II/ Đặt vấn đề
Trong xu thế hiện nay, vấn đề cập nhật thông tin và đổi mới luôn đặt lên
hàng đầu. trong tình hình đó việc giảng dạy bộ môn Lịch sử cần phải đổi mới,
cần phải có định hướng chung để học sinh tiếp xúc với nhiều tri thức, nhiều
thông tin và rèn luyện kỹ năng làm bài, kỹ năng thực hành.
Như chúng ta biết lịch sử là một trong những nội dung vô cùng quan
trọng thuộc kiến thức xã hội. Việc nhận thức lịch sử vừa phải tuân thủ quy luật
nhận thức nói chung, nhưng đồng thời còn có nét đặc thù riêng “ Học sinh không
thể trực tiếp nhận thức ( tri giác ) các sự kiện lịch sử, vì lịch sử là cái đã qua
không lặp lại nguyên xi, không thể dựng lại hoàn toàn hay thí nghiệm như khoa
học tự nhiên. Vì lẽ đó dạy học lịch sử trước hết là một quá trình truyền thông tin,
thu nhận và xử lý thông tin giữa giáo viên và học sinh qua các phương tiện dạy
học. Thông tin về sự kiện lịch sử càng chính xác, chân thật, phong phú ( Sinh
động và vừa sức thì nhận thức lịch sử của học sinh càng sâu sắc bền vững lới nói
hình ảnh cũng như các loại đồ dùng trực quan( hiện vật, tranh ảnh, bản đồ, băng
đĩa, máy chiếu…. ) là những phương tiện dạy học, có khả năng chứa hoặc truyền
thông tin rất đa dạng và phong phú. Các phương tiện này đóng vai trò rất quan
trọng trong việc bảo đảm tính trực quan và tạo biểu tượng lịch sử chân thật cho
học sinh.
Chính vì điều đó trong quá trình giảng dạy môn lịch sử lớp 12, tôi xin trao
đổi một vài kinh nghiệm về vấn đề “ sử dụng đồ dùng trực quan trong dạy học
lịch sử lớp 12” nhằm tạo ra môi trường tương tác đa dạng hấp dẫn giữa giáo viên
và học sinh, giữa học sinh với nhau đồng thời gây hứng thú, phát huy tính tích
cực chủ động và sáng tạo ở học sinh.
III/ Cơ sở lý luận.
Nguyên tắc trực quan là một trong những nguyên tắc cơ bản của lý luận
dạy học, nhằm tạo cho học sinh những biểu tượng và hình thành các khái niệm
trên cơ sở trực tiếp quan sát hiện vật đang học hay đồ dùng trực quan minh họa
sự vật.
Trong dạy học lịch sử, phương pháp trực quan góp phần quan trọng tạo
biểu tượng cho học sinh cụ thể hóa các sự kiện và khắc phục tình trạng hiện đại

hóa lịch sử của học sinh.
Đồ dùng trực quan là chỗ dựa để hiểu sâu sắc bản chất của sự kiện lịch sử,
là phương tiện rất có hiệu lực để hình thành các khái niệm lịch sử quan trọng
nhất, giúp cho học sinh nắm vững các quy luật phát triển của xã hội.
Đồ dùng trực quan có vai trò rất lớn trong việc giúp học sinh nhớ kỹ, hiểu
sâu những hình ảnh, những kiến thức lịch sử. Hình ảnh được giữ lại đặc biệt
1
vững chắc trong trí nhớ chúng ta là hình ảnh chúng ta thu nhận được bằng trực
quan.
Cùng với việc góp phần tạo biểu tượng và hình thành khái niệm lịch sử đồ
dùng trực quan còn phát triển khả năng quan sát, trí tưởng tượng, tư duy và ngôn
ngữ của học sinh. Nhìn vào bất cứ loại đồ dùng nào trực quan nào học sinh cũng
thích nhận xét, phán đoán, hình dung, quá khứ lịch sử được phản ảnh, minh họa
như thế nào? Các em suy nghĩ và tìm cách diễn đạt bằng lới nói chính xác, có
hình ảnh rõ ràng, cụ thể về bức tranh xã hội đã qua.
Ý nghĩa giáo dục tư tưởng, cảm xúc thẩm mỹ của đồ dùng trực quan cũng
rất lớn. Ngắm nhìn một bức tranh diễn tả cuộc đấu tranh cách mạng như “ Khởi
nghĩa nam Kỳ 1940” xem một cuốn phim tài liệu “ Chiến thắng Điện Biên
Phủ” hay “ vài hình ảnh về cuộc đời hoạt động của Hồ Chí Minh” xem xét
một di vật lịch sử … học sinh có những tình cảm mạnh mẽ về lòng yêu mến lãnh
tụ, chiến sĩ cách mạng. Lòng quý trọng lao động và nhân dân lao động, lòng căm
thù bọn xâm lược và chiến tranh.
Với tất cả ý nghĩa giáo dưỡng, giáo dục và phát triển nêu trên, đồ dùng
trực quan góp phần to lớn nâng cao chất lượng dạy học lịch sử, gây hứng thú học
tập cho học sinh, nó là chiếc “cầu nối” giữa hiện thực với quá khứ khách quan
với đời sống hiện tại.
IV/ Cơ sở thực tiễn:
Đã nhiều lần chúng ta bàn đến việc sử dụng các phương tiện trực quan
trong dạy học lịch sử coi đó là nguyên tắc trong dạy học, một phương pháp
không thể thiếu được trong quá trình giảng dạy lịch sử ở trường phổ thông. Tuy

nhiên sử dụng như thế nào để có hiệu quả dạy học nói chung, phát huy tính tích
cực hoạt động độc lập của học sinh nói riêng, trong dạy học lịch sử thì không
đơn giản chưa có sự thống nhất mỗi người sử dụng một cách. Tình trạng sử dụng
các phương tiện dạy học còn mang tính hình thức chưa phát huy được những ưu
thế của các đồ dùng trực quan trong dạy học lịch sử. Trong bài viết này tôi không
trình bày lại phương pháp sử dụng đồ dùng trực quan trọng dạy học lịch sử nói
chung mà chủ yếu đề xuất một số biện pháp sử dụng nhằm phát huy tính tích cực
hoạt động độc lập của học sinh.
Trước tiên khẳng định hiệu quả của việc sử dụng phương pháp trực quan
trong dạy học lịch sử do nhiều yếu tố quyết định: như chất lượng đồ dùng trực
quan, hiện vật, bản đồ tranh ảnh lịch sử … Phương pháp sử dụng, kỹ năng, năng
lực sư phạm của giáo viên và đặc biệt là trình độ nhận thức của học sinh. Đồ
dùng trực quan được sử dụng tốt sẽ huy động được sự tham gia của nhiều giác
quan sẽ kết hợp được hai hệ thống tín hiệu trong quá trình nhận thức: “ Tai nghe
– Mắt thấy.” Tạo điều kiện cho học sinh dễ hiểu ,nhớ lâu, gây được mốt quan hệ
2
thần kinh tạm thời khá phong phú, phát huy ở học sinh năng lực chú ý, quan sát,
hứng thú đặc biệt là tính tích cực hoạt động độc lập. Ngược lại nếu không sử
dụng đúng mức mà bị lạm dụng thì dễ làm cho học sinh phân tán xử lý, không
tập trung vào các dấu hiệu cơ bản chủ yếu, thậm chí hạn chế phát triển năng lực
tư duy trừu tượng của học sinh.
V: Nội dung nghiên cứu
Đồ dùng trực quan trong dạy học lịch sử có nhiều loại, mỗi loại có cách sử
dụng riêng. Sau đây tôi xin giới thiệu một số cách sử dụng cơ bản đồ dùng trực
quan trong chương trình lịch sử lớp 12.
1/ Phương pháp sử dụng hình vẽ, tranh ảnh trong SGK:
Tranh ảnh trong sách giáo khoa là một phương tiện trực quan tạo hình có
tác dụng rất lớn trong dạy học lịch sử, nó cung cấp cho học sinh hình ảnh về quá
khứ một cách cụ thể, sinh động và khá xác thực
Ví dụ: bưc ảnh của Nguyễn Ái Quốc tại đại hội của Đảng xã hội Pháp họp

ở Tua (hình 27), Đội Việt Nam tuyên truyền giải phóng quân (hình 39) SGK lịch
sử lớp 12, hay bức ảnh về “quân dân miền Bắc bắn rơi máy bay Mỹ”
v.v….Những tranh ảnh lịch sử này có giá trị như một tư liệu lịch sử quý giá, giúp
học sinh hiểu sâu sắc tính chất sự kiện lịch sử và tạo cho học sinh những ấn
tượng mạnh mẽ và sâu sắc về quá khứ. Ví như: Khi các em ngắm nhìn bức tranh
cảnh làng quê đang vào mùa gặt hái với những chiếc máy cày đang thay thế sức
trâu hay những hình ảnh như: Thanh niên xung phong tham gia khôi phục tuyến
đường sắt Hà Nội-Mục Nam Quan (1957)(hình 60),toàn cảnh khu gang thép
Thái Nguyên (hình 64), thanh niên miền Bắc nô nức tham gia phong trào “3 sẵng
sàng”(hình 65). Qua các hình ảnh này khắc họa cho học sinh sự phát triển của
cách mạng miền Bắc trong thời kì chiến tranh, miền Bắc đảm nhiệm vai trò, vị trí
của cách mạng cả nước.
Trong quá trình giảng dạy, giáo viên kết hợp hướng dẫn các em quan sát
các tranh ảnh in trong sách giáo khoa. Học sinh thích xem tranh lịch sử nhưng ít
biết khai thác nội dung của tranh để phục vụ bài học. Vì thế để sử dụng có hiệu
quả, giáo viên hướng dẫn gợi mở giúp học sinh tự tìm ra nội dung bức tranh. Sau
đó giáo viên bổ sung, sửa chữa để các em hiểu bức tranh một cách đầy đủ, toàn
diện sâu sắc hơn.
Ví như: Khi sử dụng bức tranh “Đội Việt Nam tuyên tryền giải phóng
quân”(hình 39) trong bài 16 “Phong trào giải phóng dân tộc và tổng khởi nghĩa
tháng tám năm 1939-1945” SGK lịch sử 12. Giáo viên phải gợi mở để học sinh
quan sát: Lá cờ biểu hiện điều gì? Ai là người chỉ huy trực tiếp đội Việt Nam
tuyên truyền giải phóng quân khi mới thành lập? Trang bị lúc đầu như thế nào?
3
Tất cả những điều này cuối cùng giúp học sinh nắm được Đảng ta đứng đầu là
chủ tịch Hồ Chí Minh đã sinh ra và lãnh đạo lực lượng vũ trang đầu tiên của
cách mạng. Họ là những người du kích trong đội quân “Việt Nam tuyên truyền
giải phóng quân” và “Cứu quốc quân”(5/1945).Tuy số lượng còn ít ỏi chỉ có 34
người vũ khí trang bị còn thô sơ nhưng đã tích cực hoạt động góp phần rất quan
trọng vào thắng lợi của các mạng. Đồng thời đây là mầm móng đầu tiên của lực

lượng vũ trang sau Việt Nam sau này.
Hình vẽ, tranh ảnh trong SGK, là một phần của đồ dùng trực quan trong
quá trình dạy học. Nó có ý nghĩa hết sức to lớn, không chỉ là nguồn kiến thức có
tác dụng giáo dục tính cách, mà còn phát triển tư duy học sinh, sử dụng tốt loại
phương tiện trực quan này sẽ phát huy được tính tích cực của học sinh, tạo ra sự
hứng thú trong quá trình nhận thức. Từ việc quan sát học sinh sẽ đi tới công việc
tư duy trừu tượng. Bản thân tranh ảnh không thể gây ra sự quan sát tích cực của
học sinh nếu như nó không được quan sát trong tình huống có vấn đề. Mặt khác
thông qua quan sát, miêu tả tranh ảnh học sinh rèn luyện khả năng sử dụng ngôn
ngữ của các em ngày càng phong phú trong sáng. Vì vậy trong dạy học lịch sử
chúng ta cần phải khai thác triệt để nội dung lịch sử được biểu hiện qua tranh
ảnh, hình vẽ trong SGK. Đồng thời khi sử dụng cần kết hợp sử dụng câu hỏi,
miêu tả hoặc tường thuật kiến thức lịch sử biểu hiện trong đồ dùng trực quan.
Sau khi quan sát học sinh cần nêu lên suy nghĩ của mình, phát biểu của các em
dù đúng, sai nông cạn hay sâu sắc đều là cơ sở để giáo viên đánh giá trình độ của
học sinh để uốn nắn, hướng dẫn nhận thức của các em. Trong những điều kiện có
thể cần gợi ý cần tạo ra các cuộc thảo luận, tranh luận của các em khi quan sát
một bức tranh hay một hình vẽ nào đó.
Ví dụ: Khi dạy bài 15 “ Phong trào dân chủ 1936 – 1939” SGK LS 12
trang 98 giáo viên cho học sinh xem hình 34 “ Cuộc mitting kỷ niệm ngày Quốc
tế lao động 1/5/1938 tại khu Đấu Xảo” – Giáo viên giới thiệu và phát vấn học
sinh “ Các em hãy quan sát bức tranh và rút ra nhận xét?”. Sau khi đã có1 đến 2
học sinh trả lời, giáo viên mới giải thích bức tranh với học sinh.
SGK hiện nay kênh hình tương đối đầy đủ và phong phú, do vậy việc sử
dụng hình vẽ tranh ảnh để giới thiệu khắc sâu bài học lịch sử cho học sinh nhằm
phát huy tính tích cực sáng tạo của học sinh hiệu quả nhất.
VD :ở bài 22 trang 176 SGK LS 12, giáo viên cho học sinh xem hình 70 “
Nhân dân Mỹ biểu tình phản đối chiến tranh Việt Nam, đòi quân Mỹ rút về nước”
và hình 71 “ Thanh niên học sinh sinh viên Sài Gòn biểu tình đòi Mỹ, chính quyền
Sài gòn bãi bỏ lệnh tổng động viên”. Qua các kênh hình này giáo viên có thể phát

vấn học sinh “ Em hãy cho biết tình hình nước Mỹ và nước ta trong giai đoạn
lịch sử này”?. Học sinh trả lời, sau đó giáo viên khái quát: “ Đây là giai đoạn Mỹ
thực hiện chiến lược chiến tranh cục bộ ở Việt Nam, âm mưu cốt lõi là nhằm Mỹ
hóa cuộc chiến tranh ở Việt Nam. Với việc đưa ào ạt quân viễn chinh và quân
4
chư hầu cùng với các phương tiện chiến tranh tối tân do Mỹ viện trợ nhằm đàn
áp lực lượng cách mạng và nhân dân ta. Nhưng rất đáng tiếc cuộc chiến tranh
của Mỹ ngày càng gặp nhiều khó khăn. Các cuộc phản đối chiến tranh ở Mỹ
bùng nổ mạnh mẽ, đòi đưa con em của họ về nước, lên án việc lao thang chiến
tranh của GiônXơn. ở Việt Nam các phong trào đấu tranh của mọi giai cấp, giai
tầng nổ ra vô cùng mạnh mẽ phản đối và lên án hành vi xâm lược của Đế Quốc
Mỹ, đấu tranh đòi bãi bỏ lệnh tổng động viên, mà bọn Ngụy đưa ra nhằm bắt lính
làm bia đỡ đạn cho Mỹ, Ngụy. ”
2/ Sử dụng các ảnh chân dung của các nhân vật lịch sử
Chân dung các nhân vật lịch sử có tác dụng tạo biểu tượng về đặc điểm
các giai cấp, tầng lớp trong xã hội, của các nhà cách mạng v.v…giáo viên sử
dụng để giảng dạy nhằm tăng cường, cụ thể hóa về hình ảnh cũng như đặc điểm
tính cách tài đức của các nhân vật lịch sử. Khi sử dụng giáo viên không nên miêu
tả quá nhiều về hình dáng bên ngoài của nhân vật mà chủ yếu là làm nổi bật
những nét tính cách, tài đức, lập trường, quan điểm và nội tâm của nhân vật để
cho học sinh hiểu nhân vật một cách trọn vẹn, sâu sắc. Chẳng hạn như khi dạy về
“Luận cương chính trị năm 1930”. Học sinh không thể không biết đến Trần Phú-
Tổng bí thư đầu tiên của Đảng- người cộng sản trung kiên đã lkhowir thảo ra bản
luận cương của Đảng. Để học sinh hiểu rỏ về Trần Phú, giáo viên không thể các
em xem hình ảnh qua bức chân dung (hình 5) mà còn phải tiềm đọc tiểu sử của
Trần Phú để nêu thêm những nét tiêu biểu nhằm giúp học sinh có ấn tượng sâu
sắc về nhà cách mạng trẻ tuổi này. Giáo viên có thể dựa vào bản tư liệu sau:”Trần
Phú sinh ngày 1/5/1904 tại Quãng Ngãi (nguyên quán ở huyện Đức Thọ, tỉnh
Nghệ An). Ngay từ thuở thơ ấu Trần Phú đã sống trong cảnh côi cút tha phương
càu thực vô cùng cực khổ, vì cha mẹ mất sớm. Đến bước đường cùng anh em

Trần Phú phải về Quảng Trị tim nơi họ hàng nương tựa. nhờ bà con giúp đở, Trần
Phú vào học ở trường ruốc học Huế. Anh học rất giỏi và nuôi trong lòng một hoài
bảo lớn. Rồi sau đó Trần Phú đi theo cách mạng, trơ thanh người chiến sĩ trung
kiên chiến đấu vì độc lập tự do. Thánh 10/1930 anh tham gia trong Ban chấp
hành trung ương Đảng và được cử làm Tổng bí thư. Trần Phú được cử thảo ra
Luận cương chính trị. Để viết luận cương anh đẫ dựa vào Chính cương,điều lệ
vắn tắt của Bác viết; đi vào tiềm hiểu thực tế phong trào công nhân ở Hải Phòng,
lên Hà Nội dựa vào anh em bồi bếp làm cho tên công chức cao cấp thực dân Pháp
ở số nhà 90 Hàng Bông Nhuộm. Tại đây Trần Phú đã bí mật thảo Luận cương
chính trị của Đảng ngay dưới hầm của tên thực dân pháp đó.
Sau một thời gian hoạt động vì sự phản bội của Ngô Đức Trì, ngày
19/4/1931 Trần Phú bị bắt tại số nhà 66, đường Săm bơ nhơ (sài gòn). Nhưng tên
mật thám khét tiếng đẫ điên cuồng tra tấn Trần Phú (bắt ngồi ở nước bẩn rồi cho
dong điện chạy qua, đến thủ đoạn treo ngược lên xà nhà, cắt gan bàn chân rồi cho
xăng đốt ). Cuối cùng phải lắc đầu trước tinh thần gang thép của người chiến sĩ
5