BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƢỜNG ĐẠI HỌC MỞ HÀ NỘI

LUẬN VĂN THẠC SỸ
CHUYÊN NGÀNH: QUẢN TRỊ KINH DOANH

QUẢN LÝ THU BẢO HIỂM XÃ HỘI BẮT BUỘC
CỦA BẢO HIỂM XÃ HỘI QUẬN HOÀNG MAI –
THÀNH PHỐ HÀ NỘI

NGUYỄN THỊ PHƢƠNG HOA

HÀ NỘI - 2020


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƢỜNG ĐẠI HỌC MỞ HÀ NỘI

LUẬN VĂN THẠC SỸ
QUẢN LÝ THU BẢO HIỂM XÃ HỘI BẮT BUỘC
CỦA BẢO HIỂM XÃ HỘI QUẬN HOÀNG MAI –
THÀNH PHỐ HÀ NỘI

NGUYỄN THỊ PHƢƠNG HOA
Chuyên ngành: Quản trị kinh doanh
Mã số: 8340101

Người hướng dẫn khoa học:
GS.TS. PHẠM QUANG PHAN

HÀ NỘI - 2020

LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan luận văn: “Quản lý thu Bảo hiểm xã hội tại Bảo hiểm xã
hội quận Hồng Mai – Thành phố Hà Nội” là cơng trình nghiên cứu khoa học
độc lập của riêng tôi.
Số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận văn này là hoàn tồn trung thực và
chưa từng được sử dụng hoặc cơng bố trong bất kỳ cơng trình nào khác. Các thơng
tin trích dẫn trong luận văn đều được ghi rõ nguồn gốc.
Tác giả

Nguyễn Thị Phƣơng Hoa

i


LỜI CẢM ƠN
Để hoàn thành luận văn thạc sĩ kinh tế của mình, ngồi sự nỗ lực cố gắng của
bản thân, tơi đã nhận được sự giúp đỡ nhiệt tình của nhiều cá nhân và tổ chức để tơi
có thể hồn thành tốt luận văn này.
Nhân dịp này, tơi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới sự giúp đỡ, chỉ bảo tận tình
của các thầy, cơ giáo trong bộ môn Quản trị kinh doanh, Khoa Sau đại học – Trường
Đại học Mở Hà Nội; đặc biệt là sự quan tâm, chỉ dẫn tận tình của thầy giáo, Giáo sư –
tiến sĩ Phạm Quang Phan đã trực tiếp hướng dẫn tơi trong suốt q trình thực hiện luận
văn.
Tơi xin được trân trọng cảm ơn tập thể đội ngũ cán bộ cơ quan Bảo hiểm xã
hội quận Hoàng Mai – Thành phố Hà Nội đã cung cấp cho tôi những số liệu cần
thiết và tạo điều kiện thuận lợi giúp đỡ tơi để tơi có những thơng tin trung thực về
thực trạng quản lý thu bảo hiểm xã hội của bảo hiểm xã hội quận Hồng Mai.
Qua đây tơi cũng xin bày tỏ lịng biết ơn đối với gia đình và bạn bè đã giúp

đỡ, động viên tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu.
Do thời gian nghiên cứu và năng lực bản thân còn hạn chế, nên bài viết của tơi
khơng thể tránh khỏi những thiếu sót. Tôi mong nhận được sự nhận xét quý báu của thầy
cô.
Tôi xin chân thành cảm ơn!

ii


MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN ...................................................................................................... i
LỜI CẢM ƠN ........................................................................................................... ii
DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, TỪ VIẾT TẮT.................................................... vii
DANH MỤC CÁC BẢNG .................................................................................... viii
PHẦN MỞ ĐẦU ........................................................................................................1
CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ THU BHXH
BẮT BUỘC TRÊN ĐỊA BÀN CẤP QUẬN (HUYỆN) ........................................10
1.1. Bảo hiểm xã hội bắt buộc ...................................................................................10
1.1.1. Khái niệm ........................................................................................................10
1.1.2. Nguyên tắc hoạt động bảo hiểm xã hội ...........................................................13
1.1.3. Bản chất của Bảo hiểm xã hội bắt buộc ..........................................................13
1.1.4. Chức năng của BHXH bắt buộc ......................................................................15
1.1.5. Đối tượng tham gia BHXH bắt buộc ..............................................................18
1.1.6. Quỹ Bảo hiểm xã hội.......................................................................................18
1.2. Quản lý thu BHXH bắt buộc của cơ quan BHXH .............................................20
1.2.1. Khái niệm và mục tiêu quản lý thu BHXH bắt buộc ......................................20
1.2.2. Nguyên tắc thu BHXH ....................................................................................22
1.3. Quy trình quản lý thu BHXH bắt buộc tại BHXH cấp quận (huyện) ................23
1.3.1. Lập kế hoạch thu BHXH bắt buộc ..................................................................23
1.3.2. Tổ chức thực hiện kế hoạch thu BHXH bắt buộc ...........................................24

1.3.3. Kiếm tra, giám sát q trình thực hiện phát hiện sai sót, điều chỉnh ..............26
1.3.4. Đánh giá quá trình thực hiện quản lý thu BHXH. ..........................................28
1.4.1. Nhân tố bên trong ............................................................................................29
1.4.1.1. Năng lực tổ chức, quản lý, điều hành của đội ngũ cán bộ thu BHXH. ........29
1.4.1.2. Nguồn nhân lực ............................................................................................30
1.4.1.3. Quy trình thủ tục ..........................................................................................30
1.4.1.3. Công nghệ thông tin .....................................................................................30
1.4.2. Nhân tố bên ngoài ...........................................................................................30
iii


1.4.2.1. Nhận thức và ý thức trách nhiệm của người tham gia BHXH bắt buộc. .....31
1.4.2.2. Hệ thống chính sách pháp luật về BHXH bắt buộc .....................................31
1.4.2.2. Chính sách tiền lương của Nhà nước ...........................................................32
1.4.2.3. Sự phát triển kinh tế - xã hội của địa phương ..............................................33
1.5. Kinh nghiệm của một số địa phương về quản lý thu BHXH bắt buộc và bài học
cho BHXH quận Hoàng Mai .....................................................................................33
1.5.1. Kinh nghiệm của BHXH thành phố Hồ Chí Minh..........................................33
1.5.2. Kinh nghiệm của BHXH huyện Thanh Trì. ....................................................36
1.5.3. Bài học kinh nghiệm rút ra cho Bảo hiểm xã hội quận Hoàng Mai, thành phố
Hà Nội .......................................................................................................................38
TIỂU KẾT CHƢƠNG I ..........................................................................................40
CHƢƠNG 2: PHÂN TÍCH THỰC TRẠNG QUẢN LÝ THU BHXH BẮT
BUỘC TẠI BHXH QUẬN HOÀNG MAI GIAI ĐOẠN 2015-2019 ...................41
2.1. Tổng quan về BHXH quận Hồng Mai .............................................................41
2.1.1. Lịch sử hình thành và phát triển của Bảo hiểm xã hội quận Hoàng Mai ........41
2.1.2. Chức năng, nhiệm vụ của Bảo hiểm xã hội quận Hoàng Mai ........................41
2.1.3. Cơ cấu bộ máy tổ chức Bảo hiểm xã hội quận Hồng Mai ............................43
2.1.4. Tình hình hoạt động của Bảo hiểm xã hội quận Hoàng Mai ..........................45
2.1.4.1. Cơng tác tun truyền, thơng tin, phổ biến chính sách, pháp luật bảo

hiểm xã hội ................................................................................................... 45
2.1.4.2. Tình hình tham gia bảo hiểm xã hội ............................................................46
2.1.4.3. Công tác cấp sổ bảo hiểm xã hội..................................................................49
2.1.4.4. Tình hình thu, nộp bảo hiểm xã hội ............................................................49
2.1.4.5. Công tác xét duyệt hồ sơ, giải quyết chính sách, chế độ đối với NLĐ ........51
2.1.4.6. Công tác chi trả các chế độ bảo hiểm xã hội cho NLĐ................................52
2.1.4.7. Công tác quản lý, sử dụng quỹ Bảo hiểm xã hội .........................................53
2.1.4.8. Công tác quản lý lưu trữ hồ sơ về bảo hiểm xã hội .....................................54
2.1.4.9. Công tác thanh tra, kiểm tra .........................................................................54
2.1.4.10. Giải quyết khiếu nại, tố cáo về bảo hiểm xã hội ........................................55
iv


2.2. Thực trạng công tác quản lý thu bảo hiểm xã hội bắt buộc tại Bảo hiểm xã hội
quận Hoàng Mai giai đoạn 2015-2019 ......................................................................55
2.2.1. Quản lý đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc ...................................55
2.2.2. Quản lý tiền lương, tiền cơng làm căn cứ đóng bảo hiểm xã hội ...................55
2.2.3. Quản lý phương thức đóng, mức đóng bảo hiểm xã hội .................................58
2.2.4. Kết quả thu bảo hiểm xã hội bắt buộc tại Bảo hiểm xã hội quận Hồng Mai58
2.2.5. Tình hình nợ đọng bảo hiểm xã hội tại quận Hồng Mai ...............................68
2.3. Đánh giá cơng tác quản lý thu bảo hiểm xã hội bắt buộc tại Bảo hiểm xã hội
quận Hoàng Mai, giai đoạn 2015-2019 .....................................................................71
2.3.1. Một số kết quả đạt được ..................................................................................71
2.3.2. Một số hạn chế và nguyên nhân ......................................................................72
TIẾU KẾT CHƢƠNG 2 .........................................................................................75
CHƢƠNG 3: PHƢƠNG HƢỚNG VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN QUẢN LÝ
THU BHXH BẮT BUỘC TẠI QUẬN HOÀNG MAI .........................................76
3.1. Mục tiêu, phương hướng hoàn thiện quản lý thu BHXH của BHXH quận
Hoàng Mai đến năm 2030 .........................................................................................76
3.1.1. Mục tiêu hoàn thiện tổ chức quản lý thu BHXH ............................................76

3.1.2. Mục tiêu tăng cường hiệu quả quản lý thu BHXH .........................................76
3.1.3. Mục tiêu khắc phục tiền nợ đọng tiền đóng BHXH .......................................76
3.1.4. Mục tiêu nâng cao năng lực, phẩm chất đội ngũ cán bộ, đổi mới phong cách
phục vụ ......................................................................................................................77
3.1.5. Căn cứ để xác định phương hướng tăng cường quản lý thu BHXH tại BHXH
quận Hồng Mai ........................................................................................................77
3.1.5.1. Chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước về phát triển BHXH .........77
3.1.5.2. Mục tiêu phát triển ngành BHXH theo Nghị quyết số 28-NQ/TW ngày
23/05/2018 Hội nghị lần thứ bảy Ban chấp hành Trung ương khóa XII về cải cách
chính sách BHXH .....................................................................................................79
3.2. Giải pháp hồn thiện quản lý thu BHXH bắt buộc tại BHXH quận Hồng Mai .....79
3.2.1. Đẩy mạnh cơng tác thơng tin, tun truyền về BHXH ...................................79
v


3.2.2. Cải cách thủ tục hành chính trong quản lý thu bảo hiểm xã hội .....................82
3.2.3. Quản lý chặt chẽ và khai thác đối tượng tham gia BHXH bắt buộc ...............83
3.2.4. Giải quyết tình trạng nợ đọng BHXH bắt buộc ..............................................84
3.2.5. Đổi mới phong cách phục vụ và nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ BHXH
quận Hoàng Mai. .......................................................................................................85
3.2.6. Tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra các đơn vị tham gia BHXH bắt
buộc .............................................................................................................. 88
3.2.7. Tăng cường ứng dụng CNTT trong công tác quản lý thu BHXH bắt buộc ....89
3.2.8. Tăng cường phối kết hợp với các tổ chức khác ..............................................89
3.2.9. Mở rộng, phát triển đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội ...............................90
3.3. Một số khuyến nghị ............................................................................................93
3.3.1. Đối với cơ quan quản lý Nhà nước. ................................................................93
3.3.2. Đối với Bảo hiểm xã hội Việt Nam ................................................................94
3.3.3. Đối với Bảo hiểm xã hội thành phố Hà Nội....................................................94
3.3.4. Đối với Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội .............................................95

3.3.5. Đối với Thành ủy, Ủy ban nhân dân quận Hoàng Mai ...................................95
TIỂU KẾT CHƢƠNG 3 .........................................................................................97
KẾT LUẬN ..............................................................................................................98
TÀI LIỆU THAM KHẢO ....................................................................................101

vi


DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, TỪ VIẾT TẮT
STT

Ch vi t tắt

Vi t ầy ủ

1

BHXH:

Bảo hiểm xã hội

2

BHYT:

Bảo hiểm y tế

3

BHTN:


Bảo hiểm thất nghiệp

4

HĐLĐ:

Hợp đồng lao động

5

LĐLĐ:

Liên đoàn lao động

6

LĐTB&XH:

Lao động thương binh và xã hội

7

DN:

Doanh nghiệp

8

DNTN:


Doanh nghiệp tư nhân

9

NLĐ:

Người lao động

10

NSDLĐ:

Người sử dụng lao động

11

CNTT:

Công nghệ thông tin

12

ASXH:

An sinh xã hội

13

HĐLĐ:


Hợp đồng lao động

14

NSNN:

Ngân sách Nhà nước

15

TNLĐ-BNN:

Tai nạn lao động – bệnh nghề nghiệp

16

TTHC:

Thủ tục hành chính

17

UBND:

Ủy ban nhân dân

18

HCSN


Hành chính sự nghiệp

19

HTX

Hợp tác xã

vii


DANH MỤC CÁC BẢNG
Sơ đồ 2.1: Sơ đồ bộ máy tổ chức BHXH quận Hồng Mai .......................................... 43
Bảng 2.1: Tình hình tham gia BHXH bắt buộc tại quận Hồng Mai, giai đoạn
2015-2019 ................................................................................................... 48
Bảng 2.2: Số lao động tham gia BHXH tại BHXH quận Hoàng Mai năm 2019......... 48
Bảng 2.3: Tình hình thu BHXH, BHYT tại BHXH quận Hồng Mai năm 2019 ......... 50
Bảng 2.4: Tình hình chi trả các chế độ BHXH tại quận Hoàng Mai năm 2019 ........... 52
Bảng 2.5: Tình hình tham gia BHXH bắt buộc tại BHXH quận Hoàng Mai giai đoạn
2015-2019 .................................................................................................... 56
Bảng 2.6: Số đơn vị tham gia BHXH bắt buộc tại BHXH quận Hoàng Mai giai đoạn
2015-2019 .................................................................................................... 57
Bảng 2.7: Số lao động tham gia BHXH bắt buộc tại BHXH quận Hoàng Mai giai
đoạn 2015-2019 ........................................................................................... 58
Bảng 2.8: Tổng quỹ lương trích đóng BHXH theo các khối Giai đoạn 2015-2019 ..... 56
Bảng 2.9: Tổng quỹ lương trích đóng BHXH bắt buộc tại quận Hoàng Mai giai
đoạn 2015-2019 ........................................................................................... 57
Bảng 2.10: Kết quả thu BHXH bắt buộc tại quận Hoàng Mai giai đoạn 2015-2019 ... 59
Bảng 2.11: Tình hình thu nộp BHXH của khối DNNN giai đoạn 2015-2019.............. 59

Bảng 2.12: Tình hình thu nộp BHXH của khối DN ngoài Nhà nước (2015-2019) ...... 62
Bảng 2.13: Tình hình thu nộp BHXH của khối DN có vốn ĐTNN Giai đoạn 2015-2019 .... 63
Bảng 2.14: Tình hình thu nộp BHXH của khối HCSN, Đảng, Đoàn Giai đoạn 2015-2019 .... 64
Bảng 2.15: Tình hình thu nộp BHXH của khối các đơn vị ngồi cơng lập (2015-2019) .... 65
Bảng 2.16: Tình hình thu nộp BHXH của khối HTX Giai đoạn 2015-2019 ................ 66
Bảng 2.17: Tình hình thu nộp BHXH của khối phường, xã Giai đoạn 2015-2019 ...... 67
Bảng 2.18: Tình hình thu nộp BHXH của khối Hộ SXKD cá thể (2015-2019) ........... 67
Bảng 2.19: Tình hình nợ đọng BHXH tại BHXH quận Hoàng Mai Giai đoạn
2015-2019 ................................................................................................... 68

viii


PHẦN MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thi t của ề tài
Từ khi thực hiện công cuộc đổi mới đất nước đến nay, nền kinh tế nước ta
đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng. Cùng với sự phát triển kinh tế là sự lớn
mạnh không ngừng của hệ thống an sinh xã hội, đặc biệt là chính sách bảo hiểm
xã hội đã phát huy vai trò trụ cột trong hệ thống an sinh xã hội, góp phần tích
cực vào việc ổn định xã hội, thực hiện mục tiêu dân giàu nước mạnh, xã hội công
bằng, dân chủ, văn minh.
Bảo hiểm xã hội là chính sách lớn, trụ cột trong hệ thống an sinh xã hội của
Đảng và Nhà nước. BHXH là sự chia sẻ rủi ro và các nguồn quỹ giúp người lao
động đảm bảo cuộc sống của mình và gia đình khi có rủi ro xảy ra.
Bảo hiểm xã hội là sự bảo đảm bù đắp một phần hoặc thay thế thu nhập của
người lao động khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, tai nạn lao động, bệnh
nghề nghiệp, hết tuổi lao động hoặc chết… trên cơ sở đó quỹ BHXH do Nhà nước
tổ chức thực hiện và sử dụng quỹ đó nhằm đảm bảo ổn định đời sống cho người lao
động và an sinh xã hội.
Tính đến hết năm 2019, cả nước có trên 14,7 triệu người tham gia BHXH,

chiếm khoảng 30,4% lực lượng lao động trong độ tuổi. Số lao động khác chưa tham
gia BHXH tập trung chủ yếu ở khu vực ngoài nhà nước như các doanh nghiệp ngoài
quốc doanh, tổ hợp tác, người buôn bán nhỏ… trốn tránh không tham gia BHXH
cho người lao động hoặc cịn cố tình tìm mọi cách trốn đóng BHXH mặt khác nợ
đọng BHXH thời gian dài, thậm chí có những đơn vị sử dụng lao động lạm dụng
quỹ BHXH, lạm dụng tiền đóng BHXH của người lao động để làm vốn sản xuất
kinh doanh… Do đó, đã ảnh hưởng không nhỏ đến việc thực hiện chế độ, chính
sách BHXH cho người lao động nói chung và việc thực hiện cơng tác quản lý thu
BHXH nói riêng, làm ảnh hưởng đến việc thu, nộp BHXH.

1


Trong những năm qua bảo hiễm xã hội quận Hoàng Mai đã có nhiều cố
gắng trong việc triển khai thu BHXH và quản lý thu BHXH bắt buộc của lao động
thuộc các thành phần kinh tế. Kết quả đã đem lại nhiều khả quan trong việc mở rộng
đối tượng tham gia BHXH. Tuy nhiên, đến nay số đơn vị và số lao động tham gia
BHXH vẫn còn thấp, chưa tương xứng tiềm năng kinh tế xã hội của địa phương.
Với lý do đó, tác giả thực hiện nghiên cứu đề tài “ Hoàn thiện Quản lý thu Bảo
hiểm xã hội bắt buộc của Bảo hiểm xã hội quận Hoàng Mai – Thành phố Hà
Nội” làm đề tài nghiên cứu và viết luận văn tốt nghiệp thạc sĩ của mình.
2. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan

n ề tài.

Chủ đề về lĩnh vực BHXH nói chung và cơng tác thu BHXH bắt buộc nói
riêng đã và đang được nhiều người quan tâm và nghiên cứu. Đến nay đã có một số
đề tài nghiên cứu về BHXH được thể hiện trong một số đề tài cụ thể như:
- Luận văn “Bảo hiểm xã hội bắt buộc trong Luật Bảo hiểm xã hội và thực
tiễn thi hành trên địa bàn thành phố Hà Nội” (2015), của tác giả Nguyễn Thị Thúy,

Khoa Luật-Đại học Quốc gia Hà Nội, luận văn đã phân tích làm rõ một số vấn đề lý
luận về bảo hiểm xã hội bắt buộc; đánh giá thực trạng các quy định pháp luật
BHXH bắt buộc để từ đó đưa ra các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả thực thi pháp
luật về lĩnh vực này; đánh giá tình hình thực hiện pháp luật về bảo hiểm xã hội bắt
buộc trên địa bàn thành phố Hà Nội; đề xuất một số kiến nghị nhằm hoàn thiện pháp
luật về BHXH bắt buộc và nâng cao hiệu quả thực hiện tại thành phố Hà Nội.
- Luận văn “Quản lý thu bảo hiểm xã hội tại Bảo hiểm xã hội Hà Nội”
(2016), của tác giả Trần Thị Thúy, Đại Học Kinh tế - Đại học Quốc gia Hà Nội,
luận văn đã hệ thống hoá những vấn đề lý luận và thực tiễn về BHXH và cơng tác
thu BHXH bắt buộc; phân tích và đánh giá thực trạng về quản lý thu BHXH bắt
buộc tại BHXH thành phố Hà Nội, chỉ ra những kết quả đạt được, những hạn chế,
thiếu sót, nguyên nhân và những vấn đề đang đặt ra hiện nay, Đề xuất phương
hướng và giải pháp chủ yếu nhằm hoàn thiện quản lý thu BHXH bắt buộc trên địa
bàn thành phố Hà Nội giai đoạn 2016 – 2020.
2


Luận văn thạc sĩ kinh tế, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh,
2000: ”Hồn thiện quản lý thu BHXH khu vực DN ngoài Quốc doanh ở Việt Nam”.
Luận văn đã phân tích, tình hình thực hiện thu BHXH đối với các đơn vị, doanh nghiệp
ngoài nhà nước, đánh giá những thành công và tồn tại hạn chế, từ đó đưa ra những giải
pháp nhằm hồn thiện cơng tác thu BHXH nói chung và khu vực DN ngồi quốc
doanh nói riêng.
Luận án tiến sỹ “Hồn thiện cơ chế thu bảo hiểm xã hội ở Việt Nam” (2010),
của tác giả Phạm Trường Giang, Trường Đại học kinh tế Quốc dân, luận án đã làm
rõ khái niệm và nội dung cơ chế, cơ chế thu BHXH; đưa ra hệ thống tiêu chí và một
số chỉ tiêu đánh giá cơ chế thu BHXH; giới thiệu một số mơ hình BHXH, trong đó
có đề cập đến cơ chế thu BHXH của một số nước như: Trung Quốc, Đức, Philippin
từ đó rút ra một số bài học có liên hệ đặc thù Việt Nam; phân tích, đánh giá thực
trạng cơ chế thu BHXH giai đoạn 2004-2008, đặc biệt giai đoạn 2007-2008 (sau khi

Luật Bảo hiểm xã hội có hiệu lực thực hiện); dự báo thu BHXH ở Việt Nam đến
năm 2020; đề xuất các giải pháp nhằm hoàn thiện cơ chế thu BHXH ở Việt Nam.
- Đề tài khoa học cấp Bộ: "Cơ sở khoa học hồn thiện quy trình quản lý thu
bảo hiểm xã hội", Chủ nhiệm TS Dương Xuân Triệu mục đích nghiên cứu của đề
tài: Thông qua việc nghiên cứu đề tài nhằm hồn thiện được quy trình quản lý thu
bảo hiểm xã hội. Đề xuất các biện pháp quản lý thu bảo hiểm xã hội phù hợp với
từng loại đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội và thực trạng công tác quản lý thu bảo
hiểm xã hội ở Việt Nam qua các thời kỳ. Tác giả đưa ra một số giải pháp nhằm
hồn thiện quy trình quản lý thu bảo hiểm xã hội. Hoàn thiện các quy định quản lý
thu bảo hiểm xã hội như: mức thu, tiền lương tối thiểu, đăng ký lao động tham gia
bảo hiểm xã hội…, theo từng loại đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội
Trong nội dung hầu hết các đề tài được đề cập ở trên đều chưa nghiên cứu sâu
về thu BHXH cũng như thực trạng cơ chế thu BHXH ở cơ quan BHXH cấp quận,
huyện, thị xã và đặc biệt là ở cơ quan BHXH quận Hoàng Mai. Như vậy đề tài luận văn
tác giả lựa chọn khơng có sử dụng trùng lặp với các cơng trình nghiên cứu khoa học đã
3


công bố.

4


3. Mục ích và nhiệm vụ nghiên cứu.
3.1. Mục đích
Trên cơ sở tìm hiểu và đánh giá đúng thực trạng phát triển BHXH từ đó đề
xuất được các định hướng và các giải pháp nhằm hoàn thiện quản lý thu BHXH tại
quận Hoàng Mai giai đoạn từ năm 2015-2019 và định hướng giai đoạn 2020-2024
tại quận Hồng Mai để tìm ra những ưu điểm, tồn tại và các nguyên nhân dẫn đến
tồn tại trong công tác quản lý thu BHXH.

3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
- Hệ thống hoá những vấn đề lý luận về thu BHXH bắt buộc
- Khảo sát đánh giá thực trạng công tác thu BHXH bắt buộc tại cơ quan
BHXH quận Hoàng Mai – Thành phố Hà Nội giai đoạn 2015-2020.
- Phân tích nội dung và các yếu tố ảnh hưởng đến quản lý thu BHXH tại
quận Hoàng Mai.
- Đề xuất một số giải pháp, kiến nghị nhằm hồn thiện cơng tác thu BHXH
bắt buộc tại cơ quan BHXH quận Hoàng Mai thời gian tới.
3.3. Câu hỏi nghiên cứu
Thơng qua việc hệ thống hóa cơ sở lý luận về BHXH để tiến hành phân tích
thực trạng cơng tác quản lý thu BHXH bắt buộc trên địa bàn quận Hồng Mai. Chỉ
ra những thuận lợi, khó khăn và những bất cập cịn tồn tại trong thực hiện chính
sách quản lý thu BHXH, từ đó đưa ra các giải pháp thực hiện quản lý thu BHXH
bắt buộc toàn dân.
Việc quản lý thu BHXH trên địa bàn quận Hồng Mai có những bất cập gì?
Những thuận lợi, khó khăn trong việc quản lý thu BHXH bắt buộc tại quận
Hoàng Mai?
Những nhân tố nào ảnh hưởng đến việc quản lý thu BHXH bắt buộc trên địa
bàn quận Hoàng Mai?

5


Cần có những giải pháp gì để quản lý thu BHXH bắt buộc trên địa bàn quận
Hồng Mai có hiệu quả hơn?
4. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu.
4.1. Đối tượng nghiên cứu.
Luận văn chỉ tập trung nghiên cứu những vấn đề lý luận và thực tiễn liên
quan đến công tác quản lý thu BHXH bắt buộc trên địa bàn quận Hoàng Mai, cụ
thể:

- Các văn bản chỉ đạo của cơ quan quản lý Nhà nước, của các cấp, ngành có
liên quan đến quản lý thu BHXH;
- Sự phối hợp giữa các cơ quan, đơn vị có thẩm quyền trên địa bàn để thực
hiện quản lý thu BHXH.
4.2. Phạm vi nghiên cứu.
- Phạm vi về nội dung: Luận văn tập trung nghiên cứu những vấn đề về công
tác thu BHXH bắt buộc trên địa bàn quận Hoàng Mai trong những năm qua.
- Phạm vi về không gian: Địa bàn quận Hoàng Mai – Thành phố Hà Nội
- Phạm vi về thời gian: Dữ liệu thứ cấp phục vụ đánh giá thực trạng công tác
quản lý thu BHXH bắt buộc: Thu thập từ năm 2015-2019. Các giải pháp đề xuất áp
dụng cho giai đoạn 2020-2024
5. Phƣơng pháp nghiên cứu.
5.1. Phương pháp tổng hợp thông tin
- Sau khi thu thập thông tin thì thơng tin ban đầu sẽ có tính rời rạc, khơng
theo một trật tự nhất định, nhìn vào đây chưa thể phát hiện điều gì phục vụ cho quá
trình nghiên cứu. Do vậy, phải trình bày lại một cách có hệ thống làm cho dữ liệu
gọn lại và thể hiện được tính chất nội dung nghiên cứu. Tác giả tổng hợp và xử lý
thơng tin theo Phương pháp phân tích thống kê.

6


7


5.2. Phương pháp phân tích thơng tin.
5.2.1. Phương pháp thống kê mô tả
Sử dụng số liệu thống kê về số thu BHXH, số đơn vị sử dụng lao
động …được thu thập từ cơ quan BHXH Quận Hồng Mai để mơ tả, đánh giá thực
trạng, phân tích biến động và mối liên hệ ... tìm ra quy luật biến thiên của các chủ

thể nghiên cứu, nguyên nhân, các yếu tố ảnh hưởng đến các quy luật này. Mục đích
là thơng qua các hiện tượng bên ngồi phân tích, nhận xét, đánh giá nhiều chiều để
tìm ra được bản chất của vấn đề, cuối cùng là đưa ra các hướng tác động, khắc phục
sao cho đạt được yêu cầu đặt ra. Qua đó thấy được thực trạng cơng tác quản lý thu
BHXH của BHXH quận Hoàng Mai.
5.2.2. Phương pháp so sánh:
Sử dụng dựa trên số liệu của một kỳ làm gốc lấy các kỳ sau để so sánh với
kỳ gốc để biết mức độ tăng, giảm của năm sau so với năm trước. Trong luận văn tác
giả sử dụng 2 phương pháp so sánh.
So sánh tuyệt ối: so sánh số liệu kỳ gốc và kỳ tính tốn để đưa ra các đánh
giá, giải pháp.
Δy= Yt – (Yt-1)
Trong đó:

Yt là số liệu kỳ phân tích
Yt -1 là số liệu phân tích kỳ gốc
Δy là ⅓⅓số hiệu giữa số liệu kỳ phân tích và kỳ gốc

So sánh tƣơng ối: Tỷ lệ phần trăm (%) giữa số liệu thành phần và số liệu
tổng hợp để thấy sự biến đổi của các chỉ tiêu từ đó đưa ra các biện pháp quản lý và
điều chỉnh kịp thời.
R(k)% =
Trong đó:

Yk là số liệu thành phần

8


Y là số liệu phân tích

R(k)% là tỉ trọng Yk so với Y
Tốc ộ thay ổi: là tỷ lệ phần trăm giữa mức thay đổi tuyệt đối giữa kỳ phân
tích và kỳ gốc với kỳ gốc. Phương pháp chỉ ra tốc độ thay đổi của chỉ tiêu kinh tế so
với kỳ gốc từ đó phản ánh sự thay đổi giữa các kỳ.
RΔy (%) =
Trong đó:

Yt – Yt-1
Yt

Yt là số liệu kỳ phân tích
Yt-1 là số liệu kỳ gốc
RΔy là tốc độ thay đổi giữa kỳ phân tích và kỳ gốc.

6. Nh ng óng góp của luận văn
- Luận văn làm rõ thêm cơ sở khoa học về khái niệm, bản chất, vai trị của
BHXH bắt buộc cũng như cơng tác thu BHXH bắt buộc của BHXH Việt Nam nói
chung, trong đó có BHXH quận Hồng Mai nói riêng.
- Luận văn phân tích, đánh giá thực trạng cơng tác thu BHXH bắt buộc tại
BHXH quận Hoàng Mai – Thành phố Hà Nội, nhằm đề xuất mục tiêu, quan điểm và
đề ra những giải pháp.
7. K cấu của luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của
luận văn được cấu trúc thành 3 chương như sau:
Chương 1. Cơ sở lý luận và thực tiễn về quản lý thu BHXH bắt buộc trên
địa bàn cấp quận (huyện).
Chương 2. Phân tích thực trạng quản lý thu BHXH bắt buộc tại BHXH
quận Hoàng Mai giai đoạn 2015-2019.
Chương 3. Phương hướng và giải pháp hoàn thiện quản lý thu BHXH bắt
buộc tại BHXH quận Hoàng Mai.


9


CHƢƠNG 1:
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ THU
BHXH BẮT BUỘC TRÊN ĐỊA BÀN CẤP QUẬN (HUYỆN)
1.1. Bảo hiểm xã hội bắt buộc
1.1.1. Khái niệm
BHXH có lịch sử khá lâu và đã có nhiều thay đổi về chất với nhiều mơ hình
phong phú, được thực hiện ở hàng trăm nước trên thế giới. Tuy nhiên, cho đến nay,
định nghĩa thế nào là BHXH vẫn là vấn đề cịn nhiều tranh luận vì được tiếp cận từ
nhiều giác độ khác nhau với những quan điểm khác nhau. Điều này cho thấy tính đa
dạng và phong phú của BHXH. Chính vì vậy, để có thể nêu được khái niệm này, có
thể xuất phát từ việc trả lời những câu hỏi sau:
- Thứ nhất, tại sao lại phải tham gia BHXH?
- Thứ hai, mục đích của BHXH là gì?
- Thứ ba, BHXH được thực hiện ra làm sao?…
Để trả lời cho câu hỏi thứ nhất, cần xuất phát từ cơ sở hình thành BHXH.
BHXH hình thành và phát triển do nhu cầu của đời sống xã hội, nhất là khi hình
thành nền sản xuất hàng hố. Trong lao động sản xuất, song song với những thuận
lợi, con người thường gặp phải những sự kiện không thuận lợi, những “rủi ro xã
hội” làm giảm hoặc mất thu nhập của họ. Có thể chia những sự kiện, những “rủi ro
xã hội” thành hai loại:
- Những sự kiện, những “rủi ro xã hội” liên quan đến thu nhập bao gồm: mất
hoặc giảm thu nhập do bị mất hoặc giảm khả năng lao động hoặc khả năng lao động
khơng được sử dụng, ví dụ như tai nạn lao động, ốm đau, thất nghiệp…
- Những sự kiện, những “rủi ro xã hội” liên quan đến sử dụng thu nhập: đó là
các sự kiện giảm thu nhập do phải chi tiêu bất thường như chi phí để mua sắm thuốc
men, tiền nuôi dưỡng sản phụ…

10


Những sự kiện, những “rủi ro xã hội” nêu trên, từ khía cạnh này hay khía
cạnh khác đều dẫn đến đe doạ “an toàn kinh tế” cho người lao động và gia đình họ
(bị giảm hoặc mất thu nhập). Vì vậy, phải có những biện pháp và hình thức để
chống lại sự đe dọa này mà một trong những biện pháp đó là BHXH. Nói cách
khác, BHXH được hình thành là để góp phần đảm bảo thu nhập cho người lao động
và gia đình họ trước những sự kiện khơng thuận lợi, những “rủi ro xã hội”.
Câu hỏi thứ hai được trả lời từ hệ quả của câu trả lời cho câu hỏi thứ nhất. Có
thể nêu rõ hơn, mục đích của BHXH là thơng qua hệ thống các trợ cấp BHXH, bù
đắp hoặc thay thế thu nhập cho người lao động và gia đình họ trước những sự kiện,
những “rủi ro xã hội” làm cho người lao động bị giảm hoặc mất thu nhập từ nghề
nghiệp, do bị giảm hoặc mất khả năng lao động hoặc sức lao động khơng được sử
dụng, góp phần đảm bảo an tồn xã hội. ở đây cần làm rõ khái niệm bù đắp và thay
thế thu nhập. Khi người lao động bị giảm thu nhập thì BHXH thực hiện bù đắp cho
khoản thu nhập bị thiếu hụt này. Tất nhiên, sự bù đắp này chỉ có tính tương đối và
tuỳ điều kiện kinh tế – xã hội của mỗi nước và khả năng của quỹ BHXH trong mỗi
giai đoạn phát triển. Khi người lao động bị mất thu nhập do không thể lao động
được hoặc sức lao động không được sử dụng (trường hợp thất nghiệp), BHXH thực
hiện trả trợ cấp BHXH thay cho phần thu nhập bị mất này. Khoản thu nhập thay thế
này cũng tuỳ theo điều kiện kinh tế – xã hội và khả năng của quỹ BHXH mà có thể
thay thế toàn bộ hoặc một phần.
Vậy để đạt được mục đích trên, BHXH được tổ chức thực hiện như thế nào?
Đó là câu hỏi thứ ba cần được trả lời. Lịch sử phát triển BHXH đã chỉ ra rằng, có
một số cách thức tổ chức thực hiện để bù đắp hoặc thay thể thu nhập cho người lao
động khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập từ nghề nghiệp, như: người lao động cùng
giúp nhau; Nhà nước thực hiện thơng qua ngân sách và hình thành một quỹ tài
chính độc lập thơng qua sự đóng góp của các bên tham gia BHXH (bao gồm người
lao động, người sử dụng lao động và Nhà nước)… Trong BHXH hiện đại, hình thức

thực hiện chủ yếu là hình thành quỹ BHXH do các bên đóng góp.

11


Có thể nêu khái niệm về BHXH như sau: "Bảo hiểm xã hội là sự bảo đảm
thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập cho người lao động khi họ bị mất hoặc
giảm khoản thu nhập từ nghề nghiệp do bị mất hoặc giảm khả năng lao động
hoặc mất việc làm do những rủi ro xã hội thông qua việc hình thành, sử dụng
một quỹ tài chính do sự đóng góp của các bên tham gia BHXH, nhằm góp phần
đảm bảo an toàn đời sống của người lao động và gia đình họ, đồng thời góp
phần bảo đảm an tồn xã hội".
Từ các giác độ khác, cũng có thể có những khái niệm khác nhau về BHXH. Ví
dụ:
– Từ giác độ pháp luật: BHXH là một chế độ pháp định bảo vệ người lao
động, sử dụng tiền đóng góp của người lao động, người sử dụng lao động, người lao
động và được sự tài trợ, bảo hộ của Nhà nước, nhằm trợ cấp vật chất cho người
được bảo hiểm và gia đình trong trường hợp bị giảm hoặc mất thu nhập bình thường
do ốm đau, tai nạn lao động, thai sản, hết tuổi lao động theo quy định của pháp luật
(hưu) hoặc chết. Khoản 1 điều 3 luật bảo hiểm xã hội năm 2014 đưa ra khái niệm về
bảo hiểm xã hội như sau: "Bảo hiểm xã hội là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một
phần thu nhập của người lao động khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau,
thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, hết tuổi lao động hoặc chết, trên cơ
sở đóng vào quỹ bảo hiểm xã hội.”
– Từ giác độ tài chính: BHXH là thuật (kỹ thuật) chia sẻ rủi ro về tài chính
giữa những người tham gia bảo hiểm theo quy định của pháp luật.
– Từ giác độ chính sách xã hội: BHXH là một chính sách xã hội nhằm đảm
bảo đời sống vật chất cho người lao động khi họ không may gặp phải các “rủi ro xã
hội”, nhằm góp phần đảm bảo an tồn xã hội….
Bảo hiểm xã hội gồm: bảo hiểm xã hội bắt buộc và bảo hiểm xã hội tự

nguyện:
Bảo hiểm xã hội bắt buộc: được hiểu là loại hình bảo hiểm xã hội do Nhà
nước tổ chức mà người lao động và người sử dụng lao động phải tham gia.
12


Bảo hiểm xã hội tự nguyện: là loại hình bảo hiểm xã hội do Nhà nước tổ
chức mà người tham gia được lựa chọn mức đóng, phương thức đóng phù hợp với
thu nhập của mình và Nhà nước có chính sách hỗ trợ tiền đóng bảo hiểm xã hội để
người tham gia hưởng chế độ hưu trí và tử tuất.
1.1.2. Nguyên tắc hoạt động bảo hiểm xã hội
Về nguyên tắc hoạt động hệ thống BHXH được thực hiện dựa trên các
nguyên tắc sau:
Một là nguyên tắc đóng hưởng chia sẻ rủi ro; lấy số đơng bù số ít, lấy của
người đang làm việc bù đắp cho người nghỉ hưởng chế độ BHXH. Đây là nguyên
tắc hoạt động chung của ngành bảo hiểm là quỹ góp chung của số đơng bù cho số ít
là những người thiếu may mắn gặp phải những rủi ro trong cuộc sống, trong lao
động sản xuất. Phần thể hiện tính chính sách của Nhà nước là việc rủi ro trong
BHXH không chỉ là những rủi ro thuần t như trong bảo hiểm thương mại mà cịn
có cả những rủi ro khơng mang tính ngẫu nhiên như: tuổi già, thai sản,...
Hai là mức hưởng phải thấp hơn tiền lương làm căn cứ đóng BHXH, nhưng
phải đảm bảo được mức sống tối thiểu cho người hưởng khoản trợ cấp đó. Việc quy
định trên là hồn tồn hợp lí và cũng là quy định chung cho tất cả các nước, song
thấp bao nhiêu còn tuỳ thuộc vào điều kiện kinh tế, chính trị, xã hội của mỗi nước
trong mỗi thời kì khác nhau.
Ba là phải tự chủ về tài chính, đây là nguyên tắc quan trọng trong chính sách
BHXH của các nước. Nếu chỉ hoàn toàn phụ thuộc vào ngân sách Nhà nước
(NSNN) giống như giai đoạn trước cải cách năm 1995 của nước ta thì đây thực sự là
một gánh nặng lớn của đất nước. Việc thành lập quỹ BHXH do các bên tham gia
BHXH đóng góp và có sự hỗ trợ của Nhà nước là hồn tồn phù hợp. Quỹ này có

thể quản lí theo các cách thức khác nhau song độc lập với NSNN, NSNN chỉ bù
thiếu hoặc tài trợ một phần tuỳ thuộc vào quy định của mỗi nước khác nhau.
1.1.3. Bản chất của Bảo hiểm xã hội bắt buộc

13


BHXH là sản phẩm tất yếu của nền kinh tế hàng hóa. Khi trình độ phát triển
kinh tế của một quốc gia đạt đến một mức độ nào đó thì hệ thống BHXH có điều
kiện ra đời phát triển. Vì vậy, các nhà kinh tế cho rằng, sự ra đời và phát triển của
BHXH phản ánh sự phát triển của nền kinh tế. Một nền kinh tế chậm phát triển, đời
sống nhân dân thấp kém khơng thể có một hệ thống BHXH vững mạnh được. Kinh
tế càng phát triển, hệ thống BHXH càng đa dạng, các chế độ BHXH ngày càng mở
rộng, các hình thức BHXH ngày càng phong phú.
Thực chất BHXH là sự tổ chức “đền bù” hậu quả của những “rủi ro xã hội”
hoặc các sự kiện bảo hiểm. Sự đền bù này được thực hiện thông qua quá trình tổ
chức và sử dụng quỹ tiền tệ tập trung hình thành do sự đóng góp của các bên tham
gia BHXH và các nguồn thu hợp pháp khác của quỹ BHXH. Như vậy, BHXH cũng
là quá trình phân phối lại thu nhập. Xét trên phạm vi toàn xã hội, BHXH là một bộ
phận của GDP, được xã hội phân phối lại cho những thành viên khi phát sinh nhu
cầu BHXH như ốm đau, sinh đẻ, tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp, già yếu,
chết… Xét trong nội tại BHXH, sự phân phối của BHXH được thực hiện cả theo
chiều dọc và chiều ngang. Phân phối theo chiều ngang là sự phân phối của chính
bản thân người lao động theo thời gian (nghĩa là sự phân phối lại thu nhập của q
trình làm việc và q trình khơng làm việc). Phân phối theo chiều dọc là sự phân
phối giữa những người khỏe mạnh cho người ốm đau, bệnh tật; giữa những người
trẻ cho người già; giữa những người không sinh đẻ (nam giới) và người sinh đẻ (nữ
giới); giữa những người có thu nhập cao và người có thu nhập thấp… Để dễ hình
dung có thể dùng “lát cắt ngang” vào một tập hợp những người đang và đã tham gia
BHXH vào bất kỳ thời điểm nào vào bất kỳ “đoạn” nào của tập hợp ta đều có thể

thấy được mối quan hệ của sự phân phối này. Ở lát cắt này có cả người mới tham
gia BHXH, người đang hưởng BHXH; người khỏe mạnh, người ốm đau; người già,
người trẻ; người có thu nhập cao, người có thu nhập thấp… Nói cách khác, đây là
sự phân phối lại thu nhập theo khơng gian.
Qua đây có thể thấy, BHXH góp phần thực hiện mục tiêu bảo đảm an tồn

14


kinh tế cho người lao động và gia đình họ. BHXH là quá trình tổ chức sử dụng
thu nhập cá nhân và tổng sản phẩm trong nước (GDP) để thoả mãn nhu cầu an
toàn kinh tế của người lao động và an toàn xã hội. BHXH mang cả bản chất kinh
tế và cả bản chất xã hội. Về mặt kinh tế, nhờ sự tổ chức phân phối lại thu nhập,
đời sống của người lao động và gia đình họ ln được bảo đảm trước những bất
trắc, rủi ro xã hội. Về mặt xã hội, do có sự “san sẻ rủi ro” của BHXH, người lao
động chỉ phải đóng góp một khoản nhỏ trong thu nhập của mình cho quỹ BHXH,
nhưng xã hội sẽ có một lượng vật chất đủ lớn trang trải những rủi ro xảy ra. Ở
đây, BHXH đã thực hiện nguyên tắc “lấy của số đông bù cho số ít”.
Tuy nhiên, tính kinh tế và tính xã hội của BHXH không tách rời mà đan xen
lẫn nhau. Khi nói đến sự bảo đảm kinh tế cho người lao động và gia đình họ là đã
nói đến tính xã hội của BHXH, ngược lại, khi nói tới sự đóng góp ít nhưng lại đủ
trang trải mọi rủi ro xã hội thì cũng đã đề cập đến tính kinh tế của BHXH.
Dưới góc độ kinh tế, BHXH là sự bảo đảm thu nhập, bảo đảm cuộc sống cho
người lao động khi họ bị giảm hay mất khả năng lao động. Có nghĩa là tạo ra
một khoản thu nhập thay thế cho người lao động khi họ gặp phải các rủi ro thuộc
phạm vi BHXH.
Dưới góc độ chính trị, BHXH góp phần liên kết giữa những người lao động
xuất phát từ lợi ích chung của họ.
Dưới góc độ xã hội, BHXH được hiểu như là một chính sách xã hội nhằm
đảm bảo đời sống cho người lao động khi thu nhập của họ bị giảm hay mất. Thơng

qua đó bảo vệ và phát triển lực lượng lao động xã hội, lực lượng sản xuất, tăng năng
suất lao động ổn định trật tự xã hội.
1.1.4. Chức năng của BHXH bắt buộc
BHXH có những chức năng chủ yếu sau đây:
- Thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập cho người lao động tham gia bảo
hiểm khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do mất khả năng lao động hoặc mất việc
15