<span class='text_page_counter'>(1)</span><div class='page_container' data-page=1>

<b>LẺ HỘI CỎ TRUYÈN - NHÌN TỪ VĂN HĨA </b>

<b>DÂN TỘC KHƠ ME NAM B ộ</b>

N:

<i>Phan A n *</i>

gười K.hơ Me là một dân tộc ít người trong cộng đồng các
-1 dân tộc Việt Nam. Người Khơ Me tập trung sinh sống ớ một
số tỉnh miền Tây Nam Bộ như Sóc Trăng, Trà Vinh, Kiên Giang, An
Giang... Người Khơ Me có số dân khoảng 1 triệu người. Văn hóa dân
tộc Khơ Me là một bộ phận cấu thành văn hóa cộng đồng các dân tộc
Việt Nam. Dân tộc Khơ Me thuộc văn minh các cư dân nông nghiệp
trồng lúa nước ở Việt Nam và khu vực Đông Nam Á.

Cũng như nhiều dân tộc anh em khác ở Việt Nam, trong năm,
người Khơ Me Nam Bộ có nhiều lễ hội cổ truyền. Phật giáo là một tơn
giáo có vai trị đặc biệt quan trọng trong đời sống và văn hóa của người
Khơ Me. Có thể nói hầu hết người Khơ Me là tín đồ Phật giáo. Phật giáo
của người Khơ Me thuộc phái Tiểu thừa Nam Tông, tương đồng với
Phật giáo một số quốc gia như Thái Lan, Campuchia... Trong lễ hội cổ
truyền của người Khơ Me Nam Bộ, vừa có những lễ hội dân gian, vừa
có những lễ hội mang tính tôn giáo. Tuy nhiên sự đan xen giữa hai yếu
tố dân gian và tôn giáo trong các lễ hội cổ truyền là phổ biến, và tạo nên
những sắc thái riêng cho vãn hóa lễ hội của dân tộc Khơ Me Nam Bộ,

Trong bài viết này, tôi không đi sâu vào việc giới thiệu, tìm hiểu
về nội dung các lễ hội cổ truyền của người Khơ Me Nam Bộ, mà từ việc
tổ chức, hoạt động của các lễ hội cổ truyền của người Khơ Me Nam Bộ
suy nghĩ về việc bảo tồn và phát huy lễ hội truyền thống trong xã hội
Việt Nam đương đại. Trong quá trình thực tiễn tìm hiểu lễ hội cổ truyền

</div>
<span class='text_page_counter'>(2)</span><div class='page_container' data-page=2>

của dân tộc Khơ Me Nam Bộ, tơi có những cám nhận về ý thức duy trì
những yếu tố tích cực của hà con nông dân Khơ Me về lễ hội. Tôi muốn
ghi lại đôi điều nho nhỏ trong bài viết này, như một tư liệu tham khảo.

Trong năm. dân tộc Khơ Me Nam Bộ có nhiều lễ hội cổ truyền,
trong đó có 3 lễ hội đáng chú ý:

<i>1. Le m ừ n g nă m m ới (Choi Thnam Thmei). Đây có thể xem như</i>

ngày tết của người Khơ Me diễn ra nhiều ngày trong khoảng giữa tháng
4 dương lịch, tương đương với ngày đầu năm mới của lịch Khơ Me. Lễ
được tổ chức ở chùa và ơ nhà với nhiều nghi thức đặc sắc như rước
quyển “Đại lịch” đi vòng quanh chùa, lễ đấp núi cát, núi lúa trong
khuôn viên chùa, lề tắm cho các sư sãi và người già... Lễ có sự tham dự
đơng đảo cùa dân sóc (làng) và các sư sãi trong chùa. Ban đêm, trong
khuôn viên chùa có dựng sân khấu mời các đồn diễn Rị băm, Dù kê
cho đông đảo bà con trong sóc đến xem, vui chơi...

<i><b>2. L ễ Dolta. Lễ diễn ra trong khoảng thời gian tháng tám (âm lịch). </b></i>

Lễ này gần như lễ Vu lan của Phật giáo Đại thừa của người Việt. Lễ
nhàm tưởng niệm (giỗ) những người trong gia đình dịng họ đã mất. Lễ
được tổ chức ở nhà và sau đó mọi người lên chùa thỉnh tro cốt của người
quá cố để cúng. Lễ có sự tham dự của một số nhà sư đọc kinh cầu siêu.

<i>3. L ễ O k ang bok (lễă n cốm dẹp). Lề được tiến hành vào ngày 15 </i>

tháng 10 (âm lịch). Đây là một nghi lễ trong hệ thống lễ nghi nông
nghiệp của người Khơ Me. Lễ Ok ang bok được tổ chức tại nhà, đế chủ

nhà cảm om trời đất, thần linh trong năm qua đã cho mưa thuận gió hịa,
mùa màng bội thu. Tham dự lề là người nhà và bà con lối xóm. Trong
dịp này, một vài địa phương đông người Khơ Me tố chức đua ghe
“ngor”. Hội lễ diễn ra vui vẻ, náo nhiệt, thu hút đông đảo bà con KJiơ
Me, Việt, H o a ... trong vùng đến tham dự (Gọi là ăn cốm dẹp, bởi trong
khi cúng lễ chủ nhà lấy một nấm cốm dẹp đút vào đầy miệng một đứa
trẻ, và nghe nó nói ủ ớ để đốn vụ mùa năm sau ra sao).

</div>
<span class='text_page_counter'>(3)</span><div class='page_container' data-page=3>

trong và ngồi nước. Ờ một góc độ nào đó, đây cũng là cách bảo tồn và
phát huy lễ hội cổ truyền của các dân tộc trong q trình cơng nghiệp hóa.
hiện đại hóa và hội nhập quốc tế của đất nước ta. Tuy nhiên, cũng có
những vấn đề đặt ra từ thực tể này như mối quan hệ giữa truyền thống và
hiện đại, giữa bảo tồn và phát huy, giữa cái thiêng và cái tục, giữa mặt
tích cực và hạn chế... trong lễ hội cổ truyền của bà con dân tộc Khơ Me.
Với tư cách cá nhân, một người đã có nhiều năm tìm hiểu văn hóa Khơ
Me Nam Bộ, đã được tham dự nhiều lần các lễ hội cổ truyền ở nhiều
vùng Khơ Me Nam Bộ, tôi muốn nêu lên một vài nhận xét về việc tổ
chức, tiến hành các lễ hội này, cũng như những bài học, kinh nghiệm về
việc bảo tồn và phát huy lễ hội cổ truyền của dân tộc Khơ Me Nam Bộ.

- Trước hết, lễ hội cổ truyền là nhu cầu tinh thần, hoặc nhu cầu
tâm linh của người nông dân Khơ Me, là sự thể hiện văn hóa mang đậm
tính nhân văn của người Khơ Me Nam Bộ. Tổ chức các lễ hội cổ truyền,
người nông dân Khơ Me nhàm hướng đến sự cầu mong và cảm tạ
những thần thánh, sức mạnh siêu nhiên đã đồng hành và trợ giúp họ
trong công cuộc khai mở vùng đất đồng bàng sông Cửu Long từ xa xưa,
cũng như những thành quả họ đã đạt được trong lao động sản xuất hôm
nay. Những tín ngưỡng, tơn giáo được thể hiện trên lĩnh vực lễ hội cố
truyền, chính là chỗ dựa tinh thần lớn lao cho sự tồn tại và phát triển của
dân tộc Khơ Me trên vùng đất Nam Bộ trong quá khứ cũng như hiện tại,

Trong dịp lễ hội đó, người nông dân Khơ Me có cơ hội giao hịa, tiếp
cận với thế giới siêu nhiên, là dịp thổ lộ những ước nguyện, tình cảm
của mình, và cả những hy vọng nữa. Lễ hội cũng là dịp các cá nhân thể
hiện bản thân mình, là sự gắn kết cộng đồng, tạo dựng sức mạnh trong
lao động sản xuất và bảo vệ thành quả của những người nông dân Khơ
Me. Người nông dân Khơ Me không bao giờ xuất phát từ lễ hội để làm
du lịch, có lẽ việc biến lễ hội của họ thành sản phấm du lịch nằm ngoài
ý nghĩ của họ. Quả thật cho đến bây giờ, việc đưa các lễ hội cổ truyền
của người Khơ Me thành sản phẩm du lịch vẫn chưa đem lại một hiệu
quả kinh tế đáng kể nào cho bản thân bà con nông dân Khơ Me, vốn hãy
cịn nhiều đói nghèo.

</div>
<span class='text_page_counter'>(4)</span><div class='page_container' data-page=4>

dung lễ hội. Ớ đây có thê thấy rõ ý thức tự giác, tự nguyện của các thành
viên người Khơ Me trong các phum, sóc (gần giống với xóm làng của
người Việt) trong việc tham gia chuẩn bị, thực hiện các nội dung lễ hội.
Những tổ chức tự quản truyền thống như mê phum (chủ xóm, ấp) mê
sóc (chủ sóc, chủ làng) đóng vai trị tích cực, đã đứng ra tổ chức, huy
động nguồn nhân lực, vật lực địa phương, và góp phần điều hành lễ hội.

Điều đáng chú ý, trong việc tham gia tổ chức lễ hội cổ truyền của
người Khơ Me, còn cỏ vai trò của các vị sư sãi tu hành trong các ngôi
chùa ở địa phương. Trong văn hóa, cũng như cơ chế quản lý xã hội
truyền thống của người Khơ Me Nam Bộ, vai trò Phật giáo hết sức quan
trọng. Mỗi sóc của người Khơ Me có ít nhất một ngơi chùa. Ngôi chùa
là trung tâm tơn giáo, văn hóa, xã hội... của cộng đồng phum sóc Khơ
Me. Các nhà sư được người Khơ Me tơn kính và quý mến, tiếng nói của
các nhà sư luôn được người dân coi trọng. Các sóc đều có một tổ chức
<i>gọi là Kanakameka wat tức Ban Quản trị chùa, do người dân bầu chọn </i>
trong số những người có uy tín và hiểu biết lo việc chăm sóc ngơi chùa,
liên kết các hoạt động của sư sãi với người dân. Chính tổ chức này sẽ

trực tiếp đứng ra tổ chức và điều hành lễ hội liên quan đến chùa như
Choi Thnam Thmei, D olta..., những lễ hội diễn ra trong khn viên nhà
chùa, hoặc có sự tham dự của các sư sãi.

Chính cái cơ chế đặc biệt này, giữa phum sóc và nhà chùa liên
kết với nhau, đã giúp cho các hoạt động nghi lễ lễ hội cổ truyền của
dân tộc Khơ Me Nam Bộ vừa nghiêm trang, vừa linh hoạt, có tổ chức,
bài bản, vừa hạn chế những mặt tiêu cực, cả khía cạnh mê tín, dị đoan.
Sự hiện diện của các nhà sư, khuôn viên nhà chùa, đã làm tăng thêm
tính thiêng liêng cho lễ hội, một yếu tố rất quan trọng trong lễ hội cổ
truyền nói chung.

- Trong khi thực hiện bài viết này, tôi đã nhận được những thông
tin trên các báo chí, các phương tiện truyền thơng về một số hiện tượng

</div>
<span class='text_page_counter'>(5)</span><div class='page_container' data-page=5>

đã được quảng cáo như một sản phẩm du lịch, người Khơ Me không
phải là không thực tế, thực dụng trong quan hệ với thần thánh...

Có thể, có nhiều cách lý giải hiện tượng trên đây, nhưng một
trong những khía cạnh đó là văn hóa Khơ Me, là chủ thể những người
nông dân Khơ Me trong các lễ hội cổ truyền. Văn hóa Khơ Me là của cư
dân nông nghiệp, khu biệt trong các phum sóc, văn hóa trọng tĩnh, lại
ảnh hưởng sâu đậm của Phật giáo, hẳn đã tạo cho nông dân Khơ Me
một sự sùng tín vào thế giới siêu nhiên nhưng khơng thái quá. Phật giáo
đã tạo nên sự bàng lòng của người Khơ Me với thế giới hiện hữu. và sự
hy vọng vào thế giới mai sau. Các nhà sư Khơ Me luôn được khuyến
cáo tránh xa các dục vọng, đặc biệt là sẳc giới, tửu đồ và tiền bạc một
cách trực tiếp. Mà, hầu hết đàn ông Khơ Me, phải trải qua một thời gian
tu hành ở chùa trước khi nhập thế. Trước đây ở các chùa Khơ Me khơng
có thùng qun tiền kiểu “phước sương”, các tín đồ đến chùa dâng cúng

phần nhiều bằng hiện vật một cách khiêm nhường. Tập tục tín ngưỡng
và Phật giáo Khơ Me khơng có chuyện đốt vàng mã, dâng lễ vay tiền ...

Lễ hội cổ truyền của dân tộc Khơ Me không chỉ là dịp tạ ơn trời, Phật
mà cịn là dịp vui chơi giải trí (như dua ghe ngor...) là dịp thăm hỏi, gặp gỡ
bà con họ hàng, xóm ấp. Người Khơ Me khơng q mê tín vào các dịp lễ
hội, hoặc biến lễ hội thành cơ hội cầu xin các thần thánh, trời, Phật...

- Lễ hội cổ truyền là một dạng thức văn hóa, những chuyển đồi
kinh tế, xã hội đã tác động đến, và tạo nên một số thay đổi trong lễ hội

</div>
<span class='text_page_counter'>(6)</span><div class='page_container' data-page=6>

truyền thống. Tổ chức lề hội có sự kết hợp giữa nhà chùa, đại diện dân
cư và chính quyền địa phương. Dây cũng là dịp để các cơ quan chính
quyền, Đảng ở địa phương và trung ương thế hiện chính sách đoàn kết
dân tộc như các đoàn đại biểu đi thăm hỏi, tặng q u à ... Nhiều ngôi chùa
Khơ Me nổi tiếng như chùa Dơi ờ Sóc Trăng, chùa Samrong ở Trà
Vinh... trớ thành điểm đến của các "tour" du lịch, nhất là trong dịp diễn
ra một số lễ hội cổ truyền... Sự tham dự của chính quyền địa phương
trong việc tổ chức lễ hội cổ truyền ở vùng Khơ Me, có kết hợp với nhà
chùa và cộng đồng cư dân đã góp phần tích cực vào việc giữ gìn trật tự
bảo đảm sự tôn nghiêm, hạn chế những mặt tiêu cực mê tín dị đoan và
cả xu hướng thương mại hóa lễ hội cổ truyền. Mặt khác, bàn thân đồng
bào dân tộc Khơ Me đã ý thức được vai trò và trách nhiệm của mình
trong việc gìn giữ bán sắc truyền thống sự tôn nghiêm lễ hội, chủ động
ngăn chặn các hành vi phi văn hóa trong lễ hội. Rõ ràng những cố gắng
trên đây, từ nhiều phía đã làm cho lễ hội cổ truyền của người Khơ Me
đáp ứng được nhu cầu văn hóa của bà con dân tộc Khơ Me trong quá
trình phát triển của đất nước hiện đại.

*

* *

Lễ hội cổ truyền của dân tộc Khơ Me Nam Bộ là một tài sản văn_l _i _/ ₅ _S _I
hóa phi vật thể quý giá của dân tộc Khơ Me cũng như của cộng đồng các
dân tộc Việt Nam. Bảo tồn và phát huy lễ hội cổ truyền của dân tộc Khơ
Me trong xã hội đương đại là cần thiết và có ý nghĩa quan trọng. Cho đến
nay, lễ hội cố truyền Khơ Me vần giữ được đậm đà bản sắc văn hóa Khơ
Me, vừa phù họp với sự thay đổi của đất nước. Lễ hội cổ truyền Khơ Me
hiện nay đã có nhiều cố gắng đế phát huy những mặt tích cực, hạn chế và
giảm thiểu các mặt tiêu cực. Đó là nhờ nhiều yếu tố chủ quan và khách
quan, mà theo tôi trước hết là sự kết họp giữa chính quyền với nhà chùa
và phát huy vai trò của cộng đồng phum sóc Khơ Me trong việc tổ chức,
thực hiện diễn trình của lễ hội cổ truyền. Bài học kinh nghiệm vẫn là phải
dựa vào dân, lễ hội trước hết nhằm đáp ứng nhu cầu văn hóa của người
dân trong việc tổ chức, báo tồn và phát huy lễ hội cổ truyền./.

<i>Thành phố Hồ Chí Minh, tháng 3 năm 2010</i>

</div>

<!--links-->