Thông báo Khoa học và Công nghệ* Số 2-2012

53

QUYỀN CON NGƯỜI VÀ GIÁ TRỊ GIẢI PHÓNG CON NGƯỜI
CỦA CÁCH MẠNG THÁNG TÁM
ThS. Nguyễn Thị Hoa Kiều
Khoa Lý luận Chính Trị, trường Đại học Xây dựng Miền Trung
Tóm tắt: Cách mạng tháng Tám là một trong những mốc son chói lọi trong lịch sử cách
mạng của dân tộc Việt Nam. Cách mạng tháng Tám thành công đã mở ra một kỷ nguyên
mới cho dân tộc ta - kỷ nguyên độc lập dân tộc gắn liền với con đường đi lên chủ nghĩa xã
hội. Ý nghĩa lịch sử quan trọng và tầm vóc chính trị vĩ đại của cuộc cách mạng này đã được
cả thế giới thừa nhận. Trong nội dung bài báo này tác giả phân tích quyền con người và giá
trị giải phóng con người của Cách mạng tháng tám.
Từ khóa: quyền con người; cách mạng tháng tám; chủ nghĩa xã hội.

Thắng lợi vĩ đại của Cách mạng tháng
tám là tiền đề đưa đến một trong những sự kiện
lịch sử của dân tộc Tuyên ngôn Độc lập 1945.
Vào ngày 2/9/1945, tại quảng trường Ba Đình
lịch sử, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã trịnh trọng
đọc bản Tuyên ngôn Độc lập khẳng định những
thành quả mà Cách mạng tháng Tám mang lại.
Bản Tuyên ngôn bất hủ ấy như một lời tuyên
bố với thế giới về quyền độc lập tự do và chủ
quyền quốc gia của dân tộc Việt Nam.
Có thể nói, cách mạng tháng Tám là
một mốc son chói lọi trong tiến trình dựng
nước và giữ nước của dân tộc, không chỉ dừng
lại quyền độc lập tự chủ được khẳng định một
cách vững chãi thì những giá trị to lớn của nó

đã được xác lập, con người - nhân dân Việt
Nam đã được giải phóng. Sự giải phóng to lớn
của một cách mạng xã hội đem lại không chỉ
giản đơn là thoát khỏi sự xâm lược của bè lũ
thực dân mà còn giúp dân tộc thoát thai khỏi
một chế độ đã thống trị hơn một ngàn năm chế độ phong kiến. Con người - nhân dân Việt
Nam đi lên theo tiếng gọi của lịch sử, theo nấc
thang của sự tiến bộ xã hội, bước vào một kỳ
nguyên mới mà ở đó các giá trị của con người
được phát huy một cách cao nhất - chủ nghĩa
xã hội.
Giá trị giải phóng của một cuộc cách
mạng xã hội bao giờ cũng là rất lớn lao, bởi lẽ
chúng đã tạo ra một sự biến đổi mang tính

chất bước ngoặt và căn bản về chất trong toàn
bộ các lĩnh vực của đời sống xã hội [0]. Lịch
sử loài người đã chứng kiến một chuỗi các
cuộc cách mạng xã hội kế tiếp nhau, đưa loài
người chuyển biến từ chế độ xã hội đã không
còn phù hợp với xu thế của lịch sử sang một
chế độ xã hội khác cao hơn, tiến bộ hơn. Khi
nghiên cứu về các cuộc cách mạng xã hội
trong lịch sử, mà chủ yếu nhất là các cuộc
cách mạng tư sản, thì như Chủ tịch Hồ Chí
Minh đánh giá về các cuộc cách mạng tư sản
đã chỉ rõ đó là những cuộc cách mạng "không
đến nơi", và tất nhiên, vấn đề giải phóng con
người cũng chưa được giải quyết một cách
triệt để trong các cuộc cách mạng này. Cho

đến khi tiếp xúc với Sơ thảo lần thứ nhất
những luận cương về các vấn đề dân tộc và
vấn đề thuộc địa của V.I.Lênin, Người phát
hiện rằng, chỉ có cách mạng vô sản là cuộc
cách mạng triệt để nhất, là cuộc cách mạng
"đến nơi đến chốn". Rằng, muốn cứu nước và
giải phóng dân tộc, không có con đường nào
khác con đường cách mạng vô sản. Từ góc độ
quyền con người và giải phóng con người ta
có thể khái quát giá trị của Cách mạng tháng
Tám trên hai bình diện chủ yếu sau:
Thứ nhất, giải phóng với tư cách
giành lại quyền sống, quyền tự do và quyền
mưu cầu hạnh phúc (tức quyền làm người)
cho mỗi người dân Việt Nam.


Thông báo Khoa học và Công nghệ* Số 2-2012

Nhìn vào lịch sử, trước 1945, dưới chế
độ cai trị khắc nghiệt gắn liền với các cuộc
khai thác thuộc địa của chế độ thực dân Pháp,
nhân dân Việt nam đã phải sống trong sự áp
bức, bóc lột tàn tệ. Quyền con người là một
giá trị tự nhiên "không ai có thể chối cãi được"
như đã được ghi nhận trong Tuyên ngôn độc
lập của Cách mạng Mỹ năm 1776 và Tuyên
ngôn về nhân quyền và dân quyền của Cách
mạng Pháp, song giờ đây nó đã bị chính thực
dân Pháp vi phạm một cách thô bạo. Trong

Tuyên ngôn độc lập của cách mạng Mỹ năm
1776 do Thomas Jefferson soạn thảo có viết:
"Tất cả mọi người đều sinh ra có quyền bình
đẳng. Tạo hóa cho họ những quyền không ai
có thể xâm phạm được; trong những quyền ấy,
có quyền được sống, quyền tự do và quyền
mưu cầu hạnh phúc" [0]. Cùng chung ý tưởng
tiến bộ ấy, trong Tuyên ngôn Nhân quyền và
dân quyền của Cách mạng Pháp năm 1791 đã
khẳng định: "Người ta sinh ra tự do và bình
đẳng về quyền lợi; và phải luôn luôn được tự
do và bình đẳng về quyền lợi". Vậy mà, những
ý tưởng cao đẹp ấy dường như chỉ là những
điều tuyên ngôn không dành cho nhân dân các
nước thuộc địa vốn nghèo yếu về mọi mặt,
trong đó có Việt Nam. Với việc áp đặt ách đô
hộ từ cuối thế kỷ XIX, hãy xem thực dân Pháp
đã làm gì với dân tộc ta [3].
Về chính trị, nhân dân ta tuyệt đối
không được hưởng một chút tự do dân chủ
nào. Thực dân Pháp lập ba chế độ khác nhau ở
Trung, Nam, Bắc để ngăn cản việc thống nhất
nước nhà của ta, để ngăn cản dân tộc ta đoàn
kết. Những kẻ xâm lược đã lập ra nhà tù nhiều
hơn trường học; thẳng tay chém giết những
người yêu nước. Đàn áp dã man các cuộc khởi
nghĩa của nhân dân ta. Chúng chi phối dư
luận, thi hành chính sách ngu dân; dùng thuốc
phiện, rượu cồn để làm cho nòi giống ta suy
nhược.

Về kinh tế, thực dân Pháp bóc lột dân
ta đến xương tủy, khiến cho dân ta nghèo nàn,

54

thiếu thốn, nước ta xơ xác, tiêu điều; cướp
không ruộng đất, hầm mỏ, nguyên liệu; giữ
độc quyền in giấy bạc, xuất cảng và nhập
cảng; đặt ra hàng trăm thứ thuế vô lý, làm cho
dân ta, nhất là dân cày và dân buôn trở nên
bần cùng; chèn ép các nhà tư sản dân tộc ta;
bóc lột công nhân ta một cách vô cùng tàn
nhẫn.
Không chỉ có thực dân Pháp, với sự
bùng nổ của chiến tranh thế giới lần thứ hai,
quân phát xít (phát xít Nhật) mở rộng phạm vi
tham chiến đến Đông Dương để mở thêm căn
cứ đánh quân Đồng minh, thì chính quyền
thực dân Pháp nhanh chóng quỳ gối đầu hàng,
mở cửa nước ta rước Nhật. Từ đó nhân dân ta
chịu hai tầng xiềng xích: Pháp và Nhật. Từ đó
dân ta càng cực khổ, nghèo nàn. Kết quả là
cuối năm 1944 đến đầu 1945, hơn hai triệu
người dân Việt Nam bị chết đói.
Như vậy, nếu chiếu theo những giá trị
mà nhân loại đã đạt được về quyền tự nhiên
của con người thì thực dân Pháp và tiếp đó là
phát xít Nhật đã đi ngược lại. Tuy nhiên, với
thắng lợi của cuộc cách mạng tháng Tám thần
thánh, quyền con người của người Việt Nam

mới được hoàn trả đúng như nó vốn có. Người
dân Việt Nam không còn bị áp bức, bóc lột mà
đã hưởng được làn gió mát tự do, được quyền
sống với tư cách là một con người thực sự,
được "quyền làm người", "có quyền được
sống, quyền tự do và quyền mưu cầu hạnh
phúc". Đây quả thực là giấc mơ ngàn đời của
mỗi con người Việt Nam sau khi đã trải qua
một thời gian dài "sống không ra sống" dưới
gọng kìm cai trị khắc nghiệt của các thế lực
xâm lược và tay sai.
Nhưng về mặt nguyên tắc, dân tộc có
độc lập thì con người mới tự do, hạnh phúc.
Không thể có quyền con người khi quyền độc
lập dân tộc, của cả một cộng đồng bị chà đạp.
Khi quốc gia được độc lập thì con người mới
được giải phóng, mới có thể cùng nhau xây
dựng đất nước. Độc lập, tự do, hạnh phúc -


Thông báo Khoa học và Công nghệ* Số 2-2012

những nội dung ấy hợp thành một khối thống
nhất, trong đó quyền độc lập của dân tộc với
quyền tự do và sự hạnh phúc của mỗi người
gắn kết chặt chẽ với nhau, làm tiền đề tồn tại
cho nhau. Từ lôgic của bình diện giải phóng
thứ nhất đưa đến bình diện giải phóng thứ hai
của Cách mạng tháng Tám.
Thứ hai, giải phóng với tư cách giành

lại quyền tự quyết, quyền độc lập, tự do cho
toàn dân tộc.
Không chỉ dừng lại ở tầm mức giải
phóng con người với tư cách là quyền làm
người của mỗi cá nhân, giá trị giải phóng của
cách mạng tháng Tám còn thể hiện ở một tầm
mức cao hơn đó là lần đầu tiên trên thế giới,
một dân tộc thuộc địa đã giành quyền tự quyết
vận mệnh của mình từ tay chính quốc. Từ đó
góp phần khẳng định một chân lý của thời đại:
"Tất cả các dân tộc trên thế giới đều sinh ra
bình đẳng, dân tộc nào cũng có quyền sống,
quyền sung sướng và quyền tự do". Thắng lợi
của cách mạng tháng Tám đã đưa Việt Nam từ
một nước thuộc địa trở thành một nước độc
lập, dân tộc Việt Nam từ chỗ là một dân tộc
phải chịu thân phận nô lệ trở thành chủ nhân
của đất nước. Nắm trong tay quyền tự quyết,
giờ đây dân tộc Việt Nam có thể tự quyết định
thể chế chính trị, tự do theo đuổi con đường
phát triển kinh tế, xã hội và văn hóa của mình.
Cùng với sự thành công của Cách
mạng tháng Tám, một hướng đi mới cho dân
tộc, một chế độ chính trị mới tiến bộ hơn và
ưu việt hơn - chế độ dân chủ cộng hòa - đã

55

được lập nên. Đây có thể được xem là bệ
phóng để hướng đến một tương lai tốt đẹp về

sau.
Ở đây, sự kiện giành được quyền tự
quyết cho dân tộc Việt Nam như là một bình
diện giải phóng của Cách mạng tháng Tám
còn mang một ý nghĩa quốc tế to lớn, đó là nó
đã phá vỡ một mắt xích quan trọng của chủ
nghĩa thực dân và phát xít ở một khu vực có vị
trí chiến lược quan trọng, đánh dấu sự bắt đầu
tan rã của hệ thống thuộc địa mà chủ nghĩa
thực dân đã dày công gây dựng. Đặt trong bối
cảnh quốc tế đó mới thấy được giá trị giải
phóng của Cách mạng tháng Tám to lớn đến
mức nào.
Tiếp cận từ góc độ riêng biệt, quyền
con người và giải phóng con người trong cái
đích tham chiếu là Tuyên ngôn Độc lập năm
1945 chỉ là một trong số nhiều cách tiếp cận
về những giá trị to lớn của Cách mạng tháng
Tám. Vì thế bài viết này không thể bao quát
hết được mọi khía cạnh của vấn đề này mà chỉ
đi sâu vào một khía cạnh của nó. Theo nhận
định riêng, thắng lợi của Cách mạng tháng
Tám chỉ là sự khởi đầu cho sự nghiệp giải
phóng con người Việt Nam, điều quan trọng là
giá trị giải phóng đó cần phải được phát huy
cao hơn nữa, đặc biệt là trong giai đoạn hiện
nay, nhằm tạo ra những điều kiện thuận lợi
cho sự phát triển đầy đủ và toàn diện của mỗi
con người Việt Nam, và do đó đưa đất nước
Việt Nam ngày càng trở nên giàu mạnh, dân

chủ, văn minh hơn.

TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1]. "Giá trị pháp lý của Tuyên ngôn độc lập", />[2]. Giáo trình Triết học Mác-Lênin, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1999.
[3]. Hồ Chí Minh, Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2002, t.4, tr.1.
[4]. Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 4, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2002.
[5]. Phạm Khiêm Ích, Hoàng Văn Hảo (chủ biên), Quyền con người trong thế giới hiện đại,
Viện Thông tin Khoa học xã hội, Hà Nội, 1995.
[6]. Website: />[7]. Wolfgang Benedeck, Tìm hiểu về quyền con người, Nxb Tư pháp, Hà Nội, 2008.