f i l l ffT\
y IM U w

HOÀNG BÁTHỊNH
(Chủ biên)

GIÁO TRÌNH

GIA ĐÌNH HOC

I


Giáo trinh
GIA ĐÌNH HỌC


HỒNG BÁ THỊNH (Chú biên)

GIÁO TRÌNH

GIA ĐÌNH HỌC
■

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NÔI
TRUNG TẰM THÔNG TIN THƯ VIỆN ;

ồâM 00040?9

N H À X U Ấ T B Ả N Đ Ạ I H Ọ C Q U Ố C G IA H À N Ộ I

I


T H ƠN GT INVÊ CÁCTÁC GÍẢ
Hồng Bá Thịnh: Phó Giáo sư, Tiến sĩ Xã hội học. Hiện đang công tác
tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học
Quốc gia Hà Nội. Lĩnh vực quan tâm: xã hội học gia đình
và giới, xã hội học sức khỏe; lý thuyết phát triển xã hội.
Email:
Đặng Thị Lan Anh: Tiến sĩ Xã hội học. Hiện đang công tác tại
Trường Đại học Lao động - Xã hội, Hà Nội. Lĩnh vực quan tâm:
gia đình học, giới và phát triển, cơng tác xã hội vói gia đình.
Email:
Nguyễn Thị Thu Hà: Tiến sĩ Tâm lý học. Hiện đang công tác tại
Học viện Phụ nữ Việt Nam, Trung ương Hội Liên hiệp Phụ nữ
Việt Nam. Lĩnh vực quan tâm: tâm lý học lãnh đạo, quản lý;
định kiến giới trong lãnh đạo, quản lý.
Email:
Đoàn Thị Thanh Huyền: Tiến sĩ Xã hội học. Hiện đang công tác tại
Học viện Phụ nữ Việt Nam. Lĩnh vực quan tâm: gia đình học,
dân SỐvà phát triển; cơng tác xã hội với gia đình.
Email:
Lê Thái Thị Băng Tâm: Thạc sĩ Xã hội học. Chuyên gia tư vấn phát triển
xã hội. Lĩnh vực quan tâm: xã hội học gia đình.
Email:


MỤC
LỤC
■

■
Danh mục bảng..............................................................................................10
Danh mục hộp................................................................................................11
Danh mục các từ viết tắ t.................................................................................. 12
Lời nói đẩu................................................................................................... 13

CHƯƠNG 1. KHÁI NIỆM VÀ LỊCH sử NGHIÊN cứu GIA ĐÌNH
1. Khái niệm gia đình và hộgia đình..................................................................... 15
{ 1.1. Gia đình..............................................................................................15
lv2. Hộ gia đình..........................................................................................19
2. Lịch sử nghiên cứu gia đình............................................................................20
2.1. Giai đoạn 1: Nửa cuối thế kỷ XIX............................................................... 20
2.2. Giai đoạn 2: Nửa đẩu thế kỷ XX................................................................. 23
2.3. Giai đoạn thứ ba: nửa sau thế kỷ XX........................................................... 26
3. Gia đình trong nghiên cứu cùa một sỗ ngành khoa học xã hội.................................. 28
4. Đối tượng nghiên cứu của gia đình học............................................................. 30
Câu hỏi ơn tập............................................................................................... 31

CHƯƠNG 2. CÁCH TIẾP CẬN LÝ THUYẾT NGHIÊN cửu VẼ 6IA ĐÌNH
1. (ách tiếp cận lý thuyết cấu trúc chức năng................................................ ........ 34
2. Cách tiếp cận lý thuyết xung đột xã hội............................................................. 40
3. Cách tiếp cận lý thuyết tương tác biểu trưng...................................................... 45
4. Cách tiếp cận lý thuyết trao đối xã hội.............................................................. 48
5. Cách tiếp cận lý thuyết hệ thống gia đình..........................................................50
6. Cách tiếp cận lý thuyết phát triển.................................................................... 52
Câu hỏi ôn tập............................................................................................... 55


6


6IÁ0 TRÌNH GIA ĐÌNH HỌC

CHƯƠNG 3. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN cứu GIA ĐÌNH
2. Các bước thực hiện nghiên cứu........................................................................ 58
2.1. Xác định vấn đé nghiên cứu..................................................................... 58
2.2. Tổng quan tài liệu..................................................................................59
2.3. Mục tiêu nghiên cứu.............................................................................. 59
2.4. Câu hỏi nghiên cứu............................................................................... 60
2.5. Giả thuyết nghiên cứu............................................................................ 61
2.6. Các phương pháp thu thập thơng t in .......................................................... 61
3. Trình bày kết quả nghiên cứu.......................................................................... 65
3.1. Tên báo cáo.......................................................................................... 65
3.3. Giới thiệu........................................................................................... 66
3.4. Phương pháp nghiên cứu........................................................................ 66
3.5. Kết quả.............................................................................................. 67
3.6. Kết luận và để n gh ị............................................................................... 68
3.7. Tài liệu tham kh ả o ................................................................................ 68
4. Những lưu ý khi nghiên cứu về một vài chủ đé gia đình.......................................... 68
4.1. Phân tích tài liệu .................................................................................. 68
4.2. Nghiên cứu vế bạo lực gia đình ở Việt Nam................................................ d $
4.3. Nghiên cứu vé ly hôn.............................................................................. 81
Câu hỏi ôn tập..................................................................................... ...........91

CHƯƠNG 4. Sự ĐA DẠNG CẤC HÌNH THÁI GIA ĐÌNH
1. Sơ lược vé lịch sử phát triển các hình thái của gia đình........................................... 94
2. Sự đa dạng của hình thái gia đình................................................................... 98
2.1. Gia đình dựa trẽn số thế hệ.......................................................................98
2.2. Gia đình dựa trên quan hệ huyết thống...................................................... 100
2.3. Gia đình dựa trên nơi cư trú sau kết hơn..................................................... 101
2.4. Gia đình dựa theo dịng dõi.................................................................... 102

2.5. Gia đình dựa trên số người tham gia hơn nhân............................................. 104
2.6. Gia đình dựa trên số lán kết hỏn của một cặp vợ chổng................................... 105
3. Một số loại hình gia đình khác........................................................................105
3.1. Gia đình phức hợp................................................................................105
3.2. Gia đình cha/mẹ đơn th ân ..................................................................... 106


Mic lục

7

Ì.3. Gia đình nhiéu cha mẹ........................................................................... 110
Ì.4. Gia đính khơng con............................................................................... 113
3.5. Gia đình đóng tính................................................................................114
Câi hỏi ơn tập...............................................................................................115

CHƯƠNG 5. CÁC CHỨC NĂNG cơ BẢN CỦA GIA ĐÌNH
O ứ c n ă n g sinh sản..................................................................................... 117
1.1. Dặc trưng cùa chức năng sinh sản............................................................. 117
1.2. Biến đổi của chức năng sinh sàn.............................................................. 119
2.Chức năng xă hội hoá................................................................................. 121
2.1. Đặc trưng của chức năng xã hội hóa........................................... .7............121
2.2. Biến đổi chức năng xã hội hoá................................................................. 125
3 Chức năng kinh tế....................................................................................... 126
3.1. Đặc trưng của chức năng kinh tế............................................................... 126
3.2. Biến đổi chức năng kinh tế ..................................................................... 128
4 Chức năng tình cảm.................................................................................... 129
4.1. Đặc trưng của chức năng tình cảm............................................................ 129
4.2. Biến đổi chức năng tình cảm ...................................................................130
Ciu hỏi ơn tập.............................................................................................. 132


CHƯƠNG 6. QUAN HỆ GIỚI TRŨNG GIA ĐINH
1 Khái niệm giới tính và giới.............................................................................................. 133

1.1. Giới tính (Sex)..................................................................................... 134
1.2. Khái niệm Giới (Gender)........................................................................ 134
2 Vai trò xã hội và vai trò giới........................................................................... 135
2.1. Vai trò xã hội...................................................................................... 135
2.2. Vai trò giới......................................................................................... 136
3.
Các vai trị trong giới và gia đình............................................................. 141
3.1. Những giải thích xã hội học vể vai trị giới trong gia đình............................... 144
3.2. Vai trị giới trong các chức năng gia đình.................................................... 145
3.3. Các mối quan hệ giới trong gia đình......................................................... 146
(âu hỏi ơn tập.............................................................................................. 161


GIÁO TRÌNH GIA ĐÌNH HỌC

8

CHƯƠNG 7. VĂN HĨA GIA ĐÌNH
1. Văn hóa và văn hóa gia đình.......................................................................... 164
1.1. Văn hóa............................................................................................. 164
1.2. Văn hóa gia đình............................................................. ..................... 166
2. Văn hóa gia đình trong thời kỳ Đổi Mới............................................................. 169
2.1. Những giá trị văn hóa gia đình truyển thống tốt đẹp ứược để cao...................... 170
2.2. Hình thành những giá trị vãn hóa gia đình mới............................................. 171
2.3. Những biểu hiện suy thối đạo đức, văn hóa gia đĩnh..................................... 174
3. Gia đình là tám gương phản chiếu sự đa dạng văn hoá..........................................179

3.1. Vé văn hoá vật chất trong đời sống gia đình................................................. 180
3.2. Vể văn hố tinh thẩn trong đời sống giađình................................................ 182
3.3. Hơn nhân và sự đa dạng văn h o á ............................................................. 185
4. Gia đình là nơi chuyển giao và lưu giữ văn hố.................................................... 186
Câu hỏi ơn tập.............................................................................................. 190

CHƯƠNG 8. BẠO Lực GIA ĐÌNH VA LY HƠN
1. Bạo lực gia đình..........................................................................................192
1.1. Khái niệm bạo lực gia đình.......................... ........................................... 192
1.2. Các hình thức bạo lực gia đình................................................................. 196
1.3. Thực trạng bạo lực gia ẩin h .................................................................... 200
_ 1.4. Hậu quả của bạo lực gia đình................................................................... 202
2. Ly hơn.....................................................................................................204
2.1. Khái niệm.......................................................................................... 204
2.2. Thực trạng ly hôn................................................................................. 207
2.3. Nguyên nhân ly hôn............................................................................. 212
2.4. Hậu quả của việc ly hơn......................................................................... 214
Câu hỏi ơn tập.............................................................................................. 217

CHƯƠNG 9. CHÍNH SÁCH XÃ HỘI VỂ GIA ĐÌNH
1. Khái niệm và chức năng chính sách xã h ộ i................................................ 220
1.1. Khái niệm.......................................................................................... 220
1.2. Chức năng của chính sách xã hội............................................................... 221
1.3. Mục đích và ý nghĩa của chính sách gia đình và chính sách xã hội.......................222


9

Mjc lục


2. Mững vấn đé xung quanh chính sách xă hội vể gia đình....................................... 226
2.1. Gia đình như là một thiết chế tư hay cơng?................................................. 226
2.2. Chính sách cho tất cả gia đình hay chỉ cho những giađình có vấn để?.................. 226
2.3. Chính sách cho gia đình hay cho các cá nhân?.............................................. 227
2.4. Chính sách ở cấp độ vi mơ hay vĩ mơ?........................................................ 229
2.5. Chính sách ngăn chặn hay thúc đẩy?......................................................... 229
2.6. Chính sách quan hệ huyết thống hay quan hệ tìnhcảm?................................... 231
3. Quan điểm vé xây dựng gia đình Việt Nam......................................................... 233
3.1. Chính sách xã hội cho gia đình nói chung...................................................234
3.2. Chính sách xã hội đối với nhóm gia đinh dặc t h ù .......................................... 244
Câu hỏi ôn tập............................................................................................... 251

CHƯƠNG 10. CƠNG TÁC XÃ HỘI VỚI GIA ĐÌNH
1. Cơng tác xã hội với gia đình.......................................................................... 254
1.1. Khái niệm cơng tác xã hội...................................................................... 254
1.2. Công tác xã hội với gia đình................................................................... 255
2. Sơ lược vé thuyết vai trị xã hội...................................................................... 259
3. Lý thuyết vai trị xã hội trong cơng tác xã hội với cá nhân và gia đình.........................264
3.1. Vị trí của lý thuyết vai trị trong Cơng tác xã hội............................................. 264
3.2. Vận dụng lý thuyết vai trị trong Cơng tác xã hội với cá nhân và gia đinh.............. 265
Câu hỏiòn tập.............................................................................................. 270

CHƯƠNG 11. CHIẾU CẠNH GIỚI TRONG CÔNG TÁC XẪ HỘI ở VIỆT NAM
1. Tiếp cận Giới và phát triển trong Công tác xã hội................................................. 272
2. Chiều cạnh giới trong một số lĩnh vực công tác xã hội........................................... 273
2.1. Một vài sô' liệu vé đào tạo nhân lực ngành công tác xã h ộ i............................... 274
2.2. Giới và nguổn nhân lực công tác xã hội....................................................... 275
2.3. Giới trong một số lĩnh vực công tác xã hội................................................... 276
Câu hỏi ôn tập....... ...................................................................................... 284
Tài liệu tham khảo.........................................................................................285



6IÁ0 TRÌNH GIA ĐÌNH HỌC

10

DANH MỤC BẢNG
Bảng 1. Tính đối xứng của đời sống xã hội: Các giả thuyết vé mơ hình trật tự
và xung đột xã hội............................................................................ 44
Bàng 2. Năm phương pháp thu thập dữ liệu trong nghiên cứu gia đình.........................58
Bảng 3. Khung đánh giá độ tin cậy của tài liệu....................................................... 74
Bảng 4. Ly hôn giai đoạn từ 1950 đến 1998.......................................................... 87
Bảng 5. Ly hôn ở Việt Nam giai đoạn 2000 ứến 2005................................................ 88
Bảng 6. Tỷ lệ kết hôn thô và tỷ lệ lỵ hôn thô, Việt Nam 2003,2004 và 2005.....................89
Bảng 7. Phân bố dân số từ 15 tuổi trở lẻn chia theo tình trạng hơn nhân, giới tính
và thành thị/nông thôn, 1/4/2012....................................................... 107
Bàng 8. Tỷ suất di cư của dân số từ 15 tuổi trở lên trong 12 tháng trước thời điểm điéu tra
chia theo giới tính và tình trạng hịn nhân, 1/4/2012................................. 109
Bảng 9. Con cái trị chuyện với cha mẹ theo giới tính.............................................. 157
Bảng 10. Sự tương đổng và khác biệt giữa các khái niệm liên quan đến bạo lực gia đình....194
Bàng 11. Ly hơn của dân số từ 13 tuổi trở lên theo đô thị và nông thôn....................... 208
Bảng 12. Vé công tác xét xử ở cấp sơ thẩm, giai đoạn 2001-2011............................... 210
Bảng 13. Vé công tác xét xử ở cấp phúc thẩm, giai đoạn 2001-2011 ........................... 210
Bảng 14. vé công tác giải quyết các vụ việc hôn nhân - gia ẩinh theo thủ tục giám đốc thẩm,
tái thẩm, giai đoạn 2001-2011............................................................ 211
Bảng 15. vé số vụ việc hơn nhân - gia đình bị hủy, sửa, giai đoạn 2001-2011............... 211
Bảng 16. Tỷ lệ hộ nghèo và số hộ được vay vốn từ ngân hàng chính sách xã hội, giai đoạn
2010-2014............. ..... ..... ............ ............ .................... ............ ...249
Bảng 17. Khác biệt giới trong đội ngũ nhân viên công tác xã hội............................... 275
Bảng 18. Sô' lượng giảng viên một số khoa Công tác xã hội theo giới tính..................... 276



11

Mục lục

DANH MỤC HỘP
Hộp 1. Nguón gốc của thuật ngữ gia đình.............................................................. 18
Hộp 2. Em bé được mang thai hộ đấu tiên ở Việt Nam chào đời................................... 112
Hộp 3. Pháp luật châu Âu liên quan đến các cặp đôi đổng tín h ...................................114
Hộp 4. Gán 19 triệu gia đình văn hóa nhưng văn hóa ván xuống cấp........................... 174


DANH MỤC CẮC Từ VIẾT TẮT
ADB:
Bộ LĐ, TB và XH:
Bộ VH,TT và DL:
CP:

Ngân hàng phát triển châu Á
Bộ Lao động, Thương binh và Xá hội
Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch
Chính phủ

CTXH:
DS-KHHGĐ:

Cơng tác xã hội
Dân số-Kế hoạch hóa gia đình


Hội LHPN:
NO:
NHCSXH:
WHO:

Hội Liên hiệp Phụ nữ
Nghị định
Ngân hàng Chính sách xã hội
Tổ chức Y tếThế giới

UNICEF:

Quỹ Nhi đóng Liên hợp quốc


LỒI NĨI ĐẦU
Gia đình là một lĩnh vực được nhiều ngành khoa học quan tâm
nghiên cứu, ở Việt Nam trong ba thập kỷ trở lại đây đã có nhiều
cơng trình nghiên cứu về gia đình từ các ngành xã hội học, tâm lý
học, nhân học, văn hóa đã được xuất bàn.
Gia đình cũng là chủ đề được đề cập ở các cấp học phổ thơng.
Trong chương trình đào tạo của nhiều trường đại học, cao đẳng
thuộc khối ngành khoa học xã hội và nhân văn có học phần gia đình
học là mơn học chung cho sinh viên hệ chính quy và hệ vừa học vừa
làm. Gia đình học cũng là học phần có trong chương trình đào tạo
ngành Cơng tác xã hội hiện đang được giảng dạy ở 54 trường đại
học, cao đẳng.
Cuốn -giáo trình này được biên soạn nhằm giúp giảng viên và
sinh viên các Trường Đại học và Cao đẳng trên phạm vi cả nước có


them tài liệu dạy và học mơn gia đình học, với hy vọng góp phần
nâng cao chất lượng đào tạo và nghiên cứu về gia đình nói chung và
đào tạo Cơng tác xã hội trong các trường cao đẳng, đại học nói riêng.
Giáo trình được biên soạn theo hướng giới thiệu các khái niệm
then chốt, các lý thuyết cơ bản và một số d ìủ đề chính về gia đình.
Sách được cấu trúc với 11 chương, bao gồm: Chương 1 (Khái niệm
và lịch sử nghiên cứu), Chương 2 (Cách tiếp cận lý thuyết nghiên
cứu gia đình), Chương 3 (Phương pháp nghiên cứu gia đình),
Chương 4 (Sự đa dạng các hình thái gia đình), Chương 5 (Các chức
năng cơ bản của gia đình), Chương 6 (Quan hệ giới trong gia đình),
Chương 7 (Văn hóa gia đình), Chương 8 (Bạo lực gia đình và ly


14

GIÁO TRÌNH GIA ĐÌNH HỌC

hơn), Chương 9 (Chính sách xã hội về gia đình), Chương 10 (Cơng
tá t xã hội với gia đình) và Chương 11 (Chiêu cạnh giới trong cơng
tác xã hội ờ Việt Nam).
Bên cạnh việc trình bày các luận điếm, ngun lý cơ bản, giáo
trình cịn m inh họa bằng tư liệu nghiên cứu trong nước và quốc tế;
đồng thời cũng phân tích sự biến đổi các vấn đề của gia đình và
cuối mơi chương có gợi ý vận dụng kiến thức vào thực hành công
tác xã hội.
Đây là cơng trình tập thể của các tác giả. Mỗi tác giả ngồi đóng
góp chung cịn tham gia viết trong các chương. H oàng Bá Thịnh là
chủ biên, đồng tác giả tham gia biên soạn chính các chương 2,3,46
và 11 và cùng biên soạn các chương còn lại; Lê Thái Thi Băng Tầm
(chương 1); Đặng Thị Lan Anh (chương 5); N guyễn Thị Thu Hà

(chương 7 và viết chung chương 9); Đoàn Thị Thanh H uyền (chương
8 và viết chung chương 10).
Mặc dù đã có nhiều cố gắng, nhưng cuốn sách khơng tránh khỏi
nhữ ng thiếu sót. Các tác giả mong nhận được nhữ ng ý kiến góp ý
của bạn đọc đ ế lần xuất bản sau giáo trình được hồn thiện hơn.
Mọi góp ý xin gửi cho Chủ biên giáo trình theo địa chi thinhhb@
vnu.edu.vn.

•
Hà N ội, ngày 14 tháng 2 năm 2016
Thay mặt nhóm tác giả
PGS. TS. Hoàng Bá Thịnh


Chương 1

KHÁI NIỆM VÀ LỊCH SỬNGHIẼN cứu GIA ĐÌNH
M ụ tiêu học tập:
- Hểu được m ột vài quan điểm khác nhau về gia đình;

- Nim được các giai đoạn lịch sử nghiên cứu về gia đình;
- Bất được đối tượng nghiên cứu gia đình.
Mở đẩu
Gi; đinh là m ột lĩnh vực thu hút sự quan tâm của nhiều ngành
khoa h c xã hội và nhân văn. Mặc dù gia đình đã hình thành tị rất
lâu troig lịch sử phát triển của nhân loại, nhưng nghiên cứu về gia
đình nlư m ột ngành khoa học thì thực sự mới chi từ thế kỷ XIX trở
lại đây Có nhữ ng quan niệm khác nhau về gia đình, tùy theo cách
tiếp cậ] của nhà nghiên cứu từ góc độ nào, điều này khơng chỉ thể
hiện ở ách đinh nghĩa gia đình, mà còn thấy trong nội dung ở các

giai đon trong lịch sử nghiên cứu gia đình.
1. Kháhiệm gia đình và hộ gia đình
7.1. Giíđình
L. vloocgan trong tác phẩm nổi tiếng Xã hội cô’đại (1877) trong
phần 3'Sự phát triền của tư tưởng gia đình) khi bắt đầu vào chương 1
(Gia đHh cổ đại) ơng khơng đưa ra định nghĩa gia đình là gì, mà đề
cập ngy vào 5 hình thái gia đình. Điều này cho thấy, việc đưa ra
một đ ih nghĩa về gia đình có được sự thuyết phục khơng phải là
một chyện đơn giản.


16

GIÁO TRÌNH GIA ĐÌNH HỌC

G.p. Murdock, trong tác phẩm "Cấu trúc xã hội" (1949) viết
rằng "Gia đình là một nhóm xã hội có đặc trư ng là cùng cư trú, hợp
tác và tái sản xuất kinh tế (người lớn của cả hai giới), và ít nhất
trong đó có quan hệ tính dục với nhau, được xã hội tán thành, một
hoặc nhiều con cái (do họ đẻ ra hoặc do họ nhận con nuôi)".
Một cách định nghĩa khác của nhà xã hội học Jonh J. Macionis,
nêu rõ hơn những quan hệ rất đặc thù của gia đình: hơn nhân và
huyết thống. Định nghĩa nhấn m ạnh đến quan hệ gia đình là mối
quan hệ sơ cấp, các thành viên liên kết với nhau bằng tính trách
nhiệm và kinh tế chung "Gia đinh là một tập thể xã hội có từ hai
người trở lên trên cơ sở huyết thống, hôn nhân hay nghĩa dưỡng
cùng sống với nhau. Đời sống gia đình mang tính hợp tác, gia đình
thường là các tập thê’sơ cấp trong đó thành viên có cùng tài nguyên
kinh tế và trách nhiệm hàng ngày" (Jonh J. Macionis, 2004:453). Ông
cũng cho rằng, gia đình được khởi đầu từ hơn nhân "Trong hầu hết

các xã hội trên th ế giới, gia đình chủ yếu do hôn nhân tạo thành, là
mối quan hệ được xã hội thừa nhận gồm sự hợ p tác kinh tế và hoạt
động tình dục"(J. Macionis, 2004:453).
E.w. Burgess và H.J. Locke trong "Gia đình" (1953), đã đưa ra
định nghĩa sau:
"Gia đình là một nhóm người đồn kết với nhau bằng những mối
liên hệ hôn nhân, huyết thống và việc nhận con nuôi tạo thành một hộ
đơn giản, tác động lẫn nhau trong vai trò tương ứng của họ là người
chồng và người vợ, người mẹ và người cha, anh em và chị em, tạo ra
một nền văn hoá chung" (dẫn theo Tương Lai, 1996:27). Định nghĩa này
quan tâm tói cấu trúc quan hệ bên trong gia đình và chi rõ các vị trí của
các yếu tố (thành viên trong gia đình) và các vai ữị tương ứng.
Định nghĩa của Wiliam J. Goode, (1971), đã đưa ra m ột số chuẩn
mực đ ể xác định gia đình dựa trên các mối quan hệ bên trong gia
đình, "giúp chúng ta khi xác định, xây dựng khái niệm gia đình
phải chú ý tói mối quan hệ giữa các thành viên về quyền hạn và
trách nhiệm:
1.
ít nhất có hai người có giới tính khác nhau, trường thành
sống vói nhau.


I TRUNG TAM THÔNG TIN ĨHƯ VIẺt'

Chương 1: Khái niệm và lịch sử nghiên cứu gia đinh I
—

-----------------

^ n^


.

I ^(H000 40M

ĩT "

--------------------------

2. Họ đảm nhiệm những vai trò khác nhau trong gia đinh.
3. Họ phải tham gia vào sự trao đổi về tình cảm, kinh tế, xã hội
(có nghĩa là họ làm những việc gì đó là đ ể cho nhau).
4. Họ phài chia sẻ nhiều điểm chung: tình dục, ăn uống, các vật
dạng, cư trú, các hoạt động xã hội.
5. Những người trưởng thành có mối quan hệ cha mẹ với con
cái của họ, và ngược lại vói con cái cũng vậy. Cả hai phía đều phải
chia sẻ trách nhiệm vói nhau.
6. Giữa con cái có mối quan hệ ruột rà và có m ột loạt trách
nhiệm với nhau. Goode chỉ ra rằng nếu m ột tế bào nào (của xã
hội) có hội đủ các tiêu chí trên thì là m ột gia đình (dẫn theo Steven
L. Nock, 1987: 50)

Định nghĩa dưới đây về gia đình có điểm khác so với các định
nghĩa trên là nhấn m ạnh đến sự liên quan giữa gia đình và xã hội,
gia đình chịu sự tác động của điều chỉnh xã hội: "Gia đình là nhóm
người gắn bó với nhau bằng một mối liên hệ hôn nhân, huyết thống
hay là việc nhận con ni. Có sự tác động qua lại giữa chồng và vợ,
giữa bố và mẹ, giữa cha mẹ với con cái, giữa anh chị em và họ hàng
xa hơn. Tình hình đó tạo ra một loại cộng đống ít nhiều hạn chế và
được miêu tả bằng những nét riêng biệt. Cộng đồng ấy được xác

đinh và được đóng khung trong những sự điều chỉnh xã hội chủ yếu,

Nhũng sự đicu chỉnh ấy khơng nhất thiết có liên hệ với tầm quan
trọng của hành vi sinh đẻ." (Dictionnaire de Sociologie do Nhà xuất
bản Larousse ấn hành năm 1973, theo Tương Lai, 1996: 22).
Gia đình ở Việt Nam là những vấn đê đã được nhiều nhà nghiên
cứu quan tâm, lý giải ở những góc độ tiếp cận khác nhau như xã hội học,
văn hóa học, ngơn ngữ học, lịch sử, dân tộc học,... Nhà văn hóa Đào Duy
Anh quan niệm "Gia tộc Việt Nam xưa nay có hai bậc, một là nhà hay
tiếu gia đình, gồm vợ chồng cha mẹ và con cái, hai là họ, hay là đại gia
đình, gồm cả đàn ông, đàn bà cùng một ông tổ sinh ra, kể cả người chết
và người sống (Đào Duy Anh, 1951:105- 06). Có lẽ chi có ở học giả
Đào Duy Anh mói nhận ra được giá trị văn hóa tình thần/tầm linh khi


18

GIÁOTRÌNH GIAĐÌNH HỌC

bàn về định nghĩa gia đình, nên ơng mới coi các "thành viên ảo" (kể
cả người chết) là thành viên gia đình. Đây là một định nghĩa độc đáo
và sâu sắc về gia đình, nhìn từ góc độ văn hóa. Điều này chưa thấy
trong các định nghĩa về gia đình từ các tài liệu xã hội học, văn hóa
học và nhân học xã hội" (Hồng Bá Thịnh, 2000). Các nhà xã hội học
định nghĩa gia đình "là một nhóm xã hội có từ hai người trở lên cùng
sống với nhau trên cơ sở huyết thống, hôn nhân hay ni dưỡng".
Luật Hơn nhân và Gia đình năm 2000 (Sửa đổi năm 2014) đinh nghĩa
"Gia đình là tập hợp những người gắn bó với nhau do hơn nhân,
quan hệ huyết thống hoặc do quan hệ nuôi dưỡng, làm phát sinh các
nghĩa vụ và quyền giữa họ với nhau theo quy định của Luật này"

(Điều 3, giải thích từ ngữ). Có thế thây, các định nghĩa về gia đình có
điểm chung ỉà đề cập đến các đặc trưng quan trọng của gia đình, đó
là: hơn nhân, huyết thống hay ni dưỡng. Trên cơ sở các đặc trưng
đó, các thành viên trong gia đình có mối quan hệ gắn bó cùng với các

nghĩa vụ và quyền lợi, và làm nên văn hóa, gia phong của gia đình
(Hồng Bá Thịnh, 2008: 312). Gia đinh là nơi các thàng viên thường
chung sống cùng nhau.
Hộp 1. Nguồn gốc của thuật ngữ gia đình
Gia đình (tiếng Anh: Family) có nguồn gốc từ tiếng La tinh là Familia.
Theo Ph. Angghen "Danh từ familia lúc đầu khơng có nghĩa là cái lý
tường của anh chàng phi-li-xtanh hiện đại, tức là sự kết hợp giữa tình
cảm và những sự bất hồ trong gia đình; ờ người La Mã, danh từ ấy
lúc đầu thậm chí cũng khơng dùng để chỉ vợ chồng và con cái của
họ, mà chi dùng để chi những người nơ lệ. Famulus có nghĩa là nơ
lệ trong gia đình và familia là chỉ tồn thể nhữhg người nơ lệ thuộc
quyền sờ hữu của người nào đó. Ngay trong thời Gai-út, familia, id
est patrimonium (nghĩa là tài sản được kế thừa) được chuyển lại theo
di chúc. Danh từ đó là do người La Mã đặt ra để chi một cơ cấu xã
hội mới, mà người cầm đầu nắm giữ vợ, con và một số nô lệ dưới
quyền lực gia trường La Mã và có quyền sinh sát đối với tất cả những
người này". (Nguổn gôc của gia đình, của chếđộ tư hữu và của nhà nước;
Dẩn theo Hoàng Bá Thịnh, 2010).


Chươrụl: Khái niệm và lịch sử nghiên cứu gia đình

19

1.2. hí) gia đình

Tong Hệ thống Các Tài khoản Quốc gia của Liên hợp quốc
(UNíNA) 2008, hộ gia đình (household) được phân thành hai loại:
ỉộ gia đình một người, được định nghĩa như một sự sắp xếp

trongđó một người tự cung cấp thức ăn và những yếu tố cần thiết
khác :ho riêng mình mà khơng kết hợp với bất kỳ người nào khác
để tại thành m ột hộ gia đình nhiều người;
ỉộ gia đình nhiêu người, được định nghĩa là một nhóm gồm

hai h y nhiều người sống cùng nhau, cùng cung cấp thức ăn hoặc
nhữrặ yếu tố cần thiết khác cho cuộc sống.
ỉíhững người trong nhóm có thể góp thu nhập và trong chừng
mực lào đó có m ột quỹ chung; họ có thể là họ hàng hoặc khơng
hoặcặồm cả hai loại có họ hàng và khơng có họ hàng. Trong một
đinhighĩa thay thế được sử dụng ở nhiều quốc gia về hộ gia đình
(houehold-dwelling), hộ gia đình bao gồm tất cà những người
sống±iưng với nhau trong một đơn vị nhà ở. (UNDP, 2012)
"rong những năm 1970, các trường phái dân số học lịch sử Anh
và Pláp đã có cuộc đối thoại sơi nổi. Một bên là Nhóm Cambridge
nghin cứu lịch sử dân số và cấu trúc xã hội, bên kia chủ yếu là Viện
NghÈn cứu Dân số Quốc gia; hai bên đã thử nghiệm biểu phân
tích ác hộ gia đình trên nhiều trường hợp lịch sử; và phân biệt bốn

kiểu,gồm:
Các hộ gia đình được gọi là "khơng có cấu trúc gia đình",
chúrặ liên kết, chẳng hạn hai người bạn; ở loại này, người ta thường
hay 'ặp nhất nhữ ng người sống một mình.
Các hộ gia đình được gọi là "đơn", đó là gia đình hạt nhân,
gồmcha, mẹ, con cái (hoặc chỉ có cha hoặc mẹ khi một trong hai
ngưà bị góa bụa), loại trừ tất cả các họ hàng khác.

Các hộ gia đình "mờ rộng", ngồi hộ gia đình đơn cịn được
kết lạp thêm ơng, bà, con cháu, hoặc họ hàng, tức là dịng bên của
ơng >à nội, ngoại, đôi khi cả cháu nội, cháu ngoại, chắt,...


20

GIÁO TRÌNH GIA ĐINH HỌC

Các hộ gia đình "đa gia đình" trong đó nhiều gia đình đã kết
hơn cùng chung sống, từ đó chúng ta cịn có tên gọi khác là các gia
đình "đa hạt nhân". Ví dụ, bố mẹ, vợ chồng của một trong những
người con của họ cùng con cái, hoặc bố mẹ cùng với nhiều cặp vợ
chồng con cái đã kết hôn (Martine s, 2013: 74-75).
Tổng cục Thống kê sừ dụng thuật ngữ hộ gia đình trong Tổng điều
tra dân số và nhà ở Việt Nam năm 1999 như sau: "Hộ bao gồm 1 hay
một nhóm người ở chung và ăn chung. Đối với những hộ có từ 2 người
trở lên, họ có thể có hoặc khơng có quỹ thu chi chung; họ có thế có hoặc
khơng có quan hệ ruột thịt; hoặc kết hợp cả hai" (TCTK, 2001).
Hộ gia đình là chủ thể của quan hệ pháp luật dân sự. Theo quy
định tại Bộ luật Dân sự "Hộ gia đình mà các thành viên có tài sản chung,
cùng đóng góp cơng sức để hoạt động kinh tế chung trong sản xuất nông,
lâm, ngư nghiệp hoặc một sô'lĩnh vực sản xuất, kinh doanh khác do pháp
luật quy định là chủ thể khi tham gia quan hệ dân sự thuộc các lĩnh vực
này” (Điều 106).
2. Lịch sử nghiên cứu gia đình
Mỗi ngành khoa học nghiên cứu về gia đình có lịch sử nghiên
cứu riêng, có thế phân chia thành các giai đoạn phát triến khác nhau
hoặc không. Một trong những ngành khoa học nghiên cứu về gia
đình có sự phân chia giai đoạn nghiên cứu rõ ràng nhất là nghiên

cứu của các nhà xã hội học.
Theo H.T. Christensen (1964) (dẫn theo Steven L. Nock, 1987):
"thời kỳ nghiên cứu khoa học về gia đình có hệ thống nhất cũng chi
mới bắt đầu từ giữa th ế kỷ XIX. Ngoài thời kỳ tiền nghiên cứu; ông
phân biệt ra 3 giai đoạn phát triến của các cơng trình nghiên cứu về
gia đình: - Giai đoạn 1: nửa cuối thế kỷ XIX; Giai đoạn 2: nửa đầu
thế kỷ XX; Giai đoạn 3: Kéo dài cho đến ngày nay.
2 .1. Giai đoạn 1: Nửa cuối thế kỷ XIX
Một số tác giả lưu ý rằng do ảnh hưởng của trường phái lịch sử
luận mà đã xuất hiện những cơng trình độc lập đầu tiên về hôn nhân


Chương 1:
21

và gia đxh nhưng họ chi đề cập đến khía cạnh lịch sử luật gia đình
và hơn rửân, chăng hạn sự phát triển của luật về ly hôn, tài sản hay
thừa kế. Các tác giả khác nhấn mạnh rằng trước hết, Ph. Angghen đã
viết nhũrg bài đầu tiên về xã hội học gia đình trong tác phẩm Hồn
cảnh của ịiai cấp cồng nhân ở Anh (1845). Trong cơng trình nổi tiếng
này, Ph. /-ngghen đã phân tích điều kiện sống của gia đình giai cấp
cơng nhâi ở nước Anh trong thời kỳ cơng nghiệp hóa, với những
điều kiện sống cực khổ, vai trò của người chồng và người cha, vấn
đề chăm lóc con cái, cùng những tệ nạn xã hội ảnh hưởng đến ni
dạy trẻ en trong gia đình.
Chriítensen gọi giai đoạn này là Chủ nghĩa Darwin xã hội (Social
Darwinisn) do có nhiều tác phẩm viết về sự phát triển và tiến hố của
xã hội trcng đó có đề cập đến gia đình. Các nhà xã hội học cùng thời
cũng chorằng sự sắp xếp xã hội cũng tiến hoá như vậy. J.J. Bachofen,

Edward /Vastermarck (Lịch sử hơn nhân của lồi người, 1891) »
và Ph. Aigghen (Nguồn gơc của gia đình, chế độ tư hữu và Nhà nước,
1902) đã cem xét gia đình trong sự tiến hố qua các giai đoạn phát
triển tự miên. Các tác giả này có khuynh hướng tập trung vào việc
so sánh óc nền văn hố khác nhau.
J.J. fechofen đầu tiên đã mô tả luật bà mẹ và qua đó đã đi sâu
vào vấn iê "sự phát triến gia đình". Trong tất cả các cơng trình
lịch sử p á t triển đơn tuyến tính (G. Endrweit & G. Trommsdoff,
1989:6|3 vê vấn đề "nguồn gốc" của hôn nhân và gia đình thì các
tác giả (v dụ n h ư L.H. Morgan, Edward YVastermarck,...) đã không
vượt qu; được sự thuyết lý; các "phân tích" này chứng minh cho
thuyết líy dân tộc mình làm trung tâm của các tác giả, ngồi ra
chúng ờ n dùng đ ể hợp pháp hoá loại hình gia đình gia trường tư
sản thời ỉó.
Các ri thức về gia đình cổ xưa trong các cơng trình nghiên cứu
trên k h itả n mạn, thường chi cho chúng ta biết những điều được
giả đirìhlà xảy ra hơn là điều mọi người thực sự làm. Các nghiên
cứu gia tình đi theo hai hướng chính. Một là so sánh giữa các quốc
gia, xerrpcét gia đình trong các nên văn hố khác nhau tại cùng một


22

GIÁO TRÌNH GIA ĐÌNH HỌC

thời điêm. Hai là sử dụng các tài liệu lịch sử để kiếm chứng các thay
đổi trong gia đình.
Ở giai đoạn này phải kế đến H.W. Riehl và F. Le Play được
xem như người sáng lập xã hội học gia đình (G. Endrweit &
G. Trommsdoff, 1989: 643). Các cơng trình của họ x't hiện vào

năm 1855, mà trong đó cuốn "gia đình" của H.W. Riehl đã xuất bản
lần thứ 17. Cơng trình của cả hai người miêu tả gia đình đương thời,
đặc biệt là những khiếm khuyết và hiện tượng tan vỡ. Theo hai ông,
hiệu lực vạn năng của cấu trúc quyền uy gia trưởng là vấn đề khơng
cịn gì bàn cãi. Một số tác giả khác như R. Konig không tán thành việc
công nhận hai ông này là nhà xã hội học gia đình do hai ơng đã tuyệt
đối hố, lý tường hố một thế loại gia đình nhất định (theo F. Le Play
là tầng lớp nơng dân có sở hữu ruộng đất và theo H.W. Riehl là tầng
lớp trung lưu).
Nhiêu người cho rằng E. Durkheim với cơng trình xuất bản
năm 1888 “Nhập mơn xã hội học gia đình" là người sáng lập ra
mơn xã hội học gia đinh. R. Konig còn bổ sung thêm rằng tác phẩm
nổi tiếng của Durkheim về sự Tự sát (1897) cũng đã "chứa ngắn
gọn toàn bộ xã hội học gia đình". "Định luật co" do Durkheim đề
xướng về sự phát triển lịch sử của gia đình từ gia đình m ở rộng về
gia đình hạt nhân, trái lại hiện đang bị nghi vấn. (G. Endrweit &
G. Trommsdoff, 1989: 644)1
Le Play (1806-1882): Nhà xã hội học người Pháp, người đề
xướng việc nghiên cứu thực nghiệm về gia đình hiện đại. Le Play
đã coi gia đình như m ột đơn vị quan sát, ông phác thảo ra m ột sơ
đồ mang tính chất kỹ thuật khi nghiên cứu về nó, cùng với "công cụ
nghiên cứu" phục vụ việc thu thập thông tin. Ồng nhấn m ạnh việc
1 Do việc biên sừ trong các n ghiên cứu của m ình tập tru n g v ào tần g lớ p tru n g lưu,
bị qua gia đình hạt nh ân trư ớ c hết phô’ biến ờ tầng lớp tru n g gian và b èn dưới xã
hội và sự không p h ân biệt giữ a tần suất thống kê cùa m ột th ể loại gia đ ình và sự
p h ổ biến lý tư ở ng cúa nó nên các nhà xã hội học thời đó th ư ờ n g rơi vào q u an niệm
rằng ớ thời tiền cơng nghiệp gia đ ình ba th ế hệ và gia đ ìn h h ộ lớn là chuấn mực.
(theo G. E ndrw eit & G. Trom m sdoff, 1989:644).

Chươq 1: Khái niệm và lịch sử nghiên cứu gia đình

23

nghi'H cứu ngân sách gia đinh và nghĩ rằng trong ngân sách phản
ánh ìược tồn bộ cuộc sống của gia đình, vai trị xã hội và văn hố
của ác thành viên trong gia đình. N hững cơng trình nghiên cứu
của .e Play tập trung chủ yếu vào những vấn đề sau: 1) Xác định
vị ti chỗ ở, loại lao động gia đình và vị trí xã hội của gia đình;
2) Piương tiện gìn giữ gia đình: lợi tức, cơng việc, lao động;
3) Piương tiện du y trì gia đình như: ăn uống, nhà ở, trang thiết
bị, á) quần, nghỉ ngơi; 4) Lịch sử gia đình, các phong tục và các
phưmg tiện đảm bào tính liên tục của nó; và 5) Ngân sách gia
đìrử: lợi tức, chi tiêu và hạch tốn.
Le Play là người đề xướng ra phương pháp nghiên cứu chuyên
khải các gia đinh. Ông đã nghiên cứu từng gia đình thơng qua việc
quai sát và phỏng vấn, đặt câu hỏi cho các thành viên của gia đình
và mững người khác biết rõ về gia đình được nghiên cứu. Le Play
đã ting hợp thông tin qua việc phỏng vấn các thành viên của các
gia lình mà ơng nghiên cứu. Ơng đã sống cùng với họ, đã đưa ra
nhửtg kết luận về quĩ thời gian và việc phân chia thời gian. Ơng
đã nơ tả m ột vài mơ hình gia đình Pháp trong tác phẩm "Tổ chức
của ỊĨa đình Pháp" (1870) và "Người cơng nhân châu Âu" (1855).
Nhing cơng trình nghiên cứu về gia đình do Le Play đề xướng, mãi
cho ỉến thế kỷ XX mới được phát triểh ờ mức độ rộng rãi.
N hư vậy, những nghiên cứu xã hội học gia đình buổi đầu đã
cố ging nêu ra sự bộc lộ những khuyết tật của xã hội được tìm thấy
trorặ nghiên cứu xã hội học gia đinh.
2.2.jiai đoạn 2: Nửa đầu thế kỷ XX
Christensen gọi giai đoạn này là khoa học thăng hoa (Emerging

Science). Vào giai đoạn này cũng nổi lên cuộc tranh luận sơi nổi về
"va trị của người phụ nữ", trong đó có chứa đựng vấn đề về gia
đìni, đặc biệt từ sau 1910, khi có những phụ nữ đầu tiên được đào
tạo Ịua bậc đại học bắt đầu nghiên cứu về mối quan hệ giữa hoạt
độnr nghề nghiệp của phụ nữ và gia đình.


24

GIÁO TRÌNH GIA ĐÌNH HỌC

Sau đại chiến thế giới thứ nhất, mối quan tâm tới khảo cứu các
hộ, nghiên cứu thống kê đạo đức cũng như các quan niệm về thể
chế gia đình giảm đi, thay vào đó là nghiên cứu quan hệ bên trong
gia đình. Có thế kể ra m ột số tác giả và tác phẩm tiêu biểu n h ư sau:
Tác phẩm "Bản chất con người và trật tự xã hội" (Human Nature
and The Social Order) của Chales Horton Cooley (1864-1929) xuất
bản 1902: đã trình bày m ột loạt quan điểm có liên quan tới cấu trúc
xã hội vi mô và cách xếp đặt mỗi cá nhân trong xã hội đó và đề cập
tới khái niệm nhóm nhị đầu tiên là gia đình (sau đó là nhóm họ
hàng và nhóm thanh niên). Nhấn mạnh vai trị của gia đình trong
q trình xã hội hóa cá nhân.
Trong giai đoạn này, những cơng trình nghiên cứu vê các quan
hệ bên trong và về những tác động qua lại trong gia đình đã phát
triển đặc biệt m anh mẽ.
Tập chuyên khảo đặc biệt lớn được xuất bản năm 1918-1920 của
W.J. Thomas và Znaniecki với tiêu đề "Nông dẫn Ba-Lan ở châu Âu
và châu M ỹ" đã phân tích đời sống gia đình những kiều dân, nơng
dân Ba Lan ờ nước ngoài. Tập chuyên khảo này mở đầu cho những
nghiên cứu thực nghiệm về các gia đình ngày nay. Trong cơng trình

này, những lá thư trờ thành những tài liệu thực nghiệm.
Hình thức phỏng vầh và quan sát ngày càng được dùng một
cách phổ biến hơn. Người ta cài tiến các phương pháp khai thác, các
tài liệu riêng và tài liệu công, đồng thời phương pháp chuyên khảo
được coi là nghiên cứu "trường hợp đặc biệt". N hững nghiên cứu
thực nghiệm n h ư thế ngày càng được phổ biến trong các nghiên
cứu về gia đình.
Ernest w . Burges (1926) trong bài báo của mình, khi lưu ý các
nhà xã hội học về các quá trình tâm lý bên trong gia đình, tác giả đã
định nghĩa "gia đình n h ư là sự thống nhất các hoạt động hợp tác
qua lại của các cá nhân vói nhau". Ơng hướng sự nghiên cứu của
mình vào những mơ hình tương tác giữa các thành viên trong gia
đình. Burges đã cùng với sinh viên của mình phát triển nghiên cứu


Chương 1: Khái niệm và lịch sử nghiên cứu gia đình

25

gia đình thành một mơn học có tính hệ thống thông qua việc nghiên
cứu các vấn đề: sự điều chỉnh hôn nhân; sự tác động qua lại và sự
lựa chọn bạn đời.
Những cơng trình nghiên cứu của Burgess đã tạo cơ sở cho
nghiên cứu gia đình nửa đầu thế kỷ XX. Năm 1950 thực sự là năm
nghiên cứu về hôn nhân và gia đình. Ngồi việc nghiên cứu gia
đình trong mối quan hệ giữa các thành viên của gia đình, các nhà
khoa học cịn nghiên cứu, phân tích tác động qua lại của gia đình
với các cấu trúc xã hội bên ngồi rộng rãi hơn. Một số tác phẩm đã
cơng nhận vai trị của gia đình trong sự phát triển của lịch sừ.
Các cơng trình nghiên cứu ở giai đoạn này tập trung vào các

vấn đề quan hệ bên trong gia đình: ảnh hưởng của gia đình đến
thanh thiếu niên, các quan hệ trong gia đình (giữa bố mẹ và con cái,
tương tác giữa anh chị em), phân tích hành vi trong thời gian nhàn
rỗi trong gia đình để tìm ra độ kết dính gia đình; miêu tả hồn cảnh
sống của m ột số kiểu loại gia đình nhất định; cơ sở vật chất của gia
đình đó là tài sản gia đình; Trật tự trong gia đình; sự phân cơng về
vai trị và hình thái của người có uy tín; Sự cộng tác chung của vợ
chồng và các quan hệ giữa các thế hệ; Những vấn đề của gia đình
khơng đầy đủ và tình trạng vơ tổ chức của gia đình.
N hũng cơng trình nghiên cứu trong giai đoạn này chưa chú ý
đến sự phân tích lý luận về cuộc sống gia đình; thiếu sự tổng hợp
những kết quả nghiên cứu từng phần; chưa có sự phối hợp của
nhiều kết quả nghiên cứu. Mặc dầu đã có những thế nghiệm phân
tích cuộc sống gia đình ở mức độ tổng qt cao.
Có rất nhiều những quan điểm về lý thuyết lúc bây giờ. Những
lý thuyết này đã xoay quanh thuyết công nghiệp hố gia đình hiện
đại. N hững giả thuyết cơ bản của thuyết phát triển được trình bày
như sau: sự cơng nghiệp hố làm thay đối cấu trúc gia đình; giải
phóng người vợ, thực hiện những mối quan hệ bình đẳng hơn giữa
người chồng và ngưòi vợ. N hững mối quan hệ này dựa trên mối
liên hệ tình cảm nhiều hơn là mối quan hệ vật chất. Một hiệu quả