<span class='text_page_counter'>(1)</span><div class='page_container' data-page=1>

<b>Nhà văn - Liệt sĩ Nguyễn Ngọc Tấn - Nguyễn Thi</b>

<b>PGS.TS. Tơn Phương Lan</b>

<i>Phịng Văn học Việt Nam đương đại</i>

1. Bốn mươi năm về trước, trong cuộc Tổng
tấn công và nổi dậy mùa xuân Mậu Thân, Nguyễn
Thi đi theo một cánh quân đánh vào Sài gòn với hy
vọng là để lấy thêm tài liệu cho mấy cuốn tiểu

thuyết cịn dang dở. Cũng khơng loại trừ miền đất ấy đã ghi dấu nhiều kỷ niệm của đời
ông, nơi lúc bấy giờ đứa con gái mà ông chưa biết mặt đang sống. Sáu năm ở chiến
trường Nam bộ vào thời kỳ cuộc chiến tranh đang diễn ra đầy cam go đó, với Nguyễn
Thi lại là quãng thời gian ông thực hiện được nhiều nhất cho những dự định về nghề
nghiệp. Nhưng ơng đã khơng trở về. Ơng đã ngã xuống ở ngay cửa ngõ thành phố trong
một cuộc chiến đấu không cân sức...

2. Sự nghiệp văn chương của Nguyễn Thi được mở đầu bằng giải thưởng văn học
Cửu Long năm 1951 cho tập thơ Hương đồng nội với bút danh Nguyễn Ngọc Tấn. Cho
đến nay hầu như rất ít người biết đến thơ ơng, có thể vì chất lượng nghệ thuật của nó.
Nhưng cũng vào thời điểm đó ông bắt đầu chuyển sang viết văn xuôi và càng ngày ông
càng nghiệm ra rằng mọi thành quả của lao động, ý nghĩa của cuộc đời ơng chỉ thật sự
có khi ơng gắn mình với cuộc sống của nhân dân và chiến sỹ. Năm 1954, tập kết ra Bắc
và trước khi trở lại chiến trường miền Nam năm 1962, ông có hai tập truyện ngắn Trăng
<i>sáng và Đơi bạn.</i>

</div>
<span class='text_page_counter'>(2)</span><div class='page_container' data-page=2>

cịn sơ lược, một chiều thì Nguyễn Ngọc Tấn ít nhiều vẫn bộc lộ năng lực của một cây
bút truyện ngắn qua một số truyện. Tính "mơ hồ" trong cách gọi tên nhân vật, trong việc
thể hiện tâm lý của cơ gái nơng thơn trẻ có chồng hy sinh đã mấy năm giờ đang có một
cuộc sống mới nơi cơng trường, đang có tình cảm với một chàng trai quê xa, với nỗi
chộn rộn náo nức của kẻ đang u khơng thể giấu, lại khơng hẳn đã qn hình ảnh

người chồng cũ, là những phác thảo tâm lý khá tinh tế của ông trong truyện ngắn Đôi
<i>bạn. Câu chuyện tình cảm riêng tư trong truyện Quê hương được "thuật lại" từ một điểm</i>
nhìn tự phát: đó là câu chuyện giữa hai người phụ nữ khơng có tên riêng mà nhân vật
"tơi" nghe được một cách tình cờ trên một chuyến xe khách từ Hà Nội vào giới tuyến
Vĩnh Linh. Từ điểm nhìn đó, việc lồng ghép và gắn kết một cách hợp lý các mối tình
cảm riêng chung, đặc biệt là tình cảm đối với quê hương, ý thức trách nhiệm đối với
cuộc đấu tranh thống nhất đất nước đã được ông thể hiện khá đặc sắc. Chủ đề hướng về
miền Nam ruột thịt còn được thể hiện trong một số truyện ngắn khác như Trăng sáng,
<i>Mặt trận, Món quà tết. Thời kỳ này cách mạng miền Nam đang chịu những tổn thất</i>
nặng nề do sự trả thù những người kháng chiến cũ của Mỹ - Diệm. Truyện ngắn Im lặng
của ông viết về một người bộ đội miền Nam phát bệnh điên khi nghe tin vợ con ở quê
nhà đã bị kẻ thù sát hại, phần nào cũng nói lên sự nhận thức buổi đầu của ơng về tính
chất khốc liệt trong cuộc chiến đấu khơng cân sức để bảo vệ bản thân và bảo vệ thành
quả của cuộc kháng chiến ở miền Nam. Đây là một sự nhận thức không dễ nhận được sự
đồng thuận của nhiều người nhưng với Nguyễn Ngọc Tấn thì đây là một sự mở đầu và
điều đó càng biểu hiện rõ hơn trong ý thức nghệ thuật của ông sau khi trở lại chiến
trường miền Nam: mặc dù văn mạch trữ tình đã trở thành chủ đạo trong nhiều truyện
ngắn và tùy bút nhưng chính sự nhận thức này đã quy định tính nghiêm nhặt trong bút
pháp hiện thực trong Ở xã Trung Nghiã và một số ghi chép khác. Đó là lý do khiến cho
mặc dù sống và làm việc trong điều kiện hết sức gian khổ ở chiến trường lúc bấy giờ,
với bút danh mới: Nguyễn Thi, ông vẫn ghi được hàng ngàn trang tư liệu và viết được
một số tác phẩm đặc sắc về cuộc sống và con người miền Nam trong một thời kỳ lịch sử
cam go. Những gì cịn lại trong di cảo của Nguyễn Thi đã thể hiện sức thanh xuân của
một ngòi bút giàu tiềm năng sáng tạo.

3. Trong thời gian sống ở chiến trường Nguyễn Thi là một trong những người chịu
trách nhiệm tổ chức tờ Văn nghệ Quân giải phóng và bản thân ông cũng là một cây bút
chủ lực của tờ báo này. Ông quan niệm nhà văn cũng như văn chương là phải phục vụ
cho sự nghiệp cách mạng. Cho nên ông đã làm tất cả những gì mà một tờ báo ra đời
trong hoàn cảnh thiếu thốn của đời sống chiến tranh lúc bấy giờ đang cần; và đặt ra như

một thứ kỷ luật cho mình là đi và viết. "Ở chiến trường là phải làm liền, khơng viết
<i>nhanh thì việc mới người mới ào tới, chuyện sự vụ chồng chất, cuối cùng tất cả sẽ mãi</i>

<i>mãi chỉ là những dự định"</i>. Ông tranh thủ mọi thời gian để ghi chép. Đặc biệt là sau

</div>
<span class='text_page_counter'>(3)</span><div class='page_container' data-page=3>

hoá dân gian... trong đó có những tư liệu như đã là phác thảo khá hoàn hảo cho những
cuốn tiểu thuyết, những truyện ký. Những sáng tác của ông phần lớn được ra đời trong ý
thức công dân - nghệ sỹ, trong ý muốn từ bầu nhiệt huyết của mình để có thể truyền
ngọn lửa yêu nước đến với người đọc nhất là khi văn học nhận về mình trách nhiệm làm
vũ khí chiến đấu và nhà văn là chiến sỹ. Đó là những ghi chép kịp thời dường như còn
mang hơi thở nóng hổi của một cuộc sống chiến đấu đầy khẩn trương như Những sự
<i>tích đất thép, Đại hội anh hùng, Dịng kinh q hương, Những câu nói trong đại hội.</i>
Cùng với những tác phẩm khác, những sáng tác này ra đời trong cảm hứng sâu sắc của
ông về ý thức, về lòng quyết tâm đánh Mỹ của mọi lớp người trên đất miền Nam. Với
giọng điệu tráng ca, những bài ký của Nguyễn Thi đã đốt lên trong lòng người đọc ngọn
lửa của lòng yêu nước, của ý thức quyết tâm đánh Mỹ đến cùng để bảo vệ nền độc lập
của Tổ quốc qua những câu nói từng là phương châm sống của nhân vật: "Đừng lo tôi

<i>chết, cứ để tôi ở đây sống với đồng bào"</i> (Nguyễn Thị Hạnh), "Chết, chết thẳng đứng còn

<i>hơn sống quỳ"</i> (Nguyễn Văn Quang), "Cứ đánh, trước khó sau quen" (Phạm Văn Cội)...

Một trong những đặc điểm của văn xi giải phóng là nhà văn viết từ cảm hứng
anh hùng và các tác phẩm thường ra đời trên cơ sở người thật việc thật. Nói như Nguyễn
Minh Châu là các tác phẩm "thường ra đời cùng với các bản tin chiến sự" và là kết quả
của các chuyến đi thâm nhập vào thực tế cuộc sống chiến đấu anh hùng của các nhà văn.
Phần lớn những sáng tác của Nguyễn Thi, trong đó bao gồm những tác phẩm đã hồn
thiện và cả những tác phẩm chưa hoàn thiện là kết quả của những tháng ngày đi và viết.
Nhất quán với mình và cùng nằm trong dòng chảy chung của nền văn học cách mạng
lúc bấy giờ, cảm hứng anh hùng là nguồn cảm hứng chính trong sáng tạo nghệ thuật của

ơng và điều đó đã được thể hiện qua việc lựa chọn đối tượng thẩm mỹ và cách tiếp cận
đối tượng. Nguồn cảm hứng đó khơng chỉ thể hiện ở việc ơng dành trọn tâm sức của
mình để viết về cuộc sống anh hùng với những người anh hùng có thật ngồi đời mà cịn
là ở chỗ ơng dồn nguồn tình cảm đó của mình để xây dựng nên kiểu nhân vật anh hùng
trong cuộc sống chiến tranh, thể hiện con đường đi đến với cách mạng của nhân dân
cũng như những khó khăn gian khổ mà cách mạng đã trải qua, đã được nhân dân đùm
bọc, che chở. Trong các tác phẩm của ông nhân vật phụ nữ bao giờ cũng là những nhân
vật ông dành nhiều tâm huyết nhất.

</div>
<span class='text_page_counter'>(4)</span><div class='page_container' data-page=4>

thành một người nổi tiếng về tài đánh giặc với tư tưởng "còn cái lai quần cũng đánh"
đối với trường hợp chị cũng khơng đến nỗi khó cắt nghĩa. Nguyễn Thi không viết
nhiều về những sự thật trần trụi chiến tranh nhưng âm hưởng của <i>Người mẹ cầm</i>
<i>súng vẫn là khơng khí của một đời sống khốc liệt và dữ dội. Truyền thống yêu nước</i>
của dân tộc đã được Nguyễn Thi đặt trong mối quan hệ giữa hiện tại với quá khứ và
tương lai qua hình ảnh một cô bé đi ở đợ dám chống lại sự áp bức trước đây của chủ
nhà và hình ảnh đứa con gái của chị Út Tịch "giống hệt mẹ nó hơn hai mươi năm về
truớc" khi đeo khẩu súng quần vo quá gối tiễn mẹ đi dự Đại hội anh hùng hơm nay.
Giữa hai hình ảnh này là hình ảnh một "người mẹ cầm súng"- một người phụ nữ coi
việc đánh giặc cũng là tất yếu như việc sinh đẻ và nuôi dạy con cái. Mối quan hệ này
càng được khẳng định thêm trong một truyện ngắn khác, rất giàu chất thơ: Mẹ vắng
<i>nhà. Hình ảnh một người phụ nữ đơng con nhưng vẫn thu xếp tốt cơng việc gia đình</i>
và dũng cảm, nhiệt tình, hiệu quả trong cơng việc đánh giặc, một đàn con trẻ biết cắt
đặt công việc gia đình để cho mẹ yên tâm đi đánh giặc, qua ngịi bút trữ tình đặc sắc
của Nguyễn Thi, quả đã có sức lay động mạnh đến tâm hồn độc giả khi các sáng tác
này xuất hiện trong đời sống xã hội lúc bấy giờ.

Cảm hứng anh hùng không chỉ đã cho Nguyễn Thi viết nên thiên truyện ký <i>Người</i>
<i>mẹ cầm súng lấy cảm hứng từ người anh hùng Nguyễn Thị Út mà nguồn cảm hứng đó</i>
cịn tiếp tục ni dưỡng ngịi bút của ơng qua Ước mơ của đất - tác phẩm cuối cùng
cũng ra đời từ cảm hứng về anh hùng Nguyễn Thị Hạnh, người phụ nữ đã vượt qua

mn vàn tình huống ngặt nghèo để móc nối, tổ chức cuộc đấu tranh phá ấp chiến lược
vào thời điểm cuối những năm năm mươi. Rồi Sáu (Sen trong đồng ), cô gái đến với
cách mạng một cách hồn nhiên khi nhận rõ sự khác nhau trong bản chất giữa ta và địch
nên đã vượt qua được những trận đòn ghê rợn của kẻ thù. Một nghịch lý mà kẻ thù
khơng ngờ được là khi các ngón địn của chúng càng tinh vi và dã man thì lịng tin của
nhân dân càng tỏ ra vững vàng. Đó cịn là cơ gái đất Ba Dừa tham gia cách mạng với
một thái độ nhiệt tình hăng hái, chủ động và tự tin trong công việc. Cái giống nhau giữa
những người phụ nữ này là trước khi đến với cách mạng, họ là những người nghèo. Từ
những hoàn cảnh khác nhau nhưng cùng có chung một xuất phát điểm là không chịu
sống quỳ, là nhu cầu cơm ăn áo mặc, họ đã gặp gỡ với cách mạng rồi càng ngày càng
gắn bó hơn với cách mạng. Nguyễn Thi đã miêu tả các ngả đường đến với cách mạng từ
tự phát đến tự giác của những người phụ nữ nông dân. Có thể sự miêu tả q trình đó
cịn có phần phẳng phiu nhưng điều mà Nguyễn Thi muốn gửi gắm, khẳng định đó là
con đường khơng thể khác.

</div>
<span class='text_page_counter'>(5)</span><div class='page_container' data-page=5>

Nguyễn Thị Út đã từ cuộc đời bước vào trang sách rồi từ tài hoa, tâm huyết của Nguyễn
Thi, hình tượng chị Út có một sức sống mới, tiếp tục đi trở lại đời sống. Cũng như Anh
Đức đã sáng tạo ra một nhân vật chị Sứ đặc sắc trong tiểu thuyết Hòn Đất xuất phát từ
một nguyên mẫu có thật ngồi đời. Hai hình tượng nhân vật phụ nữ, qua hai bút pháp
của Nguyễn Thi và Anh Đức, ở hai thể loại, tuy mang hai tính cách khác nhau nhưng
cùng đạt đến mức độ điển hình trong văn học Giải phóng những năm sáu mươi. Bên
cạnh đó Ước mơ của đất, Sen trong đồng, Cô gái đất Ba Dừa, kết hợp kể và tả, ông đã
thuyết phục người đọc bằng lối viết mộc mạc và sức thuyết phục của những sáng tác
này lại nằm ở câu chuyện cuộc đời của nhân vật.

Nếu như bối cảnh của Người mẹ cầm súng là bối cảnh của thời kỳ Đồng khởi và
quá khứ của nhân vật như một sự nối dài hiện tại nhằm khẳng định phẩm chất anh hùng
của nhân vật thì Ước mơ của đất (và cả Sen trong đồng, Cô gái đất Ba Dừa) Nguyễn
Thi đã cắt nghĩa sức mạnh nội lực để những người phụ nữ này có thể làm được những
điều mà một người bình thường khơng thể làm. Lý giải điều này ơng cho đó là lòng tin

vào con đường mà nhân vật đã chọn. Ước mơ của đất vì thế có ý nghĩa là ước mơ của
những con người gắn bó với mảnh đất đó, sống chết với mảnh đất đó. Đó là ước mơ giải
phóng, khơng chỉ ra khỏi ấp chiến lược mà cao hơn, ra khỏi mọi sự áp bức.

So với Người mẹ cầm súng, những sáng tác khác trong di cảo của Nguyễn Thi có
xu hướng nghiêng về hiện thực khi tác giả đặt họ vào một đời sống được miêu tả thô ráp
và trần trụi hơn. Dĩ nhiên đây là truyện ký, ghi chép viết theo xu hướng sử thi, lại chưa
được hồn thiện nên việc tác giả khơng đi sâu vào diễn giải các trạng thái tâm lý hoặc
mô tả tỉ mỉ sự ác liệt của các trận chiến đấu cũng là điều có thể lý giải được. Tuy nhiên ở
<i>Sen trong đồng khi xây dựng nhân vật Sáu như một hình mẫu đẹp đẽ về niềm tin trong</i>
sáng của quần chúng nhân dân đối với cách mạng, Nguyễn Thi đã xử lí thành cơng sự
chiến thắng của lịng tin trong sáng ở cơ trong bối cảnh kẻ thù giở mọi mánh khóe mưu
mẹo lừa gạt, đánh vào chỗ yếu nhất của cô: tri thức khoa học. Những trang viết về trạng
thái tâm lí của nhân vật khi vào tù, khi bị tra tấn, khi chứng mắt trông thấy sự phản bội
của những người cách mạng, sự hoang mang khi những kẻ chiêu hồi chơi đòn hiểm
đánh vào tâm lí của một người trung thành nhưng ít học... là những trang viết đặc sắc.
Có thể nói Sen trong đồng là một trong số không nhiều những tác phẩm đã xử lý một
cách nhuần nhuyễn mối quan hệ giữa cách mạng và quần chúng.

</div>
<span class='text_page_counter'>(6)</span><div class='page_container' data-page=6>

dưới con mắt của họ tiêu chí về con người xã hội trở thành thước đo đầu tiên, quan trọng
nhất đối với chồng; khi mà niềm say mê công việc chung lấn át thời gian và tình cảm
dành cho riêng tư...

Biết nắm bắt và chắt lọc những điển hình trong cuộc sống, Nguyễn Thi cịn là cây
bút có khả năng thổi hồn cho nhân vật cuộc đời như chị Út, chị Nguyễn Thị Hạnh trở
thành những hình tượng văn học. Những tác phẩm này của Nguyễn Thi, đứng về mặt
thể loại, là những đóng góp suất sắc của ơng cho thể truyện ký - một trong những thể
loại mang tính đặc thù của một thời kỳ lịch sử. Đó là lịch sử đất nước những năm chiến
tranh, văn học với yêu cầu là "tấm gương soi lịch sử" về một cuộc chiến tranh nhân dân,
lịch sử về sứ mạng của nhà văn là chiến sỹ trên mặt trận của Đảng. Trong những ngày

lăn lộn với cuộc sống đó, một mặt ông vừa có những sáng tác kịp thời, mặt khác ơng
cịn có sự chuẩn bị song hành cho những dự định dài hơi. Đây là một cơng việc khó
khăn mà nếu nhà văn khơng có tư chất đích thực của một nghệ sỹ thì trong hồn cảnh ấy
tư chất cơng dân dễ lấn át, nổi trội và rồi nhà văn sẽ chỉ có những sáng tác mang tính kịp
thời. Ở xã Trung Nghĩa, tiểu thuyết duy nhất dẫu chưa hoàn thiện vẫn là một sự chuẩn
bị, một bứt phá của tư chất nghệ sỹ ở Nguyễn Thi. Trên nền sự hiểu biết thông thuộc về
đời sống và vấn đề cốt lõi của cuộc cách mạng miền Nam, Nguyễn Thi đã thể hiện một
cách đặc sắc hiện thực nông thôn miền Nam những năm sau hiệp định Giơnevơ qua bút
pháp hiện thực nghiêm nhặt, dự báo một cây bút tiểu thuyết tài năng .

Chọn bối cảnh lịch sử của Ở xã Trung Nghĩa vào thời kỳ những năm sau Hiệp định
Giơnevơ - một thời kỳ mà cách mạng miền Nam ở vào tình thế gay go nhất, Nguyễn Thi
đã chọn cho tác phẩm một tình huống đắt giá để nhân vật được đặt vào những cuộc
đụng độ, những thử thách. Lúc này lực lượng kháng chiến phần lớn đã tập kết ra miền
Bắc, một bộ phận cịn lại rút vào bí mật. Miền Nam thuộc quyền kiểm sốt của đối
phương. Tính chất căng thẳng của cuộc đối đầu ngay từ những trang viết đầu tiên đã tốt
ra từ khơng khí của làng xã từ dáng vẻ, cử chỉ và những câu đối thoại giữa đại diện
Hiếm và ông Tư Trầm. Không khí ấy càng trở nên oi ngột hơn sau khi ông Tư Trầm biết
Hai Khê đã bị bắt và vợ Hai Khê trong nơm nớp lo ngại có kẻ nhìn thấy cuộc đến thăm
của ơng. Độ căng của khơng khí oi ngột càng dữ dội hơn khi ngòi bút tác giả đã miêu tả
cảnh vợ chồng ơng Tư Trầm trị chuyện trong đêm người nói chỉ nói ra một phần nhỏ
điều mình nghĩ, cịn người nghe thì đang cố đốn ra những gì mà người nói chưa nói hết
trong cảnh "tiếng chó sủa lúc gần lúc xa, đầy rẫy sự ngờ vực đinh tai nhức óc". Tất cả
những sự kiện đó dồn dập xảy ra trong một khơng gian làng chật hẹp, trong không gian
tâm tưởng của Tư Trầm. Cảm giác bất an về một tai họa như đang treo lơ lửng trên đầu
khi trước mắt, những nhu cầu thiết yếu của đời sống như cơm ăn áo mặc, mà trước mắt
là sự giao lưu tối thiểu của người dân đang bị tước đoạt.

</div>
<span class='text_page_counter'>(7)</span><div class='page_container' data-page=7>

cố giữ một vẻ ngồi lịch sự để lấy lịng dân nhưng khi đối diện với Tư Trầm, một gia
đình thuộc diện bảng đen thì hắn đã bộc lộ mình trong màn độc diễn: "vừa mới sởi lởi

chào" "mặt bỗng lạnh lại như mặt người chết" với nụ cười "vụt nở như miệng cua". Cho
hắn có một hình thể q đặc biệt, một lối nói chuyện, vào chuyện cũng rất đặc biệt,
Nguyễn Thi đã tạo sự nhất quán trong việc thể hiện bản chất con người hắn: "vũ khơng
dũng thì phải có mưu, tay khơng tinh thì miệng phải giỏi, có gan thì lộc nhuận mới đến
nhà". Và Nguyễn Thi đã tiếp tục một bước khác trong việc hoàn thiện chân dung nhân
vật này khi chị Hai Khê bế đứa con còn đỏ hỏn lên công sở xin hắn cái giấy đi thăm
chồng, trong sự bố trí màn kịch để bắt bà Tư Trầm khi bà sang thăm chị Hai Khê vừa đẻ
dậy. Đặc tả của Nguyễn Thi về chân dung của đại diện Hiếm còn được tiếp tục thể hiện
trong thế tương hỗ với cảnh sát Âu trong sự đua tranh quyền lực thông qua hai phương
tiện đi lại hàng ngày của chúng. Hay như tính cách của nhân vật Ba Sồi khơng chỉ đặc
biệt ở ngoại hình con mắt chột mà qua cả thái độ của mụ với cái "mặt mũi phừng
phừng", "đôi lông mày nhướng lên quá trán", qua "cái dáng như điên như dại của mụ"
mỗi khi mụ chửi bới, khi việc "ngày ngày người ta nghe tiếng mụ xa xả ở đầu xã, cuối
xã, giống như những con quạ đói vẫn kêu vang lên mỗi buổi chiều tối ngồi gị mả".
Cung cách đó là cung cách của những mụ đàn bà nanh nọc; như Hàm Giỏi trong Người
<i>mẹ cầm súng từng "quyết đánh Út cho lòi thịt lòi cá ra" chỉ vì Út đói q nên đã trót ăn</i>
ít thức ăn của con mụ. Chỉ với "cái lưng cong như trái me đen cháy" với "đôi bàn chân
mang màu phèn mốc" và "áo vắt vai lưng quần lá nem vận một nùi dưới lớp da bụng
bèo nhèo" Nguyễn Thi đã chứng tỏ kỹ năng chạm trổ tinh vi trong khắc họa dung mạo
nhân vật. Tuy nhiên, với nhân vật người nông dân, Nguyễn Thi chú trọng nhiều hơn ở
phần bản lĩnh, tình nghĩa và tính cách nhân vật cũng hiện lên ở khía cạnh đó. Khác với
chị Dậu chỉ vùng lên trong thế tức nước vỡ bờ, chị Hai Khê là người chủ động khi nhịn
miệng nuôi con chứ không chịu cho con đi ở đợ và chống trả mụ Ba Sồi quyết liệt khi
mụ đến đuổi nhà. Cũng như bà Tư Trầm chấp nhận việc đi thăm chị Hai Khê tức là chấp
nhận sự rủi ro sẽ đến và khi nó đến rồi thì bà chỉ có lo cho mẹ con chị hơn là lo cho bản
thân mình. Có thể nói đã tùy theo nhân vật mà Nguyễn Thi có cách chiếu điểm nhìn để
phát hiện ra các điểm sáng trong từng tính cách.

</div>
<span class='text_page_counter'>(8)</span><div class='page_container' data-page=8>

là một cách để cho người đọc nhận diện nhân vật kẻ địch của Nguyễn Thi. Thế nhưng
khi trở lại với nhân vật người nông dân Nguyễn Thi lại sử dụng giọng điệu trắc ẩn, xót

xa thấm từ lời dẫn chuyện đến việc miêu tả tình cảm, qua hình dáng, cử chỉ đến tâm
trạng. Duy nhất một lần Nguyễn Thi nói một cách đặc sắc về cảm giác ngỡ ngàng sung
sướng của vợ chồng ông Tư Trầm suốt một đời đi làm thuê, nay được chia ruộng đất.
Còn khi miêu tả tâm trạng họ trong nỗi lo nguy cơ bị cướp ruộng thì giọng văn của ơng
u ẩn và đau xót: hai người già cả đơn côi cô quạnh với tâm trạng nặng nề trong khung
cảnh một đêm sâu với một khơng gian có vầng trăng đỏ tứa, có tiếng chó sủa rộ, tiếng
mõ báo động... Mơ tả cảnh bọn địch ập vào nhà Hai Khê bắt quả tang việc các gia đình
bảng đen đi lại với nhau, Nguyễn Thi đã sử dụng cả hai giọng chủ âm của tác phẩm. Đó
là giọng châm biếm trong khi vạch trần các vai diễn vụng trong một lớp kịch xoàng của
cái gọi là đại diện cho chính quyền, nhưng lại sử dụng giọng điệu cảm phục, trân trọng
trước nghĩa khí của những người nông dân nghèo trong cơn hoạn nạn. Sự pha trộn giọng
điệu này còn được tiếp tục trong phần ông viết về cảnh những người dân Trung Nghĩa
đi tập trung làm khu trù mật. Bên giọng điệu khinh bạc đối với lũ ăn tham vô học đang
tạm thời nắm giữ quyền hành, là giọng điệu hài hước qua những câu chuyện đậm chất
dân gian của Ba Lung, bên giọng điệu mỉa mai riễu cợt khi kể lại buổi lễ khánh thành
con đường đến khu trù mật là giọng điệu xót thương khi viết về câu chuyện lấy vợ tậu
nhà của vợ chồng hai Rô và cảnh ông Tư Trầm lên địi trả vợ về. Những giọng điệu đó
đan xen với nhau tạo nên một hiệu quả đặc sắc trong việc thể hiện ý đồ nghệ thuật của
tác giả.

Chỉ mới 3 chương nhưng Ở xã Trung Nghĩa đã thể hiện được những gì tinh túy
nhất có trong văn tài của cây bút chiến sỹ này. Với những câu văn chắc nịch và đầy sức
gợi cảm Nguyễn Thi đã trở lại một đề tài không mới nhưng không hề cũ, kể cả cho đến
thời điểm này. Đối với người nông dân ruộng đất vẫn là vấn đề quan trọng nhất. Cho
nên đem lại ruộng đất cho người nông dân cũng có nghĩa là Cách mạng đem lại cho họ
cuộc sống và Bảy Kiệt, Ba Sồi cấu kết với đại diện Hiếm, cảnh sát Âu âm mưu cướp lại
ruộng đất của họ cũng có nghĩa là đẩy họ vào tình thế buộc phải đứng lên cầm súng. Từ
xuất phát điểm đó, Nguyễn Thi đã có một cách lý giải đặc sắc con đường đi đến với
cách mạng cho nhân vật của mình. Và ơng đã kết hợp hài hịa lịng yêu quê hương xứ sở
với lòng yêu cách mạng của những con người vốn trọng tình, trọng nghĩa. Đặt Ở xã

<i>Trung Nghĩa vào trong toàn bộ sáng tác của Nguyễn Thi, chúng ta nhận ra được sự liền</i>
mạch của ông trong những vấn đề nóng sốt của cách mạng, đồng thời cũng thấy sự vượt
lên của ông trong việc chuẩn bị cho những bước đi lâu dài...

</div>
<span class='text_page_counter'>(9)</span><div class='page_container' data-page=9>

Nguyễn Thi cịn có nhiều truyện ngắn khác thể hiện được những thế mạnh của một cây
bút trữ tình mà tiêu biểu là Mẹ vắng nhà và Những đứa con trong gia đình. Những sáng
tác này đặt vào trong thế giới nghệ thuật của ông là một thứ bổ sung hoàn hảo cho tinh
thần của một cuộc chiến tranh nhân dân. Sinh thời Nguyễn Thi đã từng "im lặng mà
viết, im lặng mà đọc sách, im lặng mà suy nghĩ, im lặng để rất ít nói về mình" (Nguyễn
Trọng nh). Dẫu rằng bốn mươi năm về trước, Nguyễn Thi đi vào cõi vĩnh hằng mà
khơng kịp nói lời vĩnh biệt thì những sáng tác mà chúng ta có được từ hơm nay đã nói
về ơng rất nhiều. Những bi kịch trong đời sống tình cảm riêng tư mà một cá tính
Nguyễn Thi từng chịu đựng, vượt qua và coi việc "đi, viết, ghi chép" như một lẽ đương
nhiên không thể khác khiến chúng ta càng cảm phục nghị lực phi thường của ông.

</div>

<!--links-->
Giơi thiệu nhà văn Nguyễn Khải

• 13
• 1
• 19