ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGUYỄN V TON

QUảN Lý VĂN HóA NHà TRƯờNG TRUNG HọC CƠ
Sở TRÊN ĐịA BàN HUYệN SóC SƠN, THàNH
PHố Hà NộI TRONG GIAI ĐOạN HIệN NAY

LUN VN THC S QUN Lí GIO DỤC

HÀ NỘI - 2020


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGUYỄN V TON

QUảN Lý VĂN HóA NHà TRƯờNG TRUNG HọC CƠ
Sở TRÊN ĐịA BàN HUYệN SóC SƠN, THàNH
PHố Hà NộI TRONG GIAI ĐOạN HIệN NAY

LUN VN THC S QUN Lí GIO DỤC
Chuyên ngành : Quản lý giáo dục
Mã số

Người hướng dẫn khoa học: GS.TS. ĐẶNG QUỐC BẢO

HÀ NỘI - 2020

LỜI CAM ĐOAN
Tơi xin cam đoan đây là cơng trình nghiên cứu của riêng tơi. Các số
liệu, kết quả trình bày trong luận văn là trung thực. Những kết luận khoa
học của luận văn chưa từng được ai công bố trong bất kỳ cơng trình nào.
TÁC GIẢ LUẬN VĂN

Nguyễn Vũ Toàn

i


LỜI CẢM ƠN
Trong quá trình học tập và thực hiện luận văn, tác giả đã nhận được sự động
viên, khuyến khích, hướng dẫn, giúp đỡ và góp ý kiến nhiệt tình của các cấp lãnh
đạo, các thầy cơ, bạn bè đồng nghiệp.
Tác giả xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu, các thầy giáo, cô giáo trường
Đại học Giáo dục – ĐHQG Hà Nội đã tạo điều kiện để học viên hồn thành chương
trình học tập tại trường và thực hiện đề tài này.
Tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến PGS. TS Đặng Quốc Bảo, TS.
Nguyễn Thị Tuyết người đã tận tình và dành rất nhiều thời gian cũng như tâm huyết
hướng dẫn nghiên cứu trong suốt quá trình thực hiện đề tài này.
Tác giả xin chân thành cảm ơn các đồng chí Lãnh đạo, chuyên viên phịng
Giáo dục và Đào tạo, các thầy cơ giáo, nhân viên, các tổ chức đoàn thể, các em học
sinh trong các Trường Trung học cơ sở - huyện Sóc Sơn, thành phố Hà Nội đã giúp
đỡ để tác giả có những thơng tin, số liệu thực tế về vấn đề nghiên cứu, giúp đánh giá
một cách khách quan và rút ra được những kinh nghiệm thực tiễn vô cùng quý báu
cho việc đề xuất các giải pháp và kiến nghị cho luận văn.
Đồng thời, tác giả xin cảm ơn gia đình, bạn bè, những người đã ln ở bên
cạnh động viên, khích lệ tác giả trong suốt q trình học tập, nghiên cứu.

Với sự nỗ lực hết sức của bản thân tác giả đã cố gắng hoàn thành luận văn
với nội dung đầy đủ, sâu sắc, có hướng mở. Tuy nhiên, do hạn chế về nhận thức và
thời gian nghiên cứu, luận văn chắc chắn sẽ không tránh khỏi những thiếu sót. Tác
giả rất mong nhận được sự chỉ bảo, góp ý của q thầy cơ giáo, các anh chị và các
bạn đồng nghiệp để luận văn được hoàn thiện hơn.
Tác giả xin chân thành cảm ơn!
TÁC GIẢ LUẬN VĂN
Nguyễn Vũ Toàn

ii


DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
CB
CBQL
ĐHGD
ĐHQG
ĐHSP
GD&ĐT
GV
HS
NV
QLGD
STT
TDTT
THCS
VHNT

iii



MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN................................................................................................................................ I
LỜI CẢM ƠN
..................................................................................................................................
II

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
................................................................................................................................
III
DANH MỤC CÁC BẢNG................................................................................... VII
DANH MỤC CÁC HÌNH, SƠ ĐỒ, BIỂU ĐỒ
..............................................................................................................................
VIII
MỞ ĐẦU.................................................................................................................. 1
CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VẤN ĐỀ QUẢN LÝ VĂN HÓA
NHÀ TRƯỜNG Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ TRONG GIAI
ĐOẠN HIỆN NAY........................................................................................ 6
1.1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề.......................................................................... 6
1.1.1. Nghiên cứu văn hóa nhà trường....................................................................... 6
1.1.2. Nghiên cứu về quản lý văn hóa nhà trường..................................................... 8
1.2. Các khái niệm cơ bản của đề tài...................................................................... 9
1.2.1. Quản lý, quản lý giáo dục, quản lý nhà trường................................................ 9
1.2.2. Văn hóa, văn hố tổ chức, văn hóa nhà trường.............................................. 11
1.2.3. Quản lý văn hóa nhà trường.......................................................................... 12
1.3. Tiếp cận vấn đề lý luận về văn hóa nhà trường........................................... 13
1.3.1. Vai trị của văn hóa nhà trường...................................................................... 13
1.3.2. Các yếu tố cấu thành văn hóa nhà trường...................................................... 16
1.3.3. Cấu trúc và biểu hiện của văn hóa nhà trường............................................... 20
1.4. Đặc trưng quản lý văn hóa nhà trường........................................................ 24

1.4.1. Mục đích quản lý văn hóa nhà trường........................................................... 24
1.4.2. Nội dung quản lý văn hóa nhà trường........................................................... 25
1.4.3. Vai trị của Hiệu trưởng trong việc quản lý văn hóa nhà trường....................28
1.5. Các yếu tố ảnh hưởng đến quản lý văn hóa nhà trường ở các trường
trung học cơ sở........................................................................................... 29
1.5.1. Các yếu tố khách quan................................................................................... 30
1.5.2. Các yếu tố chủ quan...................................................................................... 31
Tiểu kết chương 1.................................................................................................. 34


iv


CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG QUẢN LÝ VĂN HÓA NHÀ TRƯỜNG Ở
CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ TRÊN ĐỊA BÀN HUYỆN
SÓC SƠN, THÀNH PHỐ HÀ NỘI TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY. 35
2.1. Khái quát đặc điểm tình hình địa phương và ngành giáo dục và đào tạo
huyện Sóc Sơn, thành phố Hà Nội............................................................. 35
2.1.1. Khái quát về Huyện Sóc Sơn – Thành phố Hà Nội....................................... 35
2.1.2. Ngành Giáo dục - Đào tạo huyện Sóc Sơn.................................................... 35
2.2. Giới thiệu khảo sát......................................................................................... 36
2.2.1. Mục đích khảo sát......................................................................................... 36
2.2.2. Nội dung khảo sát.......................................................................................... 36
2.2.3. Phương pháp khảo sát................................................................................... 37
2.2.4. Đối tượng khảo sát........................................................................................ 37
2.3. Kết quả khảo sát............................................................................................. 37
2.3.1. Thực trạng văn hóa nhà trường ở các trường THCS trên địa bàn huyện
Sóc Sơn, thành phố Hà Nội trong giai đoạn hiện nay...................................37
2.3.2. Thực trạng quản lý văn hóa nhà trường ở các trường THCS trên địa bàn
huyện Sóc Sơn, thành phố Hà Nội trong giai đoạn hiện nay........................51

2.4. Đánh giá thực trạng....................................................................................... 59
2.4.1. Điểm mạnh.................................................................................................... 59
2.4.2. Điểm yếu....................................................................................................... 59
2.4.3. Thuận lợi....................................................................................................... 60
2.4.4. Khó khăn....................................................................................................... 60
Tiểu kết chương 2.................................................................................................. 61
CHƯƠNG 3: BIỆN PHÁP QUẢN LÝ VĂN HÓA NHÀ TRƯỜNG Ở
TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ TRÊN ĐỊA BÀN HUYỆN SÓC
SƠN, THÀNH PHỐ HÀ NỘI TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY..........62
3.1. Nguyên tắc đề xuất các biện pháp quản lý văn hóa nhà trường ở các
trường THCS trên địa bàn huyện Sóc Sơn, thành phố Hà Nội...............62
3.1.1. Tính mục tiêu của văn hóa nhà trường.......................................................... 62
3.1.2. Tính thực tiễn................................................................................................ 62
3.1.3. Tính hiệu quả................................................................................................. 62
3.1.4. Tính kế thừa.................................................................................................. 63

v


3.2. Quản lý văn hóa nhà trường ở các trường THCS trên địa bàn huyện
Sóc Sơn, thành phố Hà Nội trong giai đoạn hiện nay..............................63
3.2.1. Biện pháp 1: Tiếp cận nâng cao nhận thức cho cán bộ, giáo viên và học
sinh về vai trị của văn hóa nhà trường trong bối cảnh đổi mới giáo dục
hiện nay........................................................................................................ 63
3.2.2. Biện pháp 2: Xây dựng kế hoạch chiến lược, kế hoạch hàng năm về quản
lý VHNT và triển khai tổ chức thực hiện kế hoạch đạt hiệu quả..................67
3.2.3. Biện pháp 3: Chỉ đạo việc bồi dưỡng kỹ năng tổ chức các hoạt động xây
dựng văn hóa nhà trường cho đội ngũ giáo viên........................................... 69
3.2.4. Biện pháp 4: Phát huy vai trò chủ thể của giáo viên và học sinh trong tổ
chức các phong trào thi đua, xây dựng nếp sống văn minh trong nhà trường

..................................................................................................................... 71
3.2.5. Biện pháp 5: Đôn đốc thực hiện kỷ cương, nề nếp dạy và học, thực hiện
tốt các chuẩn mực đạo đức và các hành vi văn hóa...................................... 74
3.2.6. Biện pháp 6: Kiến tạo cảnh quan sư phạm xanh - sạch - đẹp kết hợp với
tăng cường cơ sở vật chất nhà trường........................................................... 75
3.2.7. Biện pháp 7: Phối hợp giữa gia đình, nhà trường, cộng đồng trong việc
giáo dục văn hóa nhà trường cho học sinh................................................... 78
3.2.8. Biện pháp 8: Thường xuyên kiểm tra, đánh giá trong quản lý văn hóa
nhà trường.................................................................................................... 80
3.3. Mối quan hệ giữa các biện pháp.................................................................... 81
3.4. Khảo nghiệm sự nhận thức về các biện pháp quản lý văn hóa nhà trường
................................................................................................................................ 82
3.4.1. Tính cấp thiết và tính khả thi......................................................................... 83
3.4.2. Những thuận lợi và khó khăn khi thực hiện các biện pháp............................87
Tiểu kết chương 3.................................................................................................. 88
KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ........................................................................ 90
TÀI LIỆU THAM KHẢO.................................................................................... 94
PHỤ LỤC


vi


DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 2.1:

Nhận thức về tầm quan trọng của VHNT của CBQL, GV,
HS trường THCS địa bàn huyện Sóc Sơn


Bảng 2.2:

Nhận thức của GV về ảnh hưởng của VHNT đến GV

Bảng 2.3:

Nhận thức của HS về ảnh hưởng của VHNT đến HS

Bảng 2.4:

Nhận thức của CBQL, GV về mối quan hệ giữa các thành
viên trong công tác xây dựng VHNT

Bảng 2.5:

Bảng 2.6:

Bảng 2.7:

Bảng 2.8:

Bảng 2.9:
Bảng 2.10:

Bảng 3.1:

vii


DANH MỤC CÁC HÌNH, SƠ ĐỒ, BIỂU ĐỒ

Trang
Hình 1.1

:

Mơ hình tảng băng của Frank Gonzales

21

Sơ đồ 1.1

:

Các yếu tố cấu thành VHNT

17

Sơ đồ 1.2

:

Các tầng bậc của văn hóa nhà trường

22

Sơ đồ 1.3

:

Các yếu tố ảnh hưởng đến quản lý văn hóa nhà trường


30

Mức độ nhận thức của CBQL và GV, HS về giá trị cốt lõi
và hệ thống chuẩn mực văn hóa của nhà trường

46

Biểu đồ 2.1 :

Biểu đồ 3.1 :

Biểu đồ 3.2 :

viii


MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Xây dựng và phát triển Văn hóa nhà trường ln là nhiệm vụ quan trọng
hàng đầu đối với mỗi nhà trường. Văn hóa nhà trường giúp cho nhà trường phát
triển có hiệu quả và bền vững, văn hóa của nhà trường là sự tổng hịa tồn bộ sự
phát triển của nhà trường từ hoạt động đào tạo, giáo dục, quản lý nhân lực, người
học, cơ sở vật chất, giao tiếp và ứng xử trong nhà trường,… Xây dựng văn hóa của
nhà trường là xây dựng hoạt động giảng dạy, văn hóa người Thầy, giáo dục nhân
cách người học, văn hóa người học phù hợp, hiệu quả; xây dựng cách thức ứng xử
văn minh, lịch sự, thân thiện trong nhà trường; xây dựng cơ sở vật chất của nhà
trường hiện đại, tiện dụng, đảm bảo môi trường không bị ô nhiễm, không gian và
cảnh quan sạch đẹp. Một nhà trường có mơi trường văn hóa tốt là một nhà trường
đào tạo có chất lượng cao, có sự phát triển bền vững, có uy tín trong cộng đồng và

toàn xã hội.
Ở

nước ta trong thời gian gần đây, cơ chế thị trường, sự hội nhập quốc tế có

nhiều tác động tích cực đến sự phát triển của nhà trường, song cũng có những tác
động tiêu cực đến hoạt động đào tạo của nhà trường và văn hóa của nhà trường.
Trên các phương tiện truyền thông đã luôn bàn tới một số biểu hiện của văn hóa nhà
trường bị xuống cấp; chất lượng giáo dục trong các trường chưa đáp ứng được yêu
cầu phát triển của xã hội; đạo đức của một số học sinh và nhà giáo xuống cấp; đạo
lý “tôn sư trọng đạo” suy giảm. Bên cạnh đó, những hành vi lệch chuẩn của học
sinh xuất hiện ngày càng nhiều, đặc biệt như các hành vi chơi cờ bạc, nghiện hút, vi
phạm nội quy học tập của nhà trường, bạo lực học đường,… Một số nhà trường cơ
sở vật chất bị xuống cấp, lớp học, bàn ghế, khu nhà vệ sinh, bếp ăn,… không đảm
bảo làm giảm đi vẻ đẹp, mỹ quan của trường, điều kiện học tập của học sinh không
đảm bảo,… Nghị quyết 29-NQ/TW về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào
tạo đã chỉ rõ một số hạn chế của giáo dục hiện nay như: “…Phương pháp giáo dục,
việc thi, kiểm tra và đánh giá kết quả còn lạc hậu, thiếu thực chất. Quản lý giáo dục
và đào tạo còn nhiều yếu kém. Đội ngũ nhà giáo và cán bộ quản lý giáo dục bất cập
về chất lượng, số lượng và cơ cấu; một bộ phận chưa theo kịp yêu cầu đổi mới và

1


phát triển giáo dục, thiếu tâm huyết, thậm chí vi phạm đạo đức nghề nghiệp. Đầu tư
cho giáo dục và đào tạo chưa hiệu quả. Chính sách, cơ chế tài chính cho giáo dục và
đào tạo chưa phù hợp. Cơ sở vật chất kỹ thuật còn thiếu và lạc hậu, nhất là ở vùng
sâu, vùng xa, vùng đặc biệt khó khăn”[1]. Ở nước ta hiện nay, văn hóa nhà trường
đang là một trong những tâm điểm chú ý của dư luận, những bàn luận về vấn đề này
ngày càng xuất hiện nhiều trên các diễn đàn, trên các phương tiện thơng tin đại

chúng. Trong đó, những bàn luận về cơ sở vật chất lạc hậu, xuống cấp của các
trường học trên cả nước và đặc biệt là các trường vùng sâu, vùng xa. Những bàn
luận về văn hóa ứng xử trong nhà trường cũng rất đáng báo động, tình trạng thày
đánh trò, trò đánh thày đã xẩy ra, khiến dư luận và xã hội lo ngại. Hành vi bạo lực
học đường diễn biến phức tạp,… Chính vì vậy, việc xây dựng văn hóa nhà trường
đã trở thành nhiệm vụ cấp bách trong giai đoạn hiện nay.
Sóc Sơn là một huyện ngoại thành của Thủ đơ Hà Nội, có Cảng Hàng không
Quốc tế Nội Bài đặt trên địa bàn huyện là nơi đón nhận sớm nhất sự ảnh hưởng giao
thoa văn hóa của nhiều địa phương trong nước cũng như ngồi nước trước khi đến
với thủ đô Hà Nội. Do vậy, các trường phổ thơng ở huyện Sóc Sơn, trong đó có các
trường trung học cơ sở đã tiếp thu được các giá trị văn hóa mới của các nền văn hóa
khác nhau, để xây dựng văn hóa nhà trường riêng có của mình phù hợp với đặc thù
của huyện, bên cạnh sự phát triển nhanh, mạnh của huyện cũng có những tác động
tiêu cực tới văn hóa nhà trường. Tình trạng học sinh chạy theo lối sống văn hóa
phương Tây, ảnh hưởng của các nhiều người nổi tiếng ngụ cư trên địa bàn, các đơn
vị cơ sở Cai nghiện như Trung tâm 03, Trung tâm 06 mang đến cả mặt tốt cũng như
chưa tốt ảnh hưởng đến đời sống văn hóa của dân cư trên địa bàn, việc học sinh
nghiện game online, nghiện internet dẫn đến học tập sút kém, tình trạng bạo lực học
đường, tình trạng học sinh phạm pháp (đánh nhau, trộm cướp…) xuất hiện và có xu
hướng phát triển. Một số giáo viên thiếu tâm huyết, vi phạm đức nghề nghiệp.
Trước thực trạng trên đòi hỏi các trường nói chung và các trường trung học cơ sở
huyện Sóc Sơn nói riêng phải chú ý, quan tâm đến đổi mới hoạt động giáo dục và
xây dựng văn hóa nhà trường. Xây dựng văn hóa nhà trường và quản lý vấn đề này
đồng nghĩa với việc loại bỏ các vấn đề tồn tại, tiêu cực, hạn chế, hướng tới nâng cao

2


chất lượng đào tạo tri thức và nhân cách cho người học. Xuất phát từ những vấn đề
trên, việc nghiên cứu quản lý văn hóa nhà trường của các trường trung học cơ sở ở

nước ta hiện nay cũng như ở huyện Sóc Sơn có tính thời sự và thực tiễn cần thiết. Do
vậy, tôi đã lựa chọn đề tài: “Quản lý văn hóa Nhà trường Trung học cơ sở trên địa
bàn huyện Sóc Sơn, thành phố Hà Nội trong giai đoạn hiện nay” để nghiên cứu.

2.

Mục đích nghiên cứu
Đề xuất các biện pháp quản lý VHNT THCS trên địa bàn huyện Sóc Sơn,

thành phố Hà Nội, qua đó góp phần nâng cao chất lượng quản lý nhà trường và chất
lượng giáo dục toàn diện nhân cách học sinh trong điều kiện hiện nay.
3. Khách thể và đối tượng nghiên cứu
3.1 Khách thể nghiên cứu
Văn hóa nhà trường ở các trường Trung học cơ sở trên địa bàn huyện Sóc
Sơn, thành phố Hà Nội.
3.2. Đối tượng nghiên cứu
Quản lý VHNT THCS trên địa bàn huyện Sóc Sơn, thành phố Hà Nội trong
giai đoạn hiện nay.
4. Phạm vi nghiên cứu
4.1. Giới hạn thời gian khảo sát
Khảo sát và sử dụng số liệu nghiên cứu từ năm 2017 đến nay
4.2. Giới hạn về khách thể khảo sát
Khách thể khảo sát bao gồm 10 CBQL, 50 GV và 500 HS của các 5 Trường THCS
trên địa bàn huyện Sóc Sơn, thành phố Hà Nội.
5. Câu hỏi nghiên cứu
Thực trạng VHNT và công tác quản lý VHNT ở các trường THCS trên địa bàn
huyện Sóc Sơn, thành phố Hà Nội hiện nay như thế nào? Những biện pháp nào để quản
lý VHNT hiệu quả, đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục trong giai đoạn hiện nay ?

6. Giả thuyết khoa học

Quản lý văn hóa nhà trường THCS trên địa bàn huyện Sóc Sơn trong giai đoạn
hiện nay bộc lộ rõ những hạn chế trong các khâu như: Lập kế hoạch, chỉ đạo thực hiện,
giám sát quá trình thực hiện, kiểm tra đánh giá quá trình thực hiện, kế thừa và

3


phát huy những giá trị vật chất và giá trị tinh thần dẫn tới hạn chế trong việc xây
dựng văn hóa nhà trường đáp ứng yêu cầu phát triển trong giai đoạn hiện nay. Nếu
đề xuất và thử nghiệm được các biện pháp quản lý và xây dựng văn hóa nhà trường
THCS phù hợp, theo hướng tiếp cận văn hóa tổ chức và chức năng sẽ góp phần thực
hiện tốt mục tiêu giáo dục của các Trường THCS trên địa bàn huyện Sóc Sơn trong
giai đoạn hiện nay.
7. Nhiệm vụ nghiên cứu
7.1. Nghiên cứu cơ sở lý luận của vấn đề quản lý VHNT cấp THCS.
7.2. Khảo sát và đánh giá thực trạng văn hoá nhà trường và thực trạng quản lý VHNT

ở các Trường THCS trên địa bàn huyện Sóc Sơn, thành phố Hà Nội trong giai đoạn
hiện nay.
7.3. Đề xuất các biện pháp quản lý VHNT ở các Trường THCS trên địa bàn huyện
Sóc Sơn, thành phố Hà Nội trong giai đoạn hiện nay.
8. Phương pháp nghiên cứu
8.1. Nhóm phương pháp nghiên cứu lý luận
Sử dụng các phương pháp phân tích, tổng hợp, khái qt hóa các tài liệu về lý
luận có liên quan đến cơng tác quản lý VHNT để xây dựng cơ sở lý luận cho đề tài.

8.2. Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn
Tác giả sử dụng các phương pháp điều tra bằng phiếu hỏi; quan sát; phương
pháp đàm thoại; nghiên cứu các tài liệu liên quan đến công tác quản lý VHNT ở các
trường THCS trên địa bàn huyện Sóc Sơn, thành phố Hà Nội; trên cơ sở các tài liệu

nghiên cứu và thực tiễn công tác quản lý VHNT tại các trường THCS trên địa bàn
huyện Sóc Sơn, thành phố Hà Nội, phân tích, hệ thống, đánh giá những ưu điểm và
tồn tại, từ đó rút ra các bài học kinh nghiệm.
8.3. Nhóm phương pháp xử lý số liệu
Vận dụng cơng thức tốn học, thống kê để xử lý, phân tích số liệu thu được
về mặt định tính và định lượng các kết quả khảo sát.
9. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
9.1. Ý nghĩa lý luận
Nghiên cứu đã làm sáng tỏ lý luận về quản lý VHNT trong các trường THCS.

4


9.2.Ý nghĩa thực tiễn
Những biện pháp do tác giả đề xuất có giá trị thực tiễn làm cơ sở khoa học cho
các nhà quản lý giáo dục đặc biệt là CBQL các trường THCS trên địa bàn huyện Sóc
Sơn, thành phố Hà Nội và các trường THCS địa phương khác có điều kiện tương tự.

10. Cấu trúc của luận văn
Ngồi phần mở đầu, kết luận và khuyến nghị, tài liệu tham khảo và phụ lục,
luận văn được trình bày theo 3 chương:
Chương 1: Cơ sở lý luận của vấn đề quản lý văn hoá nhà trường ở các
trường Trung học cơ sở trong giai đoạn hiện nay.
Chương 2: Thực trạng cơng tác quản lý văn hố nhà trường ở các trường Trung
học cơ sở trên địa bàn huyện Sóc Sơn, thành phố Hà Nội trong giai đoạn hiện nay.

Chương 3: Biện pháp quản lý văn hoá nhà trường ở các trường Trung học cơ
sở trên địa bàn huyện Sóc Sơn, thành phố Hà Nội trong giai đoạn hiện nay.

5



CHƯƠNG 1
CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VẤN ĐỀ QUẢN LÝ VĂN HÓA NHÀ TRƯỜNG Ở
TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY
1.1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề
1.1.1. Nghiên cứu văn hóa nhà trường
Giáo dục gắn liền với lịch sử loài người. Đối với nhân loại, giáo dục là
phương thức bảo tồn và bảo vệ kho tàng tri thức văn hố xã hội. Nhân dân Việt Nam
vốn có truyền thống hiếu học và một nền giáo dục lâu đời, trải qua các thời kỳ lịch
sử, cộng đồng người Việt đã tiếp thu và chọn lọc, hình thành nên đạo đức, tư tưởng
văn hóa Việt Nam. Nền tảng văn hóa ấy đã tạo nên bản sắc về nhân cách con người
Việt Nam.
Xét về bản chất, mỗi nhà trường là một tổ chức hành chính - sư phạm. Khía
cạnh tổ chức với đặc điểm như cơ cấu, chuẩn mực, quy tắc hoạt động, những giá trị,
điểm độc đáo của các cá nhân, những hoạt động chung, tạo nên những đặc điểm của
tổ chức.
Ở

Việt Nam, VHNT là một khái niệm xuất hiện trong nhiều chục năm gần

đây, nhưng nội hàm của nó thì đã được đề cập từ lâu, trong nhiều tình huống của
giáo dục và đào tạo, nhất là ở thời kỳ đổi mới. VHNT đã được các nhà nghiên cứu
giáo dục coi là một yếu tố rất cơ bản của cơ chế phát triển đối với từng nhà trường
cũng như của tồn hệ thống các trường học nói chung, nó làm nền tảng và định
hướng cho sự phát triển và tiến bộ của nhà trường, và là một động lực quan trọng để
thực hiện đổi mới QLGD ở từng nhà trường.
Các trường THCS trên địa bàn huyện Sóc Sơn bên cạnh những thành tích đạt
được, vẫn cịn những khó khăn, tồn tại nhất định, đòi hỏi phải tập trung chỉ đạo
khắc phục trong năm học tới và những năm học tiếp theo, đó là:

Trình độ quản lý của đội ngũ CBQL chưa đồng đều. Một số ít cán bộ quản lý
giáo dục còn hạn chế về năng lực quản lý, điều hành.
Chất lượng giáo dục toàn diện tuy đã được cải thiện song chỉ đạt mức TB của
thành phố. Chất lượng mũi nhọn chưa cao. Chất lượng đại trà chưa đồng đều giữa

các vùng của huyện.

6


Tỷ lệ GV có trình độ trên chuẩn cao nhưng mới dừng lại ở chuẩn về đào tạo.
Trình độ chuyên môn của đội ngũ giáo viên chưa đồng đều. Vẫn còn một số giáo
viên chưa thực sự cố gắng phấn đấu rèn luyện nâng cao trình độ chun mơn nghiệp
vụ, đáp ứng yêu cầu đổi mới của ngành. Vẫn còn tình trạng giáo viên mơn thừa,
mơn thiếu, mất cân đối giữa các môn học.
Cơ sở vật chất vẫn chưa đáp ứng được với sự đổi mới giáo dục.
Công tác quản lý và xây dựng văn hóa nhà trường cịn yếu về mặt lý luận,
phường pháp, việc xây dựng kế hoạch xây dựng và quản lý văn hóa nhà trường
chưa được quan tâm.
Trên địa bàn huyện Sóc Sơn cấp học trung học cơ sở của huyện có 27 trường
với 551 lớp và 22.497 học sinh. Với quy mô, số lượng trường lớp hiện tại, về cơ bản đã
đáp ứng được nhu cầu, đảm bảo điều kiện học tập và có đủ chỗ học cho học sinh. Với
cơ sở vật chất hiện có, các nhà trường đủ điều kiện triển khai các hoạt động giáo dục.
Hiện tại một số nhà trường đang xây mới các phòng chức năng, nâng cấp phòng học bộ
môn, mua bổ sung các trang thiết bị phục vụ các hoạt động trong nhà trường nhằm
nâng cao chất lượng giáo dục, tuy nhiên có nhiều mặt cịn hạn chế, như:

- Trình độ quản lý của đội ngũ CBQL chưa đồng đều. Một số ít cán bộ quản lý giáo
dục còn hạn chế về năng lực quản lý, điều hành.
-


Chất lượng giáo dục toàn diện tuy đã được cải thiện song chỉ đạt mức TB

của thành phố. Chất lượng mũi nhọn chưa cao. Chất lượng đại trà chưa đồng đều
giữa các vùng của huyện. Những yếu tố trên là một trong những nguyên nhân dẫn
đến việc quản lý văn hóa nhà trường còn chưa được quan tâm.
VHNT từ lâu cũng đã được nghiên cứu ở nước ta nhưng là nghiên cứu ở một
số khía cạnh, biểu hiện cụ thể đơn lẻ như văn hóa học đường, văn hóa ứng xử, văn
hóa giao tiếp… trong nhà trường. Có thể kể đến cơng trình “Giáo dục giá trị xây dựng văn hóa học đường” của tác giả Phạm Minh Hạc; “Văn hóa giao tiếp
trong nhà trường” của tác giả Nguyễn Thị Kim Ngân;“Văn hóa tổ chức – hình thái
cốt lõi của văn hóa nhà trường” của Phạm Quang Hn;“Xây dựng mơi trường văn
hóa ở nước ta hiện nay từ góc nhìn giá trị học” của tác giả Đỗ Huy; “Môi trường
giáo dục” của tác giả Phạm Đoan Hùng “; “Xây dựng văn hóa học

7


đường - Biện pháp nâng cao chất lượng giáo dục trong nhà trường” của Viện
Nghiên cứu sư phạm - Trường ĐHSP Hà Nội; “Xây dựng mơi trường văn hóa cơ
sở” của tác giả Văn Đức Thanh ...
Nhìn chung, các tài liệu nghiên cứu trên đây chưa phải là những khảo cứu
chuyên sâu về VHNT, nhất là chưa đề cập đến công tác quản lý VHNT ở các trường
THCS.
1.1.2. Nghiên cứu về quản lý văn hóa nhà trường
Quản lý VHNT là một nội dung quan trọng của quản lý và lãnh đạo nhà
trường. Đã có nhiều cơng trình nghiên cứu của các tác giả trong nước nghiên cứu
vấn đề này. VHNT với tính trọn vẹn như văn hóa của một tổ chức đã được đề cập
đến trong các nghiên cứu gần đây về quản lý, quản lý giáo dục, quản lý nhà trường.
Chẳng hạn:
-


Cơng trình Những vấn đề cơ bản của Khoa học quản lý giáo dục của Trần

Kiểm (2008): tác giả xem xét văn hóa nhà trường và xây dựng văn hóa nhà trường
là một vấn đề trong quản lý nhà trường với tính cách là một tổ chức. Văn hóa nhà
trường tác động đến tình cảm, suy nghĩa, hành động của các cá nhân. Các yếu tố
nhận thức – hành vi – thái độ là bộ ba cấu thành nên văn hóa tổ chức và được xem
xét trong mối quan hệ với các yếu tổ bên trong và với mơi trường bên ngồi của tổ
chức.[11]
-

Cuốn sách “Quản lý văn hóa nhà trường” của Nguyễn Thị Mỹ Lộc,

Nguyễn Vũ Bích Hiền (đồng chủ biên 2019), trình bày hệ thống những vấn đề lý
thuyết chung về văn hóa nhà trường, những đặc điểm về văn hóa nhà trường ở Việt
Nam, văn hóa trường đại học, đặc biệt đề cập đến xây dựng văn hóa nhà trường hiện
nay, xu hướng phát triển nhà trường và văn hóa nhà trường hiện nay. Cuốn sách
cung cấp những nền tảng cơ bản về văn hóa nói chung và văn hóa các nhà trường ở
Việt Nam nói riêng. Đó là những lý luận cơ bản mà luận văn kế thừa trong xây dựng
khung lý luận của đề tài. [15]
Trong kỷ yếu Kỷ yếu Hội thảo văn hóa học đường, bài “Văn hóa tổ
chức hình thái cốt lõi của VHNT” tác giả Phạm Quang Huân (2007), đưa ra 5 lí do để
khẳng định tầm quan trọng của VHNT đối với chất lượng giáo dục và 7 biểu hiện

8


trong hình thái và cấp độ biểu hiện của VHNT. Từ đó khẳng định, VHNT là văn hóa
của một tổ chức, là tài sản lớn của bất kì một tổ chức nào. VHNT hỗ trợ điều phối
và kiểm soát; VHNT hạn chế tiêu cực và xung đột, văn hóa nâng cao chất lượng các

hoạt động trong nhà trường; VHNT tạo động lực làm việc,... [9]
Như vậy, các nghiên cứu nói trên tập trung làm rõ:
1.

Những vấn đề lý luận của VHNH như: khái niệm, vai trò, cấu trúc, biểu

hiện và các cấp độ của VHNT,…);
2.

Nghiên cứu và xây dựng các con đường, biện pháp, công cụ, các hướng

dẫn trong xây dựng và đánh giá VHNT như những gợi ý hay hướng dẫn để các nhà
trường có thể áp dụng vào điều kiện thực tế của trường mình.
Thành tựu các nghiên cứu trên là cơ sở để triển khai các nghiên cứu xây
dựng văn hóa nhà trường ở các địa bàn, khu vực cụ thể với những đặc trưng về con
người, kinh tế, văn hóa, xã hội địa phương. Cho đến nay, mặc dù được quan tâm
xong chưa có nghiên cứu nào có tính hệ thống trong phân tích thực trạng cũng như
đề xuất giải pháp cho xây dựng VHNT một cách bài bản dựa trên kết quả nghiên
cứu khoa học. Điều này ít nhiều gây ra khó khăn cho CBQL các nhà trường trong
vấn đề xây dựng môi trường văn hóa nhà trường thích ứng với u cầu mới hiện
nay. Chính vì lẽ đó, luận văn được nghiên cứu nhằm tìm kiếm các biện pháp xây
dựng văn hóa nhà trường ở các trường THCS huyện Sóc Sơn để đề ra những biện
pháp có tính khả thi, góp phần hiện thực hóa mục tiêu giáo dục các trường hiện nay.
1.2. Các khái niệm cơ bản của đề tài
1.2.1. Quản lý, quản lý giáo dục, quản lý nhà trường
1.2.1.1. Quản lý
Khái niệm quản lý được đề cập dưới nhiều góc độ nghiên cứu.
Tác giả Đặng Quốc Bảo chỉ ra rằng: “Hoạt động quản lý bắt nguồn từ sự
phân công, hợp tác lao động” và “Đây là hoạt động để người thủ trưởng phối hợp
nỗ lực với các thành viên trong nhóm, trong cộng đồng, trong tổ chức đạt được mục

tiêu đề ra”. [1], [4]
Theo cuốn Đại cương khoa học quản lý các tác giả Nguyễn Quốc Chí và
Nguyễn Thị Mỹ Lộc phân định rõ hơn về hoạt động quản lý là quá trình đạt đến mục

9


tiêu của tổ chức bằng cách vận dụng các chức năng kế hoạch hoá, tổ chức, chỉ đạo
(lãnh đạo) và kiểm tra [5]. Từ đó khẳng định “Quản lý là sự tác động có định hướng,
có chủ đích của chủ thể quản lý (người quản lý) tới đối tượng quản lý - trong tổ chức

-

nhằm làm cho tổ chức vận hành và đạt được mục đích của tổ chức”.
Nói đến quản lý là đề cập đến hệ thống bao gồm: chủ thể; đối tượng quản lý;

mục tiêu quản lý; công cụ, phương tiện quản lý; cách thức quản lý (có ý thức, bằng
quyền lực, theo quy trình) và mơi trường quản lý. Những nhân tố đó có quan hệ và
tác động lẫn nhau để hình thành nên quy luật và tính quy luật quản lý.
1.2.1.2. Quản lý giáo dục
Khái niệm “Quản lý giáo dục” được các nhà lý luận và quản lý thực tiễn đưa
ra dưới các góc độ khác nhau:
Theo tác giả Phạm Minh Hạc: “Quản lý nhà trường hay nói rộng ra là quản
lý giáo dục là quản lý hoạt động dạy và học nhằm đưa nhà trường từ trạng thái này
sang trạng thái khác và dần dần đạt tới mục tiêu giáo dục đã xác định”. [7, tr.61]
Theo tác giả Nguyễn Ngọc Quang: “Quản lý giáo dục là hệ thống những tác
động có mục đích, có kế hoạch, hợp quy luật của chủ thể quản lý nhằm làm cho hệ
vận hành theo đường lối và nguyên lý giáo dục của Đảng, thực hiện được các tính
chất của nhà trường xã hội chủ nghĩa Việt Nam, mà tiêu điểm hội tụ là quá trình
dạy học - giáo dục thế hệ trẻ, đưa hệ giáo dục tới mục tiêu dự kiến, tiến lên trạng

thái mới về chất”. [18, tr.31]
Trong thực tế, QLGD là q trình tác động có kế hoạch, có tổ chức của các cơ
quan QLGD các cấp tới các thành tố của quá trình dạy học – giáo dục nhằm làm cho hệ
giáo dục vận hành có hiệu quả và đạt tới mục tiêu giáo dục nhà nước đề ra. [14, tr.16]

Như vậy, quan niệm về QLGD có thể có những cách diễn đạt khác nhau,
song mỗi cách định nghĩa đều đề cập tới các yếu tố cơ bản: Chủ thể QLGD; khách
thể QLGD; mục tiêu QLGD; ngồi ra cịn phải kể tới cách thức và cơng cụ QLGD.
1.2.1.3. Quản lý nhà trường
Trường học là một thiết chế đặc biệt của xã hội, là đơn vị cơ sở nằm trong hệ
thống giáo dục thực hiện chức năng đào tạo nguồn nhân lực theo yêu cầu của xã hội,
đào tạo các công dân cho tương lai. Quản lý nhà trường là là cấp độ quản lý giáo
dục vi mơ và một loại hình đặc thù của quản lý giáo dục.

10


Theo tác giả Phạm Minh Hạc: “Quản lý nhà trường là thực hiện đường lối
của Đảng trong phạm vi, trách nhiệm của mình, tức là đưa nhà trường vào vận
hành theo nguyên lý giáo dục, với thế hệ trẻ và từng học sinh”. Đồng thời, Ông
nhấn mạnh quản lý nhà trường phải tập trung vào quản lý con người (cán bộ, giáo
viên) – những người làm nên các hoạt động và thực hiện các hoạt động thúc đẩy
giáo dục và dạy học nhà trường phát triển. [7]
Có thể thấy, quản lý nhà trường là hệ thống những tác động có mục đích, kế
hoạch hợp quy luật của chủ thể quản lý (Ban giám hiệu, các bộ phận chức năng, các cơ
quan quản lý nhà nước về giáo dục cấp trên) nhằm làm cho q trình giáo dục nói
chung và các hoạt động giáo dục - dạy học cụ thể được tiến hành trong nhà trường đảm
bảo thực hiện tốt các mục tiêu giáo dục của cấp học, bậc học và các mục tiêu phát triển
nhà trường. Trong nhà trường, Hiệu trưởng có vai trị quan trọng, ảnh hưởng đến xu
hướng hành động, định hướng giá trị và tư tưởng, tình cảm của các thành viên nhà

trường, thúc đẩy chiều hướng phát triển của VHNT. Bên cạnh đó, các đặc điểm giáo
viên, người lao động, học sinh, mối quan hệ của nhà trường với phụ huynh học sinh và
các lực lượng xã hội cũng là những vấn đề quản lý nhà trường cần quan tâm.

1.2.2. Văn hóa, văn hố tổ chức, văn hóa nhà trường
1.2.2.1. Văn hóa
Ở Việt Nam, định nghĩa về văn hóa được coi là khá đầy đủ và tồn diện:
“Văn hóa là một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần do con người
sáng tạo và tích lũy qua q trình hoạt động thực tiễn, trong sự tương tác giữa con
người với môi trường tự nhiên và xã hội” của Trần Ngọc Thêm. [19]
Như vậy, có thể thấy: Văn hóa là sản phẩm của loài người, được tạo ra và
phát triển trong quan hệ qua lại giữa con người và xã hội. VH tham gia duy trì sự
bền vững và trật tự xã hội, vào việc tạo nên con người, Tính lịch sử của VH được
truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác thơng qua q trình xã hội hóa. Và như thế
văn hóa là một khái niệm hết sức phức tạp. Khi nói đến VH là đề cập đến 4 đặc
trưng như: tính giá trị, tính nhân sinh, tính lịch sử, tính hệ thống.
1.2.2.2. Văn hóa tổ chức
Theo Greert Hofstede định nghĩa: “Đó là một tập hợp các chuẩn mực, các giá

11


trị, niềm tin và hành vi ứng xử của một tổ chức tạo nên sự khác biệt của các thành
viên của tổ chức này với các thành viên của tổ chức khác”. [6]
Văn hóa tổ chức thể hiện tổng hợp các giá trị và cách hành xử phụ thuộc lẫn
nhau trong tổ chức và có xu hướng tự lưu truyền trong thời gian dài; Những dấu
hiệu đó giúp phân biệt tổ chức này với các tổ chức khác trong cùng lĩnh vực. [15]
Văn hóa tổ chức mang lại cho tổ chức một bản sắc riêng, ngày càng phong
phú thêm, có khả năng quy định hành vi của mỗi thành viên trong tổ chức và có thể
thay đổi theo thời gian. [14]

Như vậy, văn hóa tổ chức được hình thành và phát triển thông qua các hoạt
động chung của tổ chức, mang dấu ấn của tư tưởng, tình cảm của các thành viên tổ
chức. Văn hóa tổ chức tạo nên nét riêng biệt của tổ chức và có tác động định hướng
hành vi tổ chức đó.
1.2.2.3. Văn hóa nhà trường
Ở

góc độ khác, “VHNT là một dòng chảy ngầm của những chuẩn mực, giá

trị, niềm tin, truyền thống và nghi lễ được hình thành theo thời gian do con người
làm việc cùng nhau, giải quyết các vấn đề và đối mặt với các thách thức… định
hình suy nghĩ, cảm xúc và hành động của con người trong nhà trường… tạo cho
nhà trường sự khác biệt” và “trường học cũng là một nền văn hóa có cá tính độc
đáo của riêng mình”. (theo D. Peterson và Terrence E. Deal). [10]
Nhận mạnh về đặc điểm và lịch sử hình thành VHNT, Joan Richardson cho
rằng: “VHNT là sự tích lũy các giá trị và chuẩn mực của nhiều người. Đó là sự
đồng thuận về những gì quan trọng. Đó là những kì vọng của tập thể chứ khơng
phải những kì vọng của một cá nhân”.
Như vậy, văn hóa nhà trường có thể được hiểu:
+ VHNT là một hệ thống phức hợp các giá trị, các chuẩn mực xung quanh
chức năng đào tạo con người của nhà trường.
+ VHNT được các thành viên trong trường được chấp nhận tự nguyện, được
cam kết thực hiện.
+ VHNT là kết quả hoạt động chung và có tác dụng thúc đẩy NT phát triển.
1.2.3. Quản lý văn hóa nhà trường
- Quản lý VHNT là một nội dung của quản lý NT có ý nghĩa quan trọng trong

12



xây dựng môi trường dạy và học hiệu quả, tạo ra những điều kiện về môi trường cho
học sinh học tích cực, giáo viên khơng ngừng cải thiện hoạt động dạy học và phát
triển nghề nghiệp liên tục.
-

Quản lý VHNT là hệ thống những tác động có mục đích, có kế hoạch, hợp quy

luật của chủ thể quản lý đến toàn bộ các giá trị, niềm tin và các chuẩn mực xử sự trong
nhà trường, đến các hoạt động và các thành viên của nhà trường... nhằm đảm bảo xây
dựng mơi trường giáo dục lành mạnh, tích cực, nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện
ở HS. Chủ thể quản lý ở đây trước hết là Hiệu trưởng, Ban giám hiệu, các bộ phận chức
năng, các cơ quan quản lý nhà nước về giáo dục có liên quan.

Có thể nói các khái niệm trên tuy có những cách tiếp cận khác nhau về hoạt
động quản lý, song đều có điểm chung là tầm quan trọng của việc tập hợp, thuyết
phục, thúc đẩy các thành viên trong tổ chức thực hiện mục tiêu đề ra. Từ những
phân tích trên có thể đưa ra khái niệm quản lý văn hóa nhà trường THCS như sau:
Quản lý văn hóa nhà trường THCS là sự tác động có định hướng, có mục
đích, có hệ thống thông tin của chủ thể quản lý tới khách trể quản lý nhằm tạo ra
hoặc gìn giữ, phát triển các giá trị vật chất và các giá trị tinh thần của nhà
trườngđể thực hiện mục tiêu giáo dục và truyền lại cho các thế hệ sau.
1.3. Tiếp cận vấn đề lý luận về văn hóa nhà trường
1.3.1. Vai trị của văn hóa nhà trường
1.3.1.1. Tầm quan trọng của văn hóa nhà trường
Cũng như sự tồn tại của giáo dục, văn hố xuất hiện từ khi có lồi người, có
xã hội. Văn hoá tồn tại khách quan và tác động vào con người sống trong nó. Nếu
mơi trường tự nhiên là cái nôi đầu tiên nuôi sống con người, để lồi người hình
thành và sinh tồn thì văn hóa là cái nôi thứ hai giúp con người trở thành “người”
theo đúng nghĩa, hoàn thiện con người, hướng con người khát vọng vươn tới chân thiện - mỹ.
VHNT có ảnh hưởng đến tất cả các hoạt động diễn ra trong nhà trường đó.

Theo Deal và Peterson, văn hóa tác động đến suy nghĩ, cảm nhận và hành động của
các thành viên trong nhà trường. VHNT với các nghi lễ và truyền thống, chuẩn mực
và giá trị tác động đến tất cả mọi góc cạnh của đời sống nhà trường. VHNT tích cực

13