thứ

nhất chơi jo, vở thứ hai, thú ba, và thứ tư là ha (vở thứ hai được gọi là jo
trong số ha, vở thứ ba gọi là ha trong phần ha, và vở thú ba gọi là kyū trong
phần ha), và vở thứ năm gọi là kyū. Nói chung, phần jo chậm và gợi nhiều
liên tưởng, phần ha hay phần đi vào chi tiết hay không tuân theo quy luật tự
nhiền và thế giới tự nhiên, và kyū giải quyết mọi vấn đề nhanh chóng và bất
ngờ (tuy vậy, lưu ý là, điều này chỉ có nghĩa là kyū nhanh so với những các
phần trước đó, và những người khơng quen với các quy tắc của kịch Nō có
thể khơng nhận ra việc đẩy nhanh tốc độ).
Diễn viên
Có khoảng 1500 diễn viên kịch Nō chuyên nghiệp ở Nhật Bản hiện nay, và
loại hình nghệ thuật này vẫn tiếp tục phát triển. Các diễn viên bắt đầu việc
rèn luyện từ tấm bé, theo truyền thống là từ lúc ba tuổi.


Năm trường dạy diễn xuất shite của kịch Nō hiện nay là Kanze (
(

), Komparu (

), Kita (

), và Kongō (

), Hōshō

). Mỗi trường đo một gia

đình đứng đầu gọi là sōke, và người đứng đầu mỗi gia đình được quyền sáng
tác những vở kịch mới hay hiệu đính lại các bài hát.
Xã hội kịch Nō bảo vệ nghiêm ngặt truyền thống truyền lại từ tổ tiên (xem

iemoto). Tuy vậy, vài tàng thư bí mật của trường Kanze do Zeami viết, và
của trường Komparu do Komparu Zenchiku viết đã được lan truyền trong
cộng đồng các nhà hát Nhật Bản.
Các diễn viên thường tuân theo một sự tiến triển nghiêm khắc thông qua sự
phấn đấu cả đời từ những vai cơ bản cho đến những vai phức tạp nhất; vai
Yoshitsune trong Funa Benkei là một trong những vai nỏi bật mà các diễn
viên trẻ con thường biểu diễn trong kịch Nō.
Thuật ngữ mỹ học
Zeami và Zenchiku miêu tả một loạt các quan điểm thẩm mỹ riêng biệt rất
cần thiết để hiểu được thể loại kịch Nō.
* Hana ( , hoa): người biểu diễn kịch Nō chân chính chăm chút cho mối
quan hệ tinh tế với khán giả của mình giống như cách chăm sóc hoa. Điều
đáng chú ý là hana, giống như hoa, nghĩa là được mọi khán giả mến mộ, bất


chấp việc dạy dỗ anh ta cao quý hay tầm thường. “Hana” có hai dạng.
“Hana” theo cá nhân là vẻ đẹp của một bông hoa hàm tiếu, truyền qua thời
gian, trong khi “hana” thực sự là bông hoa bằng cách tạo ra và chia sẻ sự
hoàn hảo trên sân khâu.
* Yūgen (

): thuật ngữ mỹ học được dùng để miêu tả nghệ thuật thế kỷ

13, 14 ở Nhật Bản, nhưng được sử dụng trong kịch Nō để thể hiện vẻ đẹp
sâu sắc của thế giới trừu tượng, bao gồm vẻ đẹp thê lương của mất mát và
nỗi buồn.
* Kokoro hay shin (cả hay đều viết là

– tâm) “Tâm” của kịch Nō theo lời


dạy của Zeami, để phát triển “hana” diễn viên phải ở vào trạng thái vô thức
(vô tâm).
* Rōjaku (

): bước cuối cùng trong việc phát triển diễn xuất của một diễn

viên kịch Nō, theo đó một người cao tuổi đã bỏ đi mọi hành động hay âm
thanh không cần thiết khi diễn.
* Myō ( ): “vẻ đẹp” của diễn viên trình diễn hồn mỹ khơng một tỳ vết và
khơng chút giả tạo; ơng thực sự đã hóa thân vào vai diễn.
* Monomane (

, hóa thân): mục đích của diễn viên kịch Nō là thể hiện

chính xác diễn xuất của vài mình, tương phản với lý do thẩm mỹ của sự trừu


tượng hóa và đẹp một cách hồn thiện. Monomane đơi khi trái nghịch với
yūgen, mặc dù cả hai đều thể hiện điểm kết thúc của một thể liên tục thay vì
hồn tồn tách biệt.
* Kabu-isshin (

, "Ca vũ nhất tâm"): thuyết cho rằng bài hát (bao gồm

cả thơ) và điệu múa là hai phần của một tổng thể, và diễn viên kịch Nō cố
gắng diễn tốt cả hai loại với tất cả trái tim và khối óc.