Những nguyên lý cơ bản chủ nghĩa Mác – Lênin – nguyên lý 1

Chương mở đầu

NHẬP MÔN NHỮNG NGUYÊN LÝ CƠ BẢN
CỦA CHỦ NGHĨA MÁC-LÊNIN
I. KHÁI LƯỢC VỀ CHỦ NGHĨA MÁC-LÊNIN
1. Chủ nghĩa Mác-Lênin và ba bộ phận lý luận cấu thành
a) Chủ nghĩa Mác-Lênin
- Chủ nghĩa Mác –Lênin, còn gọi là chủ nghĩa Mác hay hệ tư tưởng Mác –Lênin.
- Chủ nghĩa Mác-Lênin “là hệ thống quan điểm và học thuyết” khoa học của
C.Mác, Ph.Ăngghen và sự phát triển của V.I.Lênin; là sự kế thừa và phát triển những
giá trị của lịch sử tư tưởng nhân loại, trên cơ sở thực tiễn của thời đại; là thế giới
quan và phương pháp luận phổ biến của nhận thức khoa học; là khoa học về sự
nghiệp giải phóng giai cấp vơ sản, giải phóng nhân dân lao động và giải phóng con
người.
- Chủ nghĩa Mác – Lênin được Mác-Ănggen sáng lập và Lênin phát triển; được
các Đảng Cộng sản, phong trào công nhân và nhà nước xã hội chủ nghĩa vận dụng
với tư cách là nền tảng tư tưởng trong hoạt động của mình.
b) Ba bộ phận lý luận cơ bản cấu thành chủ nghĩa Mác-Lênin
- Chủ nghĩa Mác-Lênin bao gồm hệ thống tri thức phong phú về nhiều lĩnh vực
(triết học, kinh tế chính trị học, chủ nghĩa xã hội khoa học, tâm lý học, xã hội học,
lơgíc học, văn hóa học, nhân chủng học...), nhưng trong đó có ba bộ phận lý luận
quan trọng nhất là: triết học, kinh tế chính trị học và chủ nghĩa xã hội khoa học.
- Đối tượng, vị trí, vai trị và tính thống nhất của ba bộ phận lý luận cấu thành chủ
nghĩa Mác-Lênin.
+ Triết học: ngiên cứu những quy luật vận động, phát triển chung nhất của tự
nhiên, xã hội, tư duy. Triết học Mác –Lênin là thế giới quan và phương pháp luận
chung nhất của nhận thức khoa học và thực tiễn cách mạng.
+ Kinh tế chính trị học Mác –Lênin: nghiên cứu những quy luật của sản xuất phân
phối lưu thơng, nói cách khác nghiên cứu các quy luật dưới góc độ kinh tế, chủ yếu

của q trình ra đời, phát triển, suy tàn của phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa và
sự ra đời phương thức sản xuất cộng sản chủ nghĩa.
+ Chủ nghĩa xã hội khoa học: trên cơ sở lý luận và phương pháp luận của triết
học, kinh tế chính trị học; là sự hợp thành nhất qn về mặt lơgíc của triết học và
1


Những nguyên lý cơ bản chủ nghĩa Mác – Lênin – nguyên lý 1

kinh tế chính trị học Mác -Lênin đã làm sáng quy luật khách quan của quá trình cách
mạng xã hội chủ nghĩa – bước chuyển từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội và
tiến tới cộng sản chủ nghĩa.
2. Khái lược quá trình hình thành và phát triển chủ nghĩa Mác-Lênin
a) Những điều kiện, tiền đề của sự ra đời chủ nghĩa Mác
- Điều kiện kinh tế-xã hội:
+ Chủ nghĩa Mác ra đời vào những năm 40 của thế kỷ XIX
+ Sự phát triển của nền sản xuất tư bản chủ nghĩa (thể hiện ở sự phát triển của nền
đại công nghiệp của tư bản chủ nghĩa).
+ Nảy sinh mâu thuẫn xã hội giữa hai giai cấp cơ bản đối kháng nhau về mặt lợi
ích trong chủ nghĩa tư bản: mâu thuẫn giữa giai cấp tư sản và giai cấp cơng nhân.
Điều đó dẫn tới những cuộc khởi nghĩa của công nhân: Lyông (Pháp) năm 1831,
1834; Phong tròa Hiến chương (Anh) từ năm 1835, 1848; cuộc khởi nghĩa của công
nhân Xilêdi (Đức) năm 1884.
- Tiền đề lý luận:
+ Triết học cổ điển Đức (tiêu biểu là học thuyết của Hêghen và Phơ Bách) là
nguồn gốc lý luận trực tiếp của triết học Mác.
+ Kinh tế chính trị học cổ điển Anh (tiêu biểu là Ađamsmith và Đâyvít Ricarđơ)
là một nhân tố khơng thể thiếu được góp phần hình thành quan niệm duy vật về
lịch sử của triết học Mác.
+ Chủ nghĩa xã hội không tưởng Pháp (tiêu biểu là Xanhximơn, Phuriê và Rơbớt

Ơ oen). Tinh thần nhân đạo và những quan điểm đúng đắn của các nhà chủ nghĩa
xã hội không tưởng về lịch sử, về đặc trưng xã hội tương lai đã trở thành những
tiền đề lý luận quan trong cho sự ra đời củalý luận khoa học về chủ nghĩa xã hội
của chủ nghĩa Mác.
- Tiền đề khoa học tự nhiên, với các phát minh nổi bật như: học thuyết tiến hóa
của Đácuyn, thuyết tế bào của GS.M.Slaiden, Định luật bảo toàn và chuyển hóa năng
lượng của Lơmơnơxốp đã làm bộc lộ rõ tính hạn chế, chật hẹp và bất lực của phương
pháp tư duy siêu hình trong việc nhận thức thế giới; đồng thời cung cấp cơ sở tri thức
khoa học để phát triển tư duy biện chứng, hình thành phép biện chứng duy vật.
b)Giai đoạn hình thành và phát triển chủ nghĩa Mác
- C.Mác, Ph.Ăngghen với quá trình hình thành chủ nghĩa Mác:

2


Những nguyên lý cơ bản chủ nghĩa Mác – Lênin – nguyên lý 1

+ Giai đoạn chuyển từ chủ nghĩa duy tâm và chủ nghĩa dân chủ cách mạng sang
chủ chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa cộng sản (1842-1843). Với những tác phẩm:
Góp phần phê phán triết học pháp quyển của Hêghen; Bàn về vấn đề Do Thái và
góp phần phê phán triết học pháp quyền của Hêghen.
+ Giai đoạn đề xuất những nguyên lý triết học duy vật biện chứng và duy vật lịch
sử (1844-1848). Những tác phẩm cơ bản: Bản thảo kinh tế - triết học năm 1844
(C.Mác); Gia đình thần thánh (C.Mác và PhĂngghen 1845); Luận cương
Phoiơbắc (C.Mác 1845); Hệ tư tưởng Đức (C.Mác và Ph.Ăngghen 1845-1846)…
+ Giai đoạn Mác và Ăngghen bổ sung và phát triển lý luận triết học với các tác
phẩm chủ yếu của C.Mác: Đấu tranh giai cấp ở Pháp; Ngày 18 tháng Sương Mù
của LuiBônapáctơ; Nội chiến ở Pháp; Phê phán Cương lĩnh Gôta; Bộ tư bản…
Tác phẩm chủ yếu của Ăngghen: Chống Đuyrinh; Biện chứng tự nhiên, Nguồn
gốc của gia đình, của chế độ tư hữu và nhà nước; Lutvích PhoiơBắc và sự cáo

chung của nền triết học cổ điển Đức…
c) V.I Lênin với việc bảo vệ và phát triển chủ nghĩa Mác trong điều kiện lịch
sử mới
- Bối cảnh lịch sử mới và nhu cầu bảo vệ, phát triển chủ nghĩa Mác
Những năm cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX, chủ nghĩa tư bản đã phát
triển sang một giai đoạn mới là chủ nghĩa đế quốc. Cùng với thực tiễn của phát triển
khoa học tự nhiên và phong trào đấu tranh của giai cấp vô sản ở đầu thế kỷ XX đã tạo
điều kiện cho Lênin nghiên cứu, khảo sát và đúc kết thực tiễn thành những vấn đề lý
luận mới, bảo vệ chủ nghĩa Mác trước các luận điệu của kẻ cơ hội và thù địch đòi xét
lại chủ nghĩa Mác.
- Vai trò của V.I Lênin đối với việc bảo vệ và phát triển chủ nghĩa Mác trong điều
kiện lịch sử mới, có thể chia làm ba thời kỳ: thời kỳ từ 1893 – 1907; thời kỳ 1907 –
1917; thời kỳ sau cách mạng tháng 10 Nga thành công (1917) đến khi V.I.Lênin từ
trần (1924).
Lênin đã bảo vệ chủ nghĩa Mác một cách xuất sắc, không những thế, đã phát triển
chủ nghĩa Mác lên một tầm cao mới, đạt được những kết quả thực tiễn to lớn nhất là
ở nước Nga.
d) Chủ nghĩa Mác-Lênin và thực tiễn phong trào cách mạng thế giới
- Chủ nghĩa Mác-Lênin với cách mạng vô sản Nga (1917).
Chủ nghĩa Mác – Lênin đã được Lênin vận dụng vào nước Nga, soi đường chỉ lối
mang lại thắng lợi cho nước Nga, đưa nước Nga trở thành một nhà nước công nông
đầu tiên trên thế giới.
3


Những nguyên lý cơ bản chủ nghĩa Mác – Lênin – nguyên lý 1

- Chủ nghĩa Mác-Lênin với phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc và xây
dựng chủ nghĩa xã hội trên phạm vi thế giới.
Chủ nghĩa Mác – Lênin được vận dụng vào các nước đặc biệt là các nước dân tộc

bị áp bức nô dịch đưa tới sự thắng lợi ở hàng hoạt nước và đồng thời cổ vũ phong đào
đấu tranh đòi dân sinh, dân chủ và tiến bộ ở các nước tư bản chủ nghĩa.
Chủ nghĩa Mác – Lênin đã trở thành hệ tư tưởng nền tảng và kim chỉ nam hành
động của các nước xã hội chủ nghĩa, phong trào cánh tả trên thế giới.
II. ĐỐI TƯỢNG, MỤC ĐÍCH VÀ YÊU CẦU VỀ PHƯƠNG PHÁP HỌC
TẬP, NGHIÊN CỨU NHỮNG NGUYÊN LÝ CƠ BẢN CỦA CHỦ NGHĨA
MÁC-LÊNIN
1. Đối tượng và mục đích học tập, nghiên cứu
Đối tượng học tập, nghiên cứu “Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa MácLênin” là: “những quan điểm cơ bản, nền tảng và mang tính chân lý bền vững của
chủ nghĩa Mác - Lênin trongphạm viba bộ phận cơ bản cấu thành chủ nghĩa MácLênin.
Mục đích:
- Học tập, nghiên cứu Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác-Lênin là để
xây dựng thế giới quan, phương pháp luận khoa học và vận dụng sáng tạo những
nguyên lý đó trong hoạt động nhận thức và thực tiễn.
- Học tập, nghiên cứu Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác-Lênin là để
hiểu rõ cơ sở lý luận quan trọng nhất của Tư tưởng Hồ Chí Minh và nền tảng tư
tưởng của Đảng CSVN cũng như Đường lối cách mạng của Đảng Cộng sản Việt
Nam.
- Học tập, nghiên cứu Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác-Lênin là để
xây dựng niềm tin, lý tưởng cho sinh viên trong nhận thức và hoạt động thực tiễn.
2. Một số yêu cầu về mặt phương pháp học tập, nghiên cứu
Thứ nhất, học tập nghiên cứu những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác –
Lênin cần phải hiểu đúng tinh thần, thực chất của nó; chống xu hướng kinh viện, giáo
điều.
Thứ hai, học tập và nghiên cứu mỗi luận điểm của của chủ nghĩa Mác – Lênin
phải đặt chúng trong mối liên hệ với các luận điểm khác, ở các bộ phận cấu thành
khác để thấy được sự thống nhất trong tính đa dạng của tồn bộ chủ nghĩa Mác –
Lênin nói chung.

4



Những nguyên lý cơ bản chủ nghĩa Mác – Lênin – nguyên lý 1

Thứ ba, học tập nghiên cứu những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác –Lênin
để hiểu rõ cơ sở lý luận quan trọng nhất của tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối cách
mạng của Đảng Cộng sản Việt Nam.
Thứ tư, học tập nghiên cứu những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác –Lênin
để đáp ứng yêu cầu của con người Việt Nam trong giai đoạn mới.
Thứ năm, học tập nghiên cứu những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác –
Lênin đồng thời cũng phải là quá trình tổng kết, đúc kết kết kinh nghiệm để góp
phần phát triển tính khoa học và nhân văn vốn có, đồng thời cũng phải đặt nó trong
lịch sử phát triển tư tưởng nhân loại.

5


Những nguyên lý cơ bản chủ nghĩa Mác – Lênin – nguyên lý 1

PHẦN THỨ NHẤT
THẾ GIỚI QUAN VÀ PHƯƠNG PHÁP LUẬN TRIẾT HỌC CỦA CHỦ
NGHĨA MÁC – LÊNIN
CHƯƠNG I

CHỦ NGHĨA DUY VẬT BIỆN CHỨNG
I. CHỦ NGHĨA DUY VẬT VÀ CHỦ NGHĨA DUY VẬT BIỆN CHỨNG
1. Sự đối lập giữa chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm trong việc giải quyết
vấn đề cơ bản của triết học.
Tổng kết toàn bộ lịch sử triết học, đặc biệt lịch sử triết học cổ điển Đức,
Ph.Ăngghen đã khái quát: “Vấn đề cơ bản lớn của mọi triết học, đặc biệt là triết học

hiện đại, là mối quan hệ giữa tư duy và tồn tại”1 nói rộng ra đó là giải quyết mối quan
hệ giữa vật chất và ý thức; giữa con người vớigiới tự nhiên.
Vấn đề cơ bản của triết học được giải quyết trên hai mặt:
- Thứ nhất: giữa ý thức và vật chất cái nào có trước cái nào có sau? Cái nào quyết
định cái nào (xác định cái nào là tính thứ nhất, cái nào tính thứ hai?).
- Thứ hai: con người có khả năng nhận thức được thế giới không?
Giải quyết vấn đề cơ bản của triết học trên cả hai mặt là xuất phát điểm của các
trường phái lớn trong lịch sử triết học: chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm; khả
tri luận và bất khả tri luận.
Chủ nghĩa duy vật quan niệm: bản chất của thế giới là vật chất; vật chất là tính
thứ nhất, ý thức là tính thứ hai; vật chất có trước và quyết định ý thức. Chủ nghĩa duy vật
có nguồn gốc nhận thức và nguồn gốc xã hội là: sự phát triển của khoa học và thực tiễn,
đồng thời gắn liền lợi ích của các giai cấp và lực lượng tiến bộ trong lịch sử.
Trong lịch sử, chủ nghĩa duy vật có ba hình thức phát triển cơ bản đó là: chủ
nghĩa duy vật cổ đại; chủ nghĩa duy vật siêu hình và đỉnh cao nhất trong sự phát triển
của nó là chủ nghĩa duy vật biện chứng.
Ngược lại, chủ nghĩa duy tâm khẳng định: bản chất thế giới là ý thức; ý thức là
tính thứ nhất, vật chất là tính thứ hai; ý thức có trước và quyết định vật chất. Chủ
nghĩa duy tâm có nguồn gốc nhận thức và nguồn gốc xã hội là: sự xem xét phiến
diện, tuyệt đối hóa một mặt nào đó của q trình nhận thức đồng thời thường gắn liền
lợi ích của các giai cấp tầng lớp áp bức, bóc lột nhân dân lao động.
Trong lịch sử, chủ nghĩa duy tâm có hai hình thức tồn tại cơ bản là chủ nghĩa duy
tâm chủ quan và chủ nghĩa duy tâm khách quan.
2. Chủ nghĩa duy vật biện chứng – hình thức phát triển cao nhất của chủ nghĩa
duy vật.
Chủ nghĩa duy vật thời cổ đại với đặc trưng là chất phác, ngây thơ mang nặng
tính trực quan, thừa nhận tính thứ nhất của vật chất, đặt cơ sở cho quan niệm duy vật
về thế giới. Ưu điểm là xuất phát từ bản thân thế giới để lý giải về chính nó. Nhược điểm
đồng nhất vật chất với một hay một số chất cụ thế.
1Các Mác và Ph.Ăngghen toàn tập, Nxb CTQG, Hà Nội, 1995, t21, tr 403.


6


Những nguyên lý cơ bản chủ nghĩa Mác – Lênin – nguyên lý 1

Chủ nghĩa duy vật siêu hình – hình thức cơ bản thứ hai của chủ nghĩa duy vật,
xuất hiện từ thế kỷ XVII – XVIII . Đặc trưng nhận thức là phương pháp tư duy siêu
hình do ảnh hưởng của tư duy cơ giới cổ điển.
Chủ nghĩa duy vật biện chứng – đỉnh cao phát triển của chủ nghĩa duy vật, xuất
hiện vào những năm 40 của thế kỷ XIX gắn liền công lao của Các Mác, Ph.Ăngghen
và sau đó được V.I.Lênin kế thừa bảo vệ và phát triển. Chủ nghĩa duy vật biện
chứng đã kế thừa tinh hoa của các học thuyết triết học, tiếp thu thành tựu khoa học tự
nhiên đương thời đã khắc phục được hạn chế của chủ nghĩa duy vật trước đó trong
lịch sử, tạo ra cuộc cách mạng trong lịch sử triết học.
II. QUAN ĐIỂM CỦA CHỦ NGHĨA DUY VẬT BIỆN CHỨNG VỀ VẬT CHẤT,
Ý THỨC VÀ MỐI QUAN HỆ GIỮA VẬT CHẤT VÀ Ý THỨC
1. Vật chất
a) Phạm trù vật chất
Vật chất với tư cách là phạm trù triết học đã có lịch sử phát triển trên 2500 năm.
Ngay từ thời cổ đại, xung quanh phạm trù vật chất đã diễn ra cuộc đấu tranh không
khoan nhượng giữa chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm. Đồng thời, phạm trù
vật chất có q trình phát triển gắn liền với sự vận động, phát triển của thực tiễn và
nhận thức của con người.
Chủ nghĩa duy vật quan niệm: bản nguyên của thế giới là vật chất – cái tồn tại
vĩnh viễn, tạo nên mọi sự vật, hiện tượng cùng với những thuộc tính của chúng.
Thời cổ đại, các nhà triết học phái Ngũ hành ở Trung Quốc quan niệm vật chất
là kim, mộc, thủy, hỏa, thổ. Phái Nyaya Vaisesika ở Ấn độ quan niệm đó là anu. Ở Hy
Lạp, các nhà triết học lại cho đó là nước (theo Talét) hay khơng khí (theo Anaximen)
hoặc lửa (theo Hêraclít) và ngun tử như Đêmơcrít.

Thời cận đại, các nhà triết học vẫn tiếp tục truyền thống đi tìm vật chất có hình
hài như vậy, điều đó thể hiện trong quan niệm của Ph.Bêcơn, R.Đêcáctơ…
Cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, nhiều phát minh lớn trong khoa học tự nhiên
xuất hiện:
+ Năm 1895, Rơnghen phát hiện ra tia X.
+ Năm 1896, Béccơren phát hiện ra hiện tượng phóng xạ.
+ Năm 1897, Thomson phát hiện ra điện tử.
+ Năm 1901, Kaufman phát hiện ra hiện tượng khối lượng điện tử thay đổi
theo tốc độ vận động của nó.
Những phát minh trên đã bác bỏ quan niệm giới hạn tột cùng của vật chất,
nguyên tử hoặc khối lượng đều bị sụp đổ trước khoa học. Vấn đề ở chỗ, trong nhân
thức lúc đó, các hạt điện tích và trường điện từ lại coi là cái gì đó phi vật chất. Những
người theo chủ nghĩa duy tâm lợi dụng cơ hội tấn công chủ nghĩa duy vật, khẳng định
bản chất “phi vật chất” của thế giới.
Bảo vệ và phát triển chủ nghĩa Mác trong bối cảnh lịch sử đó, trên cơ sở tổng kết
thành tựu khoa học tự nhiên cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX; từ nhu cầu đấu tranh

7


Những nguyên lý cơ bản chủ nghĩa Mác – Lênin – nguyên lý 1

chống chủ nghĩa duy tâm, Lênin – trong tác phẩm “Chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa
kinh nghiệm phê phán” – đã đưa ra định nghĩa vật chất:
“Vật chất là phạm trù triết học dùng để chỉ thực tại khách quan được đem lại
cho con người trong cảm giác, được cảm giác của chúng ta chép lại, chụp lại, phản
ánh và tồn tại không lệ thuộc vào cảm giác” 2.
Định nghĩa vật chất của Lênin bao hàm những nội dung:
Thứ nhất, phương pháp định nghĩa vật chất của Lênin bằng cách đối lập với ý
thức “không thể đem lại cho hai khái niệm nhận thức luận này một định nghĩa nào

khác ngoài cách chỉ rõ rằng trong hai khái niệm đó, cái nào được coi là có trước”3
Thứ hai, vật chất là một phạm trù triết học dùng chỉ thực tại khách quan. Khi nói
vật chất với tư cách là một phạm trù triết học nó là một sự trừu tượng: “chúng ta
khơng biết, vì chưa có ai nhìn được và cảm thấy vật chất với tính cách là vật chất …
bằng con đường cảm tính nào khác”4
Thứ ba, thực tại khách quan được đem lại cho con người trong cảm giác và tồn tại
không lệ thuộc vào cảm giác và tồn tại không lệ thuộc vào cảm giác. Nội dung này đã
làm rõ mối quan hệ giữa thực tại khách quan và cảm giác, thực tại khách quan (tức là
vật chất) là cái có trước ý thức, không phụ thuộc vào ý thức, độc lập với ý thức; còn
cảm giác (tức là ý thức) của con người là cái có sau vật chất, phụ thuộc vào vật chất.
Như vậy, vật chất là nội dung, là nguồn gốc khách quan của tri thức, là nguyên nhân
phát sinh ra ý thức; khơng có cái bị phản ánh là vật chất sẽ khơng có cái phản ánh là ý
thức.
Thứ tư, thực tại khách quan được cảm giác của chúng ta chép lại, chụp lại, phản
ánh. Với nội dung này, đã chứng minh vật chất tồn tại khách quan, nhưng khơng phải tồn
tại một cách vơ hình, thần bí mà tồn tại một cách hiện thực dưới dạng các sự vật, hiện
tượng cụ thể, mà con người bằng giác quan có thể trực tiếp hoặc gián tiếp nhận biết
được. Nghĩa là, ngoài dấu hiệu tồn tại khách quan, vật chất cịn có dấu hiệu quan trọng
khác là tính có thể nhận thức được. Vì vậy, về ngun tắc, khơng có đối tượng nào
khơng thể nhận biết được, chỉ có những đối tượng chưa nhận thức được mà thôi.
Ý nghĩa định nghĩa vật chất của V.I.Lênin:
Một là, Lênin đã phân biệt sự khác nhau giữa vật chất và vật thể, khắc phục hạn
chếcủa chủ nghĩa duy vật cũ; cung cấp căn cứ khoa học để xác định những gì thuộc
về vật chất; tạo lập cơ sở lý luận cho việc xây dựng quan điểm duy vật về lịch sử, khắc
phục hạn chế duy tâm trong quan niệm về lịch sử của chủ nghĩa duy vật trước Mác.
Hai là, thông qua định nghĩa, Lênin khẳng định tính thứ nhất của vật chất, tính
thứ hai của ý thức theo quan điểm duy vật, đồng thời cịn khẳng định khả năng con
người có thể nhận thức được thực tại khách quan.
Ba là, chúng ta có cơ sở khoa học để nhận thức vật chất dưới dạng xã hội, đó là
những quan hệ sản xuất, tổng hợp các quan hệ sản xuất là cơ sở hạ tầng, tạo thành

quan hệ vật chất, và từ đây nảy sinh quan hệ tư tưởng, đó là kiến trúc thượng tầng.
b) Phương thức và hình thức tồn tại của vật chất
2V.I.Lênin toàn tập, Nxb Tiến bộ, Matxcơva, 1980, t.18, tr 151.
3V.I.Lênin toàn tập, Nxb Tiến bộ, Matxcơva, 1980, t.18, tr 171.
4 C.Mác và Ph.Ăngghen. Tồn tập, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nộ 2004, t.20, tr.726.

8


Những nguyên lý cơ bản chủ nghĩa Mác – Lênin – nguyên lý 1

Theo quan điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng, vận động là phương thức tồn tại
của vật chất; khơng gian, thời gian là những hình thức tồn tại của vật chất.
- Vận động là phương thức tồn tại của vật chất
Trong tác phẩm “Biện chứng của tự nhiên” Ph.Ăngghen định nghĩa: “Vận động
hiểu theo nghĩa chung nhất, - tức được hiểu là một phương thức tồn tại của vật chất,
là một thuộc tính cố hữu của vật chất, - thì bao gồm tất cả mọi sự thay đổi và mọi quá
trình diễn ra trong vũ trụ, kể từ sự thay đổi vị trí đơn giản cho đến tư duy”5.
Như vậy, theo Ph.Ăngghen, vận động được hiểu là:
+ Phương thức tồn tại của vật chất.
+ Thuộc tính cố hữu của vật chất.
+ Vận động của vật chất là tự thân vận động.
Dựa trên thành tựu khoa học, Ăngghen phân chia vận động thành năm hình thức
cơ bản:
+ Vận động cơ giới (sự di chuyển vị trí của các vật thể trong không gian).
+ Vận động vật lý (vận động của các phân tử, điện tử, các hạt cơ bản…).
+ Vận động hóa học (sự biến đổi các chất vơ cơ, hữu cơ trong q trình phân
giải và hóa hợp).
+ Vận động sinh học (sự biến đổi của các cơ thể sống…).
+ Vận động xã hội (sự biến đổi trong các lĩnh vực kinh tế, chính trị, văn hóa…

của đời sống xã hội).
Điểm lưu ý:
+ Các hình thức vận động được sắp xếp theo trình độ từ thấp đến cao, tương ứng
với trình độ kết cấu của vật chất.
+ Các hình thức vận động có mối quan hệ mật thiết với nhau, trong đó: hình
thức vận động cao xuất hiện trên cơ sở hình thức vận động thấp và bao hàm trong nó
những hình thức vận động thấp hơn.
+ Mỗi sự vật có thể có nhiều hình thức vận động khác nhau, song bản thân nó
bao giờ cũng được đặc trưng bởi hình thức vận động cao nhất mà nó có.
Chủ nghĩa duy vật biện chứng bên cạnh việc khẳng định vận động là tuyệt đối,
vĩnh viễn, nhưng khơng vì thế mà bỏ qua hiện tượng đứng im. Theo triết học Mác,
vận động là tuyệt đối, đứng im là tương đối.
Đứng im là tương đối vì:
+ Đứng im, cân bằng chỉ xảy ra trong một số quan hệ nhất định chứ không xảy
ra với tất cả mọi quan hệ.
+ Đứng im, cân bằng chỉ xảy ra trong một hình thức vận động chứ khơng phải
xảy ra với tất cả các hình thức vận động.
+ Đứng im khơng phải là cái tồn tại vĩnh viễn mà chỉ tồn tại trong một thời
gian nhất định.
5Các Mác và Ph.Ăngghen toàn tập, Nxb CTQG, Hà Nội, 1994, t 20, tr 519

9


Những nguyên lý cơ bản chủ nghĩa Mác – Lênin – nguyên lý 1

Đứng im là trạng thái đặc biệt của vận động, đó là vận động trong thế cân bằng,
ổn định; vận động chưa làm thay đổi cơ bản về chất, về vị trí, hình dáng, kết cấu của
sự vật.
- Khơng gian, thời gian là những hình thức tồn tại của vật chất:

Ph.Ăngghen viết: “Các hình thức cơ bản của mọi tồn tại là không gian và thời
gian, tồn tại ngồi thời gian thì cũng hết sức vơ lý như tồn tại ngồi khơng gian” 6. Như
vậy, vật chất, khơng gian, thời gian khơng tách rời nhau; khơng có vật chất tồn tại
ngồi khơng gian và thời gian; cũng khơng có khơng gian, thời gian ở ngồi vật chất
vận động.
Tính chất của khơng gian thời gian: tính khách quan, tính vĩnh cửu, tính vơ tận
và vơ hạn. Khơng gian có thuộc tính ba chiều (chiều cao, chiều rộng, chiều dài) cịn
thời gian chỉ có một chiều (từ q khứ đến tương lai).
c) Tính thống nhất vật chất của thế giới
Bàn về tính thống nhất vật chất của thế giới, Ăngghen viết: “Tính thống nhất
thực sự của thế giới là ở tính vật chất của nó và tính vật chất được biểu hiện không
phải bằng vài ba lời lẽ khéo léo của những kẻ làm trò ảo thuật mà bằng sự phát triển
lâu dài và khó khăn của triết học và khoa học tự nhiên”7.
Chủ nghĩa duy vật biện chứng khẳng định bản chất của thế giới là vật chất, thế
giới thống nhất ở tính vật chất. Tính thống nhất đó biểu hiện:
Một là, chỉ có một thế giới duy nhất là thế giới vật chất; thế giới vật chất là
cái có trước, tồn tại khách quan, độc lập với ý thức của con người.
Hai là, thế giới vật chất tồn tại vĩnh viễn, vô tận, vô hạn, không được sinh ra và
không bị mất đi.
Ba là, mọi tồn tại của thế giới vật chất đều có mối liên hệ thống nhất với nhau,
biểu hiện ở chỗ chúng đều là những dạng cụ thể của vật chất, là những kết cấu vật chất,
có nguồn gốc vật chất, do vật chất sinh ra và cùng chịu sự chi phối của những quy
luật khách quan phổ biến của thế giới vật chất. Trong thế giới vật chất khơng có gì
khác ngồi những q trình vật chất đang biến đổi và chuyển hóa lẫn nhau, là nguồn
gốc, nguyên nhân và kết quả của nhau.
2.Ý thức
Ý thức là sự phản ánh năng động, sáng tạo thế giới khách quan vào bộ óc con
người; là hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan.
a) Nguồn gốc của ý thức
Ý thức ra đời từ 2 nguồn gốc cơ bản là nguồn gốc tự nhiên và nguồn gốc xã hội.

- Nguồn gốc tự nhiên của ý thức thể hiện qua sự hình thành của bộ óc người và
hoạt động của bộ óc đó cùng mối quan hệ giữa con người với thế giới khách quan;
trong đó, thế giới khách quan tác động đến bộ óc con người tạo ra quá trình phản ánh
năng động, sáng tạo.
Thế giới khách quan
Bộ óc người
6Các Mác và Ph.Ăngghen tồn tập, Nxb CTQG, Hà Nội, 1994, t 20, tr 78
7Các Mác và Ph.Ăngghen toàn tập, Nxb CTQG, Hà Nội, 1994, t 20, tr. 67.

10


Những nguyên lý cơ bản chủ nghĩa Mác – Lênin – nguyên lý 1

Về bộ óc người: Bộ óc người là một tổ chức vật chất sống đặc biệt, có cấu
trúc tinh vi và phức tạp, bao gồm khoảng 14 -15 tỷ tế bào thần kinh.
Ý thức là thuộc tính của một dạng vật chất có tổ chức cao là bộ óc người, là
chức năng của bộ óc, là kết quả hoạt động sinh lý thần kinh của bộ óc. Bộ óc càng
hồn thiện, hoạt động sinh lý thần kinh của bộ óc càng hiệu quả, ý thức của con
người càng phong phú và sâu sắc.
Về mối quan hệ giữa con người với thế giới khách quan tạo ra quá trình phản
ánhnăng động, sáng tạo: Quan hệ giữa con người với thế giới khách quan là quan hệ
tất yếungay từ khi con người xuất hiện. Trong mối quan hệ này, thế giới khách quan,
thông qua hoạt động của các giác quan đã tác động đến bộ óc người, hình thành nên
quá trình phản ánh.
Phản ánh là sự tái tạo những đặc điểm của dạng vật chất này ở dạng vật chất
khác trong quá trình tác động qua lại lẫn nhau giữa chúng. Trong đó, dạng vật chất
nhận sự tác động (cái phản ánh) bao giờ cũng mang thông tin của dạng vật chất tác
động (cái được phản ánh). Cái phản ánh và cái được phản ánh không tách rời nhau
nhưng khơng đồng nhất với nhau.

Phản ánh là thuộc tính của tất cả các dạng vật chất song phản ánh được thể hiện
dưới nhiều hình thức: phản ánh vật lý, hóa học; phản ánh sinh học; phản ánh tâm lý
và phản ánh năng động, sáng tạo (phản ánh ý thức). Những hình thức này tương ứng
với q trình tiến hóa của vật chất. Trong đó:
- Phản ánh vật lý, hóa học là hình thức thấp nhất, đặc trưng cho vật chất vô sinh
thể hiện qua những biến đổi về cơ, lý, hóa khi có sự tác động qua lại lẫn nhau giữa
các dạng vật chất vơ sinh. Hình thức phản ánh này mang tính thụ động, chưa có định
hướng lựa chọn của vật nhận tác động.
- Phản ánh sinh học là hình thức phản ánh cao hơn, đặc trưng cho giới tự nhiên
hữu sinh thể hiện qua tính kích thích, tính cảm ứng, phản xạ.
- Phản ánh tâm lý là phản ứng của động vật có hệ thần kinh trung ương được
thực hiện trên cơ sở điều khiển của hệ thần kinh qua cơ chế phản xạ có điều kiện.
- Phản ánh năng động, sáng tạo là hình thức phản ánh cao nhất trong các hình
thứcphản ánh, nó chỉ thực hiện được ở dạng vật chất phát triển cao nhất, có tổ chức cao
nhấtlà bộ óc con người. Phản ánh năng động, sáng tạo được thực hiện qua quá trình hoạt
động sinh lý thần kinh của bộ não người khi thế giới khách quan tác động lên giác
quan của con người. Đây là sự phản ánh có tính chủ động lựa chọn thông tin, xử lý
thông tin để tạo ra những thông tin mới, phát hiện ý nghĩa của thông tin. Sự phản ánh
năng động, sáng tạo này được gọi là ý thức.
- Nguồn gốc xã hội của ý thức là lao động và ngôn ngữ. Hai yếu tố này vừa là
nguồn gốc, vừa là tiền đề của sự ra đời ý thức.
Lao động là quá trình con người sử dụng công cụ tác động vào giới tự nhiên
nhằm thay đổi giới tự nhiên cho phù hợp với nhu cầu của con người; là quá trình làm
thay đổi cấu trúc cơ thể, đem lại dáng đi thẳng bằng hai chân, giải phóng hai tay,
phát triển khí quan, phát triển bộ não… của con người.

11


Những nguyên lý cơ bản chủ nghĩa Mác – Lênin – nguyên lý 1


Trong quá trình lao động, con người tác động vào thế giới khách quan làm bộc
lộ những thuộc tính, những kết cấu, những quy luật vận động của nó, biểu hiện thành
những hiện tượng nhất định mà con người có thể quan sát được. Những hiện tượng
ấy, thông qua hoạt động của các giác quan, tác động vào bộ óc người, thơng qua hoạt
động của bộ não người, tạo ra khả năng hình thành nên những tri thức nói riêng và ý
thức nói chung.
Ngơn ngữ là hệ thống tín hiệu vật chất chứa đựng thơng tin mang nội dung ý thức.
Khơng có ngơn ngữ, ý thức khơng thể tồn tại và thể hiện. Ngôn ngữ xuất hiện mang
chức năng:
+ Phương tiện giao tiếp.
+ Công cụ tư duy.
Như vậy, nguồn gốc trực tiếp quyết định sự ra đời và phát triển của ý thức là lao
động. Sau lao động và đồng thời với lao động là ngôn ngữ, đó là hai sức kích thích
chủ yếu đã làm cho bộ óc vượn dần dần chuyển hóa thành bộ óc người, khiến cho tâm lý
động vật dần dần chuyển hóa thành ý thức.
b) Bản chất và kết cấu của ý thức
- Bản chất của ý thức là sự phản ánh năng động, sáng tạo thế giới khách quan
vào bộ óc con người; là hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan.
Tính chất năng động sáng tạo của sự phản ánh ý thức được thể hiện ở khả năng
tâm – sinh lý của con người trong việc định hướng tiếp nhận thông tin, chọn lọc thông
tin, xử lý thông tin, lưu giữ thông tin và trên cơ sở thông tin đã có nó có thể tạo ra
những thơng tin mới và phát hiện ý nghĩa thông tin đã được tiếp nhận.
Tính chất năng động sáng tạo của sự phản ánh của ý thức cịn thể hiện ở q
trình con nguời tạo ra những giả tưởng, giả thuyết, huyền thoại .v.v…trong đời sống
tinh thầncủa mình hoặc khái quát bản chất, quy luật khách quan, xây dựng các mơ hình
tư tưởng, tri thức trong các hoạt động của con người.
Ý thức là hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan được hiểu là: ý thức là hình ảnh
về thế giới khách quan, hình ảnh ấy bị thế giới khách quan qui định cả về nội dung và
hình thức biểu hiện nhưng sự phản ánh của nó đã được cải biến thơng qua lăng kính

chủ quan (tâm tư, nguyện vọng, nhu cầu, kinh nghiệm…) của con người.
Theo Các Mác, ý thức “chẳng qua chỉ là vật chất được đem chuyển vào trong
đầu óc con người và được cải biến đi trong đó”8.
Ý thức là một hiện tượng xã hội, mang bản chất xã hội. Sự ra đời và tồn tại của ý
thức gắn liền với hoạt động thực tiễn, chịu sự chi phối của các quy luật xã hội, do nhu
cầu giao tiếp xã hội và các điều kiện sinh hoạt hiện thực của xã hội quy định. Với tính
năng động, ý thức đã sáng tạo lại hiện thực theo nhu cầu của thực tiễn xã hội.
- Kết cấu của ý thức.
Xét theo chiều ngang kết cấu của ý thức bao gồm các yếu tố cơ bản là: tri thức,
tình cảm và ý chí. Trong đó:
+ Tri thức là tồn bộ những hiểu biết của con người, là kết quả của quá trình
nhận thức, là sự tái tạo hình ảnh của đối tượng được nhận thức dưới dạng các loại
ngôn ngữ.
8Các Mác và Ph.Ăngghen toàn tập, Nxb CTQG, Hà Nội, 1993, t 23, tr 35.

12


Những nguyên lý cơ bản chủ nghĩa Mác – Lênin – nguyên lý 1

Tri thức là phương thức tồn tại của ý thức và là điều kiện để ý thức phát triển;
theo Các Mác: “Phương thức mà theo đó ý thức tồn tại và theo đó một cái gì đó tồn
tại đối với ý thức là tri thức”9.
+ Tình cảm là những rung động biểu hiện thái độ của con người trong các quan
hệ.Tình cảm là một hình thái đặc biệt của sự phản ánh hiện thực, được hình thành
từ sự khái quát những cảm xúc của con người khi nhận sự tác động của ngoại cảnh.
V.I.Lênin cho rằng: không có tình cảm thì “xưa nay khơng có và khơng thể có sự
tìm tịi chân lý”10; khơng có tình cảm thì khơng có một yếu tố thơi thúc những người
vơ sản và nữa vô sản, những công nhân và nông dân nghèo đi theo cách mạng.
+ Ý chí là khả năng huy động sức mạnh bản thân để vượt qua những cản trở

trong q trình thực hiện mục đích của con người. Có thể coi ý chí là quyền lực của
con người đối với mình; nó điều khiển, điều chỉnh hành vi để con người hướng đến
mục đích một cách tự giác; nó cho phép con người tự kiềm chế, tự làm chủ bản thân
và quyết đoán trong hành động theo quan điểm và niềm tin của mình.
V.I.Lênin cho rằng: ý chí là một trong những yếu tố tạo nên sự nghiệp cách
mạng của hàng triệu người trong cuộc đấu tranh giai cấp quyết liệt nhằm giải phóng
mình, giải phóng nhân loại.
Xét theo chiều dọc, kết cấu của ý thức bao gồm các yếu tố cơ bản là: tự ý thức,
tiềm thức và vô thức.
Tự ý thức: là ý thức của con người về những hành vi, những tình cảm, tư tưởng,
động cơ, lợi ích của mình, về địa vị của mình trong xã hội.
Tiềm thức: là những hoạt động tâm lý (chủ yếu là hoạt động nhận thức ở hai
trình độ cảm tính và tư duy) tự động diễn ra bên ngồi sự kiểm sốt của chủ thể, song
có liên quan trực tiếp đến các hoạt động tâm lý đang diễn ra dưới sự kiểm sốt của
chủ thể ấy.
Vơ thức: là những hiện tượng tâm lý khôngphải do lý trí điều khiển. Hay nói
cách khác, vơ thức là những trạng thái tâm lý ở chiều sâu. Điều chỉnh sự suy nghĩ,
hành vi, thái độ ứng xử của con người mà chưa có sự trang luận nội tâm, chưa có
truyền tin bên trong, chưa có sự kiểm tra, tính tốn của lý trí.
3. Mối quan hệ giữa vật chất và ý thức
Giải quyết mối quan hệ giữa vật chất và ý thức trong lịch sử tồn tại rất nhiều
quan điểm khác nhau, thậm chí đối lập nhau. Các trường phái triết học xuất phát từ
thế giới quan khác nhau đã có cách giải quyết khác nhau về vấn đề này.
Chủ nghĩa duy tâm xuất phát từ chỗ thừa nhận ý thức là bản chất của thế giới
nên khẳng định: ý thức là cái có trước, vật chất là cái có sau; ý thức sinh ra và quyết
định đối với vật chất.
Chủ nghĩa duy vật trước Mác xuất phát từ chỗ thừa nhận tính thứ nhất của vật
chất nên khẳng định: vật chất là cái có trước, ý thức là cái có sau; vật chất là cái sinh
ra và quyết định ý thức.


9Các Mác và Ph.Ăngghen toàn tập, Nxb CTQG, Hà Nội, 2000, t 42, tr 236.
10V.I.Lênin toàn tập, Nxb Tiến bộ, Mátxcơva, 1980, t 25, tr 131.

13


Những nguyên lý cơ bản chủ nghĩa Mác – Lênin – nguyên lý 1

Chủ nghĩa duy vật biện chứng khẳng định: vật chất và ý thức tồn tại trong mối
quan hệ biện chứng với nhau, tác động lẫn nhau thông quan họat động thực tiễn;
trong mối quan hệ đó vật chất giữ vai trò quyết định đối với ý thức và ý thức có thể
tác động trở lại vật chất thông qua hoạt động thực tiễn của con người.
a) Vai trò của vật chất đối với ý thức
Trong mối quan hệ với ý thức, vật chất là cái có trước, ý thức là cái có sau; vật
chấtlà nguồn gốc của ý thức; vật chất quyết định ý thức; ý thức là sự phản ánh đối
với vật chất; điều kiện vật chất như thế nào thì ý thức phải như thế ấy; điều kiện vật
chất biến đổi thì ý thức phản ánh cũng biến đổi theo.
b) Vai trò của ý thức đối với vật chất
Trong mối quan hệ với vật chất, ý thức có thể tác động trở lại thơng quan hoạt động
thực tiễn của con người. Sự tác động trở lại của ý thức được biểu hiện:
Ý thức là ý thức của con người nên nói đến vai trị của ý thức là nói đến vai trị
của con người, nhưng bản thân ý thức tự nó khơng trực tiếp thay đổi hiện thực, muốn
thay đổi hiện thực con người phải tiến hành những hoạt động vật chất.
Ý thức không trực tiếp tạo ra hay thay đổi thế giới vật chất mà vai trị của nó
thể hiện ở chỗ:
Thứ nhất: trang bị cho con người những tri thức về bản chất, quy luật khách
quan của đối tượng trên cơ sở ấy con người xác định mục tiêu, đề ra phương hướng
hoạt động phù hợp.
Thứ hai: xác định các biện pháp để thực hiện tổ chức các hoạt động thực tiễn.
Thứ ba: bằng sự nỗ lực và ý chí mạnh mẽ con người có thể thực hiện được

mục tiêu đề ra.
Sự tác động trở lại của ý thức đối với vật chất diễn ra theo hai hướng: tích cực
hoặc tiêu cực
+ Nếu con người nhận thức đúng, có tri thức khoa học, có tình cảm cách mạng,
có nghị lực, có ý chí thì hành động của con người phù hợp với khách quan, con người
có đủ năng lực cải tạo thế giới.
+ Nếu ý thức con người phản ánh không đúng hiện thực khách quan; không
đúng bản chất, quy luật khách quan thì nó sẽ tác động tiêu cực với hoạt động thực
tiễn.
Tóm lại: Bằng việc định hướng cho hoạt động của con người, ý thức có thể
quyết định hành động của con người, hoạt động thực tiễn của con người đúng hay sai,
thành công hay thất bại, hiệu quả hay không hiệu quả.
4. Ý nghĩa phương pháp luận
Trên cơ sở mối quan hệ biện chứng giữa vật chất và ý thức, chủ nghĩa duy vật
biện chứng xây dựng nên một nguyên tắc phuơng pháp luận cơ bản, chung nhất đối
với mọi hoạt động nhận thức và thực tiễn của con người, đó là:
Trong mọi hoạt động nhận thức và thực tiễn địi hỏi phải xuất phát từ thực tế
khách quan, tơn trọng khách quan đồng thời phát huy tính năng động chủ quan.
Nguyên tắc này yêu cầu, mọi hoạt động nhận thức và thực tiễn của con người chỉ có
14


Những nguyên lý cơ bản chủ nghĩa Mác – Lênin – nguyên lý 1

thể đúng đắn, thành công và hiệu quả khi thực hiện đồng thời giữa việc xuất phát từ
thực tế khách quan với phát huy tính năng động chủ quan; phát huy tính năng động
chủ quan phải là trên cơ sở và trong phạm vi điều kiện khách quan, chống chủ quan
duy ý chí trong nhận thức và thực tiễn.
Xuất phát từ thực tế khách quan, tôn trọng khách quan là xuất phát từ tính khách
quan của vật chất, có thái độ tơn trọng đối với hiện thực khách quan.

Phát huy tính năng động chủ quan là phát huy vai trị tích cực, năng động, sáng
tạocủa ý thức và phát huy vai trò của nhân tố con người trong việc vật chất hóa tính tích
cực, năng động, sáng tạo ấy.
Thực hiện nguyên tắc tôn trọng khách quan, phát huy tính năng động chủ quan
trong nhận thức và thực tiễn đòi hỏi phải phòng chống và khắc phục bệnh chủ quan
duy ý chí. Đây cũng là q trình chống chủ nghĩa kinh nghiệm, xem thường tri thức
khoa học, xem thường lý luận, bảo thủ, trì trệ, thụ động .v.v… trong hoạt động nhận
thức và thực tiễn.

Chương II

PHÉP BIỆN CHỨNG DUY VẬT
I. PHÉP BIỆN CHỨNG VÀ PHÉP BIỆN CHỨNG DUY VẬT
1. Phép biện chứng và các hình thức cơ bản của phép biện chứng
a. Khái niệm biện chứng, phép biện chứng
- Biện chứng: được hiểu là khoa học về những quy luật chung nhất (phổ biến
nhất) của sự vậnđộng, phát triển tự nhiên, xã hội và tư duy.
Biện chứng bao gồm biện chứng khách quan và biện chứng chủ quan. Biện
chứng khách quan là phạm trù dùngđể chỉ biện chứng của bản thân sự vật, hiện
tượng, quá trình tồn tạiđộc lập và bên ngồiý thức con người ; cịn biện chứng chủ
quan là phạm trù dùngđể chỉ tư duy biện chứng và biện chứng chính q trình
phảnánh hiện thực khách quan vàođầuóc con người.
- Phép biện chứng là học thuyết nghiên cứu, khái quát biện chứng của thế giới
thành hệ thống các nguyên lý, quy luật khoa học nhằm xây dựng hệ thống các nguyên
tắc phương pháp luận của nhận thức và thực tiễn. Với nghĩa như vậy phép biện chứng
thuộc về biện chứng chủ quan, đồng thời nó cũng đối lập với phép biện chứng siêu
hình – phương pháp tư duy về sự vật, hiện tượng của thế giới trong trạng thái cơ lập
và bất biến.
b. Các hình thức cơ bản của phép biện chứng
- Phép biện chứng chất phác thời cổ đại: Là hình thức đầu tiên của phép biện

chứng trong lịch sử triết học, phép biện chứng giai đoạn này là kết quả quan sát trực
tiếp, nhận thức đúng về tính biện chứng của thế giới nhưng bằng trực kiến thiên tài,
bằng trực quan chất phác, ngây thơ, còn thiếu sự chứng minh khoa học.
- Phép biện chứng duy tâm cổ điển Đức: đã trình bày những tư tưởng cơ bản
nhất của phép biện chứng duy tâm một cách có hệ thống, đỉnh cao là biện chứng duy
15


Những nguyên lý cơ bản chủ nghĩa Mác – Lênin – nguyên lý 1

tâm khách quan của Hêghen.“Ở Hêghen, phép biện chứng bị lộn ngượcđầu rơi
xuốngđất. Chỉ cần dựng nó lại là sẽ phát hiệnđược cái hạt nhân hợp lý của nóởđằng
sau cái vỏ thần bí của nó”11.
2. Phép biện chứng duy vật
a. Khái niệm phép biện chứng duy vật: Ph. Ăngghen cho rằng: “Phép biện chứng ...
là môn khoa học về những quy luật phổ biến của sự vận động và sự phát triển của tự
nhiên, của xã hội loài người và của tư duy”12.
b. Những đặc trưng cơ bản và vai trò của phép biện chứng duy vật:
Một là, phép biện chứng duy vật của chủ nghĩa Mác – Lênin là phép biện
chứng được xác lập trên nền tảng của thế giới quan duy vật khoa học.
Hai là, trong phép biện chứng duy vật của chủ nghĩa Mác – Lênin có sự thống
nhất giữa nội dung thế giới quan (duy vật biện chứng) và phương pháp luận (biện
chứng duy vật), do đó nó khơng dừng lại ở sự giải thích thế giới mà cịn là cơng cụ để
nhận thức thế giới và cải tạo thế giới.
II. CÁC NGUYÊN LÝ CƠ BẢN CỦA PHÉP BIỆN CHỨNG DUY VẬT
1. Nguyên lý về mối liên hệ phổ biến
a. Khái niệm mối liên hệ và mối liên hệ phổ biến
- Quan điểm siêu hình:
+ Các sự vật và hiện tượng tồn tại hồn tồn tách rời, cơ lập, khơng ràng buộc,
phụ thuộc lẫn nhau.

+ Nếu có liên hệ, chỉ là mối liên hệ hời hợt bên ngồi, mang tính ngẫu nhiên và
giữa các hình thức liên hệ khơng có khả năng chuyển hoá cho nhau.
- Quan điểm biện chứng: Trong thế giới khách quan:
+ Các sự vật hiện tượng có mối liên hệ chằng chịt với nhau, chúng tác động,
ràng buộc, quy định lẫn nhau, phụ thuộc vào nhau. Khơng có sự vật hiện tượng nào
tách rời, cơ lập mà có thể tồn tại được.
+ Trong cùng một sự vật giữa những mặt khác nhau cũng có mối liên hệ ràng
buộc, phụ thuộc vào nhau.
- Khái niệm về mối liên hệ:dùng để chỉ sự quy định, sự tác động qua lại, sự
chuyển hố lẫn nhau giữa các có sự vật hiện tượng, hay giữa các mặt, các yếu tố của
mỗi sự vật hiện tượng trong thế giới.
- Khái niệm mối liên hệ phổ biến: dùngđể chỉ tính chất phổ biến của các mối liên
hệ của các sự vật, hiện tượng trong thế giới màởđó các sự vật hiện tượng hoặc các
mặt bên trong sự vật có mối liên hệ ràng buộc, phụ thuộc lẫn nhau, ảnh hưởng, quy
định lẫn nhau, tác động, chuyển hố lẫn nhau.
b. Những tính chất của mối liên hệ
+ Tính khách quan: mối liên hệ phổ biến là khách quan, vốn có của sự vật hiện
tượng, nó tồn tại độc lập không phụ thuộc vào ý thức của con người, con người chỉ có
thể nhận thức và vận dụng các mối liên hệ đó trong hoạt động thực tiễn của mình.
11Các Mác và Ph.Ăngghen tồn tập, Nxb CTQG, Hà Nội, 1995, t 20, tr.494.
12Các Mác và Ph.Ăngghen toàn tập, Nxb CTQG, Hà Nội, 1995, t 201, tr 35.

16


Những nguyên lý cơ bản chủ nghĩa Mác – Lênin – nguyên lý 1

+ Tính phổ biến: Bất cứ sự vật hiện tượng nào cũng có mối liên hệ với các sự
vật hiện tượng khác, khơng có sự vật hiện tượng nào tồn tại ngoài mối liên hệ  mối
liên hệ phổ biến.

+ Tínhđa dạng phong phú: Do tính đa dạng trong sự tồn tại, sự vận động và phát
triển của sự vật hiện tượng quy định: mối liên hệ chung- riêng, mối liên hệ trongngoài, mối liên hệ trực tiếp- gián tiếp, tất nhiên- ngẫu nhiên.
* Vai trò, vị trí của từng mối liên hệ đối với sự tồn tại và phát triển của sự vật hiện
tượng:
 Những mối liên hệ bên trong, trực tiếp, tất nhiên... thường quyết định xu
hướng tồn tại, phát triển của sự vật. Gọi là mối liên hệ cơ bản và chủ yếu.
 Những mối liên hệ bên ngồi,gián tiếp, ngẫu nhiên... thường khơng quyết
định sự tồn tại và phát triển của sự vật. Gọi là mối liên hệ không cơ bản và thứ
yếu (song nó giữ vai trị quan trọng đối với sự vật).
c. Ý nghĩa phương pháp luận
Do sự vật hiện tượng luôn nằm trong mối liên hệ phổ biến  muốn nhận thức
đúng về sự vật chúng ta phải tuân thủ các phương châm toàn diện, lịch sử và cụ thể:
- Quan điểm toàn diện: để nhận thức đúng về sự vật hiện tượng cần:
+ Xem xét các sự vật hiện tượng trong mối liên hệ qua lại giữa các bộ phận, yếu
tố, các thuộc tính khác nhau của sự vật hiện tượngđó.
+ Xem xét các sự vật hiện tượng trong mối liên hệ qua lại giữa sự vật hiện
tượngđó với sự vật hiện tượng khác.
- Quan điểm toàn diện đối lập với quan điểm phiến diện: tức là nó địi hỏi từ vô
số những mối liên hệ phải rút ra được cái bản chất nhất chi phối sự vận động và phát
triển của sự vật hiện tượng , phải tìm ra được những mối liên hệ cơ bản và chủ yếu
của sự vật.
- Quan điểm lịch sử - cụ thể: Khi xem xét sự vật hiện tượng phải chú ý đến quá
trình phát sinh, tồn tại...và xu hướng vận động, phát triển của nó, đồng thời phải chú
ý đến hồn cảnh lịch sử cụ thể làm phát sinh sự vật hiện tượng đó.
2. Nguyên lý về sự phát triển
a. Những quan niệm khác nhau về sự phát triển.
* Quan điểm siêu hình: Sự phát triển chỉ là sự:
- Tăng giảm đơn giản về lượng, khơng có thay đổi về chất  nó chỉ là sự tuần
hồn theo một vịng trịn khép kín.
- Tụt lùi đi xuống.

- Tiến lên liên tục, khơng có quanh co, thăng trầm, phức tạp  nó diễn ra theo
đường thẳng.
* Quan điểm duy vật biện chứng: Khẳng định sự vận động và phát triển trong thế
giới diễn ra theo nhiều xu hướng, trong đó bao hàm cả sự tuần hoàn, tụt lùi đi xuống,
vận động phát triển đi lên, nhưng sự phát triển đi lên đó không diễn ra một cách đơn
giản, liên tục, mà quanh co, thăng trầm, phức tạp theo hình thức xốy ốc, đó là
khuynh hướng chung của thế giới, vì:
17


Những nguyên lý cơ bản chủ nghĩa Mác – Lênin – nguyên lý 1

+ Phát triển là sự vận động từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp, từ kém
hoàn thiện đến hoàn thiện hơn, cái mới ra đời thay thế cái cũ
+ Đó là sự thay đổi về lượng dẫn đến những thay đổi về chất.
Quá trình đó diễn ra vừa dần dần, vừa nhảy vọt, có những quanh co, phức tạp,
thậm chí tụt lùi, đi xuống.
+ Nguồn gốc của sự phát triển nằm ngay trong bản thân sự vật, do mâu thuẫn
củasự vật quy định. Phát triển là quá trình tự thân của mọi sự vật và hiện tượng
- Định nghĩa về sự phát triển:là một phạm trù triết học, dùng để chỉ quá trình
vận động tiến lên, từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp, từ kém hoàn thiện dến
hoàn thiện hơn của sự vật.
b. Những tính chất cơ bản của sự phát triển
+ Tính khách quan: nguồn gốc của sự phát triển nằm trong sự vật, đó là q trình
giải quyết liên tục các mâu thuẫn bên trong sự vật.
+ Tính phổ biến: diễn ra ở mọi sự vật hiện tượng, mọi lĩnh vực. Trong giới hữu
cơ, sự phát triển biểu hiệnở việc tăng cường khả năng thích nghi của cơ thể trước sự
biếnđổi của môi trường. Trong xã hội, sự phát triển biểu hiệnở năng lực chinh phục tự
nhiên, cải tạo xã hội. Trong tư duy, sự phát triển biểu hiệnở khả năng nhận thức ngày
càng sâu sắc, đầyđủ, đúngđắn hơn đối với tự nhiên và xã hội.

+ Tính đa dạng phong phú: mỗi sự vật, hiện tượng, quá trình sự phát triển là
khác nhau nó tồn tại trong khơng gian thời gian khác nhau  con đường phát triển
cũng khác nhau.
c. Ý nghĩa phương pháp luận
Trong nhận thức và trong hoạt động thực tiễn cần có quan điểm phát triển: tức là
phải đặt sự vật trong sự vận động, sự phát triển và phải phát hiện ra được các xu
hướng vận động biến đổi, chuyển hoá của chúng. Song cần phải khái quát những biến
đổi để vạch ra khuynh hướng biến đổi chính.
Quan điểm phát triển góp phần khắc phục tư tưởng bảo thủ, trì trệ trong hoạt
động nhận thức và hoạt động thực tiễn. Cho chúng ta cơ sở khoa học của niềm tin, sự
tất thắng của cái mới, cái tiến bộ đối với cái cũ, cái lạc hậu.
III. CÁC CẶP PHẠM TRÙ CƠ BẢN CỦA PHÉP BIỆN CHỨNG DUY VẬT
+ Phạm trù: là những khái niệm rộng nhất phản ánh những mặt, những thuộc
tính, những mối liên hệ chung, cơ bản nhất của các sự vật và hiện tượng thuộc một
lĩnh vực nhất định.
Lý luận phạm trùđã có ngay thời kỳ cổđại, nhưng các trường phái triết học khác
nhau đã giải đáp vấnđề bản chất của phạm trù theo những cách khác nhau.
+ Phái duy thực: coi phạm trù là những bản chấtý niệm, tồn tạiở bên ngoài
vàđộc lập vớiý thức của loài người.
+ Phái duy danh: coi phạm trù chỉ là những từ trống rỗng, không biểu hiện gì cả.
+ Cantơ coi phạm trù khơng phải là sự phảnánh những mặt nàođó của hiện thực,
mà là những hình thức nhận biết tồn tại có sẵn của tư duy con người, có trước mọi

18


Những nguyên lý cơ bản chủ nghĩa Mác – Lênin – nguyên lý 1

kinh nghiệm và không phụ thuộc vào kinh nghiệm, được lý trí của con ngườiđưa vào
giới tự nhiên.

+ Lênin cho rằng, các phạm trù là những bậc thang của quá trình nhận thức.
1. Cái chung và cái riêng, cái đơn nhất
a. Khái niệm.
* Cái riêng: chỉ một sự vật, một hiện tượng hay một quá trình riêng lẻ trong thế
giới khách quan.
* Cái chung: chỉ những thuộc tính chung giống nhau được lặp đi, lặp lại trong
nhiều sự vật, hiện tượng hay trong một quá trình riêng lẻ. (cái chung không tồn tại
như một sự vật hiện tượng cụ thể như cái riêng, mà nó tồn tại trong mỗi cái riêng).
* Cái đơn nhất: Là phạm trù triết học dùng để chỉ những nét, những mặt, những
đặc điểm, thuộc tính chỉ có ở một sự vật, một kết cấu vật chất mà không lặp lại ở sự
vật khác, kết cấu vật chất khác.
b. Mối quan hệ biện chứnggiữa cái chung và cái riêng
Mối quan hệ giữa cái chung và cái riêng trong lịch sử triết họcđược quan niệm
trong hai trường phái triết học rõ rệt:
- Phái duy thực: cái chung tồn tạiđộc lập, không phụ thuộc vào cái riêng vàsinh
ra cái riêng. Cịn cái riêng thì hoặc là khơng tồn tại, hoặc nếu tồn tại thì chỉ là do cái
chung sản sinh ra và chỉ là tạm thời. Cái riêng sinh ra và chỉ tồn tại trong một thời
gian nhấtđịnh rồi mấtđi, trong khi đó, cái chung tồn tại vĩnh viễn, không trải qua một
biến đổi nào cả.
- Phái duy danh: cái riêng tồn tại thực sự, cịn cái chung chỉ là những tên gọi
do lý tríđặt ra, chứ khơng phảnánh một cái gì có trong hiện thực.
- Quan niệm của chủ nghĩa duy vật biện chứng về mối quan hệ giữa cái chung
và cái riêng.
Thứ nhất, cái chung chỉ tồn tại trong cái riêng, thông qua cái riêng mà biểu hiện
ra sự tồn tại của mình.
Thứ hai, cái riêng chỉ tồn tại trong mối liên hệ với cái chung, khơng có cái riêng
tồn tại độc lập tuyệt tách rời cái chung..
Thứ ba, cái chung là một bộ phận của cái riêng, cái riêng không gia nhập hết vào
cái chung.
Thứ tư, cái đơn nhất và cái chung có thể chuyển hố cho nhau trong q trình

phát triển của sự vật.Cái đơn nhất biến thành cái chung gắn với sự phát triển đi lên
của sự vật còn cái chung biến thành cái đơn nhất gắn với quá trình vận động đi xuống
của sự vật.
c.Ý nghĩa phương pháp luận
Nghiên cứu mối quan hệ biện chứng giữa cái chung và cái riêng, trong quá trình
nghiên cứu và hoạt động thực tiễn, chúng ta khơng nên tuyệt đối hố bất kỳ một mặt
nào:
- Nếu tuyệt đối hoá cái chung, coi nhẹ cái riêng rơi vào chủ nghĩa giáo điều,
rập khuôn, máy móc.
19


Những nguyên lý cơ bản chủ nghĩa Mác – Lênin – nguyên lý 1

- Nếu tuyệt đối hoá cái riêng, coi nhẹ cái chung rơi vào chủ nghĩa kinh
nghiệm, cục bộ địa phương, chủ nghĩa dân tộc hẹp hòi.
2. Bản chất và hiện tượng
a. Khái niệm
+ Bản chất là tổng hợp những mặt, những mối liên hệ tất nhiên, tương đối ổn
định bên trong sự vật, quy định sự vận động và phát triển của sự vật.
+ Hiện tượng là sự biểu ra bên ngoài của bản chất
- So sánh cái bản chất với cái chung: Cái chung sẽ trùng với cái bản chất.
- So sánh bản chất với với nội dung: Bản chất chứa trong nội dung, nội dung bao
hàm cả cái bản chất và cả cái không bản chất.
- So sánh bản chất với quy luât : Nó là 2 phạm trù cùng bậc, tuy nhiên bản chất
và quy luật không đồng nhất với nhau, mỗi quy luật chỉ biểu hiện một mặt,một khía
cạnh nhất định của bản chất. Bản chất là tổng hợp nhiều mặt của quy luật, vì vậybản
chất rộng hơn quy luật.
Lênin khẳngđịnh: “ Quy luật và bản chất là những khái niệm cùng một lồi
(cùng một bậc), hay nóiđúng hơn, là cùng một trìnhđộ, những khái niệm này biểu

hiện con người nhận thức ngày càng sâu các hiện tượng, thế giới”13.
b. Mối quan hệ biện chứng giữa bản chất và hiện tượng
Sự thống nhất giữa bản chất và hiện tượng
+ Bản chất bao giờ cũng được thể hiện thơng qua hiện tượng, cịn hiện tượng
bao giờ cũng là sự biểu hiện của bản chất ở mức độ nhất định.
+ Bản chất và hiện tượng về căn bản là phù hợp với nhau. Bản chất bao giờ cũng
bộc lộ những hiện tượng nhất định. Bản chất khác nhau sẽ bộc lộ ra những hiện tượng
khác nhau. Bản chất thay đổi thì hiện tượng thay đổi của nó cũng thay đổi theo. Bản
chất biến mất thì hiện tượng cũng biến mất.
Sự đối lập giữa bản chất và hiện tượng
Bản chất là cái tương đối ổn định cịn hiện tượng là cái hay thay đổi vì vậy đây
là hai mặt đối lập
- Thống nhất giữa bản chất và hiện tượng là thống nhất bao hàm mâu thuẫn, bao
hàm sự khác biệt bản chất và hiên tượng không bao giờ phù hợp hoàn toàn với nhau.
Thể hiện:
+ Bản chất là cái sâu sắc hơn hiện tượng chậm thay đổi, hiện tượng phong phú
hơn bản chất thường xuyên thay đổi.
+ Có những hiện tượng phản ánh đúng bản chất nhưng có những hiện tượng chỉ
phản ánh một mặt nào đó của bản chất, có những hiện tượng phản ánh sai lệch bản
chất thậm chí xuyên tạc bản chất.
c. Ý nghĩa phương pháp luận
+ Không nên dừng lại ở hiện tượng mà phải đi sâu vào bản chất mới có thể hiểu
và nhận thức đúng đắn về sự vật.
13 V.I.Lênin: Toàn tập, NXB Tiến bộ, Mãtcơva,1981,t.29,tr.161.

20


Những nguyên lý cơ bản chủ nghĩa Mác – Lênin – nguyên lý 1


+ Phải ưu tiên việc xem xét các hiện tượng điển hình trong hồn cảnh điển hình.
(Khơng xem xét cào bằng).
+ Trong hoạt động thực tiễn nên dựa vào bản chất, không dựa vào hiện tượng.
+ Cần hết sức thận trọng khi kết luận về bản chất của sự vật.
3. Tất nhiên và ngẫu nhiên
a. Khái niệm:
Tất nhiên : là cái xuất phát từ mối liên hệ bản chất bên trong của sự vật, trong
những điểu kiện nhất định nó phải xảy ra đúng như thế, khơng thể khác.
Ngẫu nhiên: là cái xuất phát từ mối liên hệ bên ngoài, từ sự ngẫu hợp nhiều
hoàn cảnh bên ngồi; do đó, nó có thể xảy ra, cũng có thể khơng xảy ra, có thể xảy ra
thế này, cũng có thể xảy ra như thế khác.
b. Mối quan hệ biện chứng giữa tất nhiên và ngẫu nhiên
- Tất nhiên và ngẫu nhiên đều tồn tại khách quan, cái tất nhiên quyết định sự
vận động, phát triển của sự vật, cịn cái ngẫu nhiên có ảnh hưởng đến sự phát triển
đó.
- Ngẫu nhiên là hình thức biểu hiện của tất nhiên, bổ sung cho tất nhiên. Tất
nhiên vạch đường đi cho mình thơng qua vơ số cái ngẫu nhiên.
- Tất nhiên và ngẫu nhiên có thể chuyển hố cho nhau. ở trong mối quan hệ này
là tất nhiên, ở mối quan hệ khác lại là ngẫu nhiên và ngược lại.
c.Ý nghĩa phương pháp luận
Trong nhận thức và thực tiễn căn cứ vào cái tất nhiên chứ không phải cái ngẫu
nhiên. Tuy nhiên, không được bỏ qua cái ngẫu nhiên, không tách rời cái tất nhiên ra
khỏi cái ngẫu nhiên. Cần xuất phát từ cái ngẫu nhiên để đạt đến cái tất nhiên và khi
dựa vào cái tất nhiên phải chú ý đến cái ngẫu nhiên.
Tất nhiên và ngẫu nhiên có thể chuyển hố lẫn nhau. Vì vậy cần tạo những điều
kiện nhất định để cản trở hoặc thúc đẩy sự chuyển hố chúng theo đích nhất định.
4. Ngun nhân và kết quả
a. Khái niệm
Nguyên nhân: là sự tác động lẫn nhau giữa các mặt trong một sự vật hoặc giữa
các sự vật, hiện tượng với nhau từ đó tạo ra sự biến đổi nhất định.

Kết quả: dùng để chỉ những biến đổi xuất hiện do sự tác động giữa các mặt, các
yếu tố trong sự vật, hiện tượng, hoặc giữa các sự vật, hiện tượng.
b. một số tính chất của mối liên hệ nhân quả
- Tính khách quan: tồn tại ngồiý muốn của con người, khơng phụ thuộc vào
việc ta có nhận thứcđược nó hay khơng.
- Tính phổ biến: tất cả mọi hiện tượng trong tự nhiên và trong xã hội đều được
gây nên bởi những nguyên nhân nhất định. Khơng có hiện tượng nào là khơng có
ngun nhân.

21


Những nguyên lý cơ bản chủ nghĩa Mác – Lênin – nguyên lý 1

- Tính tất yếu: Kết quả là do nguyên nhân gây ra phụ thuộc vào nhữngđiều kiện
nhấtđịnh. Một ngun nhân nhấtđịnh trong hồn cảnh nhấtđịnh chỉ có thể gây ra kết
quả nhấtđịnh.
c. Mối quan hệ biện chứng giữa nguyên nhân – kết quả
- Mối quan hệ nguyên nhân và kết quả là mối quan hệ khách quan, bao hàm tính
tất yếu: khơng có ngun nhân nào khơng dẫn tới một kết quả nhất định và ngược lại
không có kết quả nào khơng có ngun nhân.
- Ngun nhân sinh ra kết quả do vậy nguyên nhân bao giờ cũng có trước kết
quả, cịn kết quả xuất hiện sau nguyên nhân.
- Một nguyên nhân sinh ra không chỉ sinh ra một kết quả, mà sinh ra nhiều kết
quả. Một kết quả thường không phải do một nguyên nhân gây ra mà do nhiều nguyên
nhân gây ra. Người ta phân chia ra các lâọi nguyên nhân
+ Nguyên bên trong và nguyên nhân bên ngoài
+ Nguyên nhân trực tiếp và nguyên nhân gián tiếp
+ Nguyên nhân cơ bản và nguyên nhân không cơ bản
+ Nguyên nhân chủ yếu và nguyên nhân thứ yếu

+ Nguyên nhân khách quan và nguyên nhân chủ quan
- Trong sự vận động của thế giới vật chất, khơng có ngun nhân đầu tiên và kết
qủa cuối cùng. Ngun nhân và kết quả ln thay đổi vị trí cho nhau, cái ở đây hoặc
trong lúc này là nguyên nhân thì ở chổ khác hoặc ở lúc khác lại là kết quả, và ngược
lại.
- Kết quả tácđộng trở lại nguyên nhân theo hai hướng :
+ Thúcđẩy nguyên nhân
+ Kìm hãm nguyên nhân
d.Ý nghĩa phương pháp luận
- Một kết quả do nhiều nguyên nhân sinh ra vì vậy trong hoạt động thực tiễn
chúng ta cần phân loại nguyên nhân, chiều hướng tác động của các nguyên nhân, để
từ đó có biện pháp thích hợp tạo điều kiện cho nguyên nhân tích cực và hạn chế sự
hoạt động của các nguyên nhân có tác động tiêu cực.
- Kết quả có tác động và cải tạo nguyên nhân vì vậy trong hoạt động thực tiễn
chúng ta cần phải khai thác, tận dụng các kết quả đã đạt được để tạo điều kiện thúc
đẩy nguyên nhân phát huy tác dụng nhằm đạt mục đích.
5. Nội dung và hình thức
a. Khái niệm
- Nội dung: dùng để chỉ sự tổng hợp tất cả những mặt, những yếu tố, những quá
trình tạo nên sự vật, hiện tượng.
- Hình thức: dùng để chỉ phương thức tồn tại và phát triển của sự vật, hiện tượng
đó là hệ thống các mối liên hệ tương đối bền vững giữa các yếu tố của nó.
b. Mối liên hệ biện chứng giữa nội dung và hình thức
Nội dung và hình thức có sự thống nhất với nhau thể hiện ở chỗ:
22


Những nguyên lý cơ bản chủ nghĩa Mác – Lênin – ngun lý 1

- Khơng có hình thức nào lại không chứa đựng một nội dung nhất định, và

ngược lại, khơng có nội dung nào lại khơng được biểu hiện dưới một hình thức cụ thể
nào đó.
- Tuy nhiên sự thống nhất giữa nội dung và hình thức là sự thống nhất giữa hai
mặt đối lập:
+ Nội dung quyết định hình thức, hình thức phụ thuộc vào nội dung. Sự vật biến
đổi bao giờ cũng bắt đầu từ sự biến đổi của nội dung, hình thức tự nó khơng biến đổi
mà chỉ biến đổi dưới tác động của nội dung.
+ Hình thức do nội dung quyết định, nhưng hình thức có tác động trở lại đối với
nội dung:
. Nếu hình thức phù hợp với nội dung thúc đẩy sự vật phát triển.
. Nếu hình thức khơng phù hợp với nội dung cản trở quá trình phát triển của sự
vật.
 Muốn cho sự vật tiếp tục phát triển nó địi hỏi hình thúc cũ phải được xố bỏ
thay thế bằng hình thức mới phù hợp với sự phát triển của nội dung để tiếp tục thúc
đẩy sự vật phát triển.
c. Ý nghĩa phương pháp luận
Trong nhận thức và hoạt động thực tiễn khơng được tách rời, hay tuyệt đối hố
nội dung và hình thức. Cần chống chủ nghĩa hình thức.
Muốn thúc đẩy sự vật phát triển ta phải biết căn cứ vào nội dung và luôn tạo ra
sự phù hợp của hình thức.
6. Khả năng và hiện thực
a. Khái niệm
+ Hiện thực: là những gì hiện có, hiện đang tồn tại thực sự.
+ Khả năng: là những gì hiện chưa có nhưng sẽ có, sẽ tới khi có những điều
kiện thích hợp.
b. Mối liên hệ biện chứng giữa khả năng và hiện thực
- Khả năng và hiện thực tồn tại trong mối liên hệ chặt chẽ với nhau, không tách
rời nhau và thường xun chuyển hố lẫn nhau trong q trình phát triển của sự vật.
Vì hiện thực được chuẩn bị bởi khả năng, còn khả năng sẽ biến thành hiện thực (khi
có điều kiện tương ứng). Cứ như vậy, làm cho sự vật vận động và phát triển không

ngừng.
- Cùng một điều kiện nhất định, trong cùng một sự vật có thể tồn tại nhiều khả
năng chứ khơng phải chỉ có một khả năng.
- Trong xã hội hoạt động có ý thức của con người có vai trị hết sức to lớn trong
việc biến khả năng thành hiện thực:
+ Nếu khơng thấy vai trị chủ quan của con người sẽ rơi vào sai lầm hữu
khuynh, bó tay khuất phục hồn cảnh.
+ Nếu tuyệt đối hoá nhân tố chủ quan, coi nhẹ điều kiện khách quan sẽ mắc sai
lầm rơi vào chủ quan duy ý chí.
23


Những nguyên lý cơ bản chủ nghĩa Mác – Lênin – nguyên lý 1

c.Ý nghĩa phương pháp luận.
+ Trong hoạt động thực tiễn cần dựa vào hiện thực để đề ra chủ trương, phương
hướng hành động của mình. Nếu chỉ dựa vào cái còn ở dạng khả năng sẽ rơi vào ảo
tưởng. Tuy nhiên khi đề ra chủ trương, phương hướng hành động cũng phải tính đến
khả năng để việc đề ra chủ trương, kế hoạch hành động sát thực hơn.
+ Việc chuyển khả năng thành hiện thực trong tự nhiên được diễn ra một cách tự
phát. Trong xã hội nó lại diễn ra tự giác thơng qua hoạt động có ý thức và mục đích
của con người. Vì vậy, trong quá trình hoạt động thực tiễn chúng ta tránh tuyệt đối
hố hoặc hạ thấp vai trị của nhân tố chủ quan.
IV. CÁC QUY LUẬT CƠ BẢN CỦA PHÉP BIỆN CHỨNG DUY VẬT
* Một số vấn đề về quy luật
- Định nghĩa quy luật: Quy luật là những mối liên hệ bản chất, tất nhiên, phổ
biến và lặp đi lặp lại giữa các mặt, các yếu tố, các thuộc tính bên trong mỗi một sự
vật, hay giữa các sự vật và hiện tượng với nhau.
Các quy luật của tự nhiên, xã hội và tư duy đều mang tính khách quan, con
người khơng thể tạo ra hoặc xố bỏ nó mà chỉ nhận thức và vận dụng nó trong thực

tiễn.
- Phân loại quy luật:
+ Căn cứ vào trình độ phổ biến các quy luật được chia thành:
Quy luật riêng: là những quy luật chỉ tác động trong phạm vi nhất định của các
sự vật và hiện tượng cùng loại.
Quy luật chung: là những quy luật tác động trong nhiều loại sự vật và hiện tượng
khác nhau.
Quy luật phổ biến: là những quy luật tác động trong tất cả các lĩnh vực tự nhiên xã hội - tư duy. Đây chính là những quy luật mà phép biện chứng duy vật nghiên
cứu.
+ Căn cứ vào lĩnh vực tác động: các quy luật được chia thành 3 nhóm lớn:
Quy luật tự nhiên: là những quy luật nảy sinh và tác động trong giới tự nhiên,
kể cả cơ thể con người, không phải thông qua hoạt động ý thức của con người.
Quy luật xã hội: là những hoạt động của chính con người trong các quan hệ xã
hội, những quy luật đó khơng thể nảy sinh và tác động ngồi hoạt động có ý thức của
con người, nhưng những quy luật xã hội vẫn mang tính khách quan.
Quy luật của tư duy: Là những quy luật thuộc mối liên hệ nội tại những khái
niệm, phạm trù, phán đốn, suy luận và q trính phát triển nhận thức lý tính ở con
người.
Với tư cách là một khoa học, phép biện chứng duy vật nghiên cứu những quy
luật phổ biến tácđộng trong tất cả các lĩnh vực tự nhiên, xã hội và tư duy con người.
* Các quy luật cơ bản của phép biện chứng duy vật.
1. Quy luật chuyển hóa từ những sự thay đổi về lượng thành những sự thay đổi
về chất và ngược lại

24


Những nguyên lý cơ bản chủ nghĩa Mác – Lênin – nguyên lý 1

a. Các khái niệm cơ bản

* Khái niệm chất:
Chất là phạm trù triết học dùng để chỉ tính quy định khách quan vốn có của sự
vật, là sự thống nhất hữu cơ của những thuộc tính làm cho sự vật là nó chứ khơng
phải là cái khác.
- Các đặc điểm của chất:
+ Chất của mỗi sự vật khác nhau được tạo thành bởi các nhân tố khác nhau và
cách sắp xếp các nhân tố theo cấu trúc và trình độ khác nhau.
+ Chất biểu hiện tình trạng tương đối ổn định của sự vật, làm cho nó vẫn là nó
chưa biến thành cái khác.
+ Chất chẳng những nói lên sự khác nhau, mà cịn nói lên những yếu tố chung
giống nhau.
+ Chất của sự vật được bộc lộ ra bên ngồi bằng nhiều thuộc tính, có những
thuộc tính là căn bản, có những thuộc tính khơng căn bản, mỗi thuộc tính lại có thể
đặc trưng cho một chất, một vật khơng chỉ có một chất mà có nhiều chất, vơ vàn chất.
Trong q trình tồn tại và phát triển của sự vật, những thuộc tính khơngcăn bản có
thể thay đổi mất đi hoặc nảy sinh thêm nhưng chất của sự vật không thay đổi. Chỉ khi
nào những thuộc tính căn bản thay đổi hay mất đi, mới làm cho chất của sự vật thay
đổi, mất đi.
+ Tuỳ theo mối liên hệ cụ thể mà thuộc tính nào đó của chất mới bộc lộ ra.
* Khái niệm về lượng:
- Lượng là phạm trù triết học để chỉ tính quy định khách quan vốn có của sự vật
về mặt số lượng, quy mơ, trình độ, nhịp điệu của sự vận động và phát triển cũng như
các thuộc tính của sự vật.
- Các đặc điểm của lượng:
+ Trong tự nhiên lượng có thể được đo đếm bằng con số chính xác.
+ Trong xã hội lượng nhiều khi không thể đo đếm bằng con số chính xác mà
phải bằng khả năng trừu tượng, khái quát hoá (ước lượng).
b) Quan hệ biện chứng giữa chất và lượng
- Tính thống nhất giữa chất và lượng trong một sự vật: mọi sự vật đều là sự
thống nhất giữa lượng và chất, chất là mặt tương đối ổn định, còn lượng là mặt

thường xuyên biến đổi. Hai mặt đó khơng tách rơi nhau mà tác động qua lại lẫn nhau
một cách biện chứng, sự thay đổi về lượng tất yếu sẽ dẫn đến sự chuyển hoá về chất
của sự vật hiện tượng. Ở giới hạn nhất định, sự thay đổi về lượng dẫn tới sự thay đổi
về chất. Giới hạn mà sự thay đổi về lượng chưa làm biến đổi về chất gọi là độ.
* Khái niệm độ: Là phạm trù triết học, dùng để chỉ sự thống nhất giữa lượng và
chất, nó là khoảng giới hạn, mà trong đó, sự thay đổi về lượng chưa làm thay đổi căn
bản về chất của sự vật.
+ Độ là biểu hiện tương đốiổnđịnh của sự vật, độ của sự vật có thể thay đổi khi
có nhữngđiều kiện thay đổi. Trong khuôn khổ củađộ, lượng biếnđổi từ từ, tiệm tiến,

25