SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO VĨNH PHÚC
TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG YÊN LẠC

BÁO CÁO KẾT QUẢ
NGHIÊN CỨU, ỨNG DỤNG SÁNG KIẾN
TÊN SÁNG KIẾN:
VẬN DỤNG KĨ THUẬT THINK- ALOUD TRONG DẠY HỌC
ĐỌC HIỂU TRUYỆN NGẮN VỢ CHỒNG A PHỦ CỦA TÔ HOÀI

TÁC GIẢ SÁNG KIẾN: Nguyễn Thị Hồng Thu
TỔ: VĂN- SỬ- ĐỊA
Email:
ĐTDĐ: 0972852142
Mã sáng kiến:

Yên Lạc, tháng 02 năm 2020
1


BÁO CÁO KẾT QUẢ
NGHIÊN CỨU, ỨNG DỤNG SÁNG KIẾN
1. LỜI GIỚI THIỆU
Karl Marx từng nói “Suy cho cùng cái để phân biệt các thời đại kinh tế
không phải ở chỗ nó sản xuất ra cái gì mà là nó được tiến hành bằng cách nào
và với công cụ gì”. Lời phát biểu của Marxđã khẳng định tầm quan trọng của
phương pháp, cách làm. Giáo dục cũng vậy, bên cạnh nội dung, mục tiêu dạy
học thì vấn đề nóng bỏng và phức tạp không kém trong khoa học và thực tiễn
giáo dục chính là phương pháp dạy học. Trong nhà trường hiện đại, phương
pháp dạy học ngày càng khẳng định chức năng định hướng, thay đổi và phát
triển năng lực của người học.
Theo xu thế toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế hiện nay, nền giáo dục nước

ta cũng đang trong tiến trình đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo,
trong đó yêu cầu phải đổi mới nội dung chương trình và phương pháp giảng dạy
là vấn đề then chốt. Chỉ có đổi mới cơ bản phương pháp dạy và học theo hướng
phát triển năng lực người học chúng ta mới có thể đào tạo được lớp người năng
động, sáng tạo, có tiềm năng cạnh tranh trí tuệ trong bối cảnh thế giới đang
hướng tới nền kinh tế tri thức. Khi tiếp cận và sử dụng thành thục, nhuần nhuyễn
các phương pháp dạy học hiện đại thì quá trình dạy học mới có hiệu quả. Một số
phương pháp, kĩ thuật dạy học hiện đại: phương pháp thảo luận nhóm, phương
pháp bàn tay nặn bột, kĩ thuật công não, phòng tranh, mảnh ghép…Một trong
những kĩ thuật không thể không nhắc tới trong dạy học hiện đại, cụ thể là dạy
học đọc hiểu tác phẩm chính là kĩ thuật think- aloud (cuốn phim trí óc).
Thuật ngữ “đọc hiểu” (reading comprehension) được đưa vào nhà trường
Việt Nam cho đến nay vừa qua hai thập kỉ. Đọc hiểu là tư tưởng dạy học văn gắn
liền với sự thay đổi chương trình, sách giáo khoa từ tiểu học đến hết trung học
phổ thông do Bộ giáo dục và Đào tạo triển khai bắt đầu từ năm 2000, 2002. Cho
đến nay, sách giáo khoa THPT qua giai đoạn thí điểm, tiến hành sử dụng đại trà
2


vì thế khái niệm đọc hiểu ít nhiều trở nên gần gũi, quen thuộc, “thuận miệng”
với đa số các thầy cô giáo và các em học sinh.
“Đọc hiểu” văn bản là một nội dung nghiên cứu đã thu hút tâm sức nghiên
cứu của nhiều nhà giáo dục trên thế giới. Có nhiều quan niệm về đọc hiểu văn
bản. “Đọc là quá trình phức tạp bao gồm sự kết hợp của các khả năng cảm
nhận, tâm lí ngôn ngữ và nhận thức” (Adam, 1990); “Mục đích chính của việc
đọc là thu nhận và kiến tạo ý nghĩa từ văn bản” (Sweet & Snow, 2002); “Đọc
hiểu là một quá trình tương tác xảy ra giữa một người đọc và một văn bản”
(Rumelhart, 1994); “Đọc- hiểu là một khái niệm khoa học chỉ ra mức độ cao
nhất của hoạt động đọc; đọc- hiểu đồng thời cũng chỉ ra năng lực văn của
người đọc(…). Hiểu là phát hiện và nắm vững mối liên hệ của các sự vật, hiện

tượng, đối tượng nào đó và ý nghĩa của mối quan hệ đó. Hiểu là bao quát nội
dung và có thể vận dụng vào đời sống. Hiểu là trả lời được các câu hỏi Cái gì?
Như thế nào? Vì sao? Làm như thế nào? Đó là biết và làm trong đọc hiểu(…).
Hiểu là quá trình nhận thức văn bản toàn vẹn” (GS. Nguyễn Thanh Hùng,
Những khái niệm then chốt về đọc- hiểu, trong Đọc- hiểu tác phẩm văn chương
trong nhà trường, Nxb Giáo dục, H.2008, tr.76); “Một cách khái quát, đọc- hiểu
dù đơn giản hay phức tạp đều là hành vi ngôn ngữ, sử dụng một loạt thủ pháp
và thao tác cơ bản bằng cơ quan thị giác, thính giác để tiếp nhận, phân tích,
giải mã và ghi nhớ nộidung thông tin, cấu trúc văn bản” (PGS.TS Nguyễn Thái
Hòa, Vấn đề đọc hiểu và dạy đọc- hiểu, Thông báo khoa học của trường Đại học
Sư phạm Hà Nội, số 5, tháng 4/2004)…Chốt lại, bản chất của đọc chính là một
quá trình phức tạp, tổng hợp, đòi hỏi cần sở hữu một hệ thống các kĩ năng. Hiểu
là mục đích quan trọng của việc đọc. Hiểu không phải tự nhiên mà đến, không
phải là sự tình cờ, may rủi. Do đó, dạy học đọc hiểu là khâu then chốt quan
trọng trong giáo dục nói chung, dạy học nói riêng. Đọc hiểu văn bản thực chất
là quá trình kiến tạo ý nghĩa của văn bản đó thông qua hệ thống các hoạt động,
hành động, thao tác nhất định. Hoạt động đọc hiểu đòi hỏi người đọc cần tích
cực, chủ động khám phá, phải là những độc giả thực sự chứ không phải là những
thính giả bất đắc dĩ nghe người khác truyền đạt kết quả đọc của họ. Muốn làm
3


được điều này cần cần phải giúp đỡ họ sử dụng những kĩ năng thuần thục của
một người đọc đích thực. Nghĩa là nhiệm vụ của giáo viên phải dạy cho người
đọc học sinh những chiến thuật đọc hiểu văn bản phù hợp, hiệu quả.
Áp dụng kĩ thuật think-aloud trong dạy học đọc hiểu văn bản sẽ giúp
người giáo viên thực hiện được nhiệm vụ "Nhà giáo không phải là người nhồi
nhét kiến thức mà đó là công việc của người khơi dậy ngọn lửa cho tâm hồn"
(Uyliam Bato Dit).
Hàng năm, khi được phân công giảng dạy chương trình Ngữ văn 12, khi

dạy đến bài Vợ chồng A Phủ (theo phương pháp dạy truyền thống) nhiều giáo
viên có cảm giác chưa thực sự hài lòng về tiết dạy của mình, cảm thấy nó đơn
điệu và nhàm chán, khô khan. Từ khi ngành Giáo dục chỉ đạo triển khai dạy học
theo hướng phát triển năng lực học sinh tôi đã có suy nghĩ sẽ áp dụng những
phương pháp, kĩ thuật dạy học hiện đại vào bài Vợ chồng A Phủ.Ngoài những
phương pháp, kĩ thuật hiện đại như vừa kể ở trên thì kĩ thuật think- aloud là một
chiến thuật dạy đọc hiểu văn bản tôi không thể bỏ qua. Khi áp dụng kĩ thuật
think-aloud vào dạy đọc hiểu bài Vợ chồng A Phủ tôi nhận thấy không khí giờ
học sôi nổi hơn, học sinh tiếp nhận tri thức dễ dàng hơn, kiến thức bài học
phong phú hơn.
2. TÊN SÁNG KIẾN
3. TÁC GIẢ SÁNG KIẾN
- Họ và tên: Nguyễn Thị Hồng Thu
- Địa chỉ tác giả sáng kiến: Trường THPT Yên Lạc
- Số điện thoại: 0972852142
- Email:
4. CHỦ ĐẦU TƯ TẠO RA SÁNG KIẾN
- Họ và tên: Nguyễn Thị Hồng Thu
- Địa chỉ tác giả sáng kiến: Trường THPT Yên Lạc
4


- Số điện thoại: 0972852142
- Email:
5. LĨNH VỰC ÁP DỤNG SÁNG KIẾN: Vận dụng kĩ thuật think-aloud trong
đọc hiểu bài Vợ chồng A Phủcủa tác giả Tô Hoài, môn Ngữ văn 12 ở trường
THPT theo phân phối chương trình Ngữ văn THPT hiện hành của Bộ Giáo dục
và Đào tạo. Lưu ý: Tôi chỉ vận dụng/áp dụng kĩ thuật think-aloud vào đọc hiểu
một số đoạn văn tiêu biểu trong truyện ngắn Vợ chồng A Phủ của Tô Hoài chứ
không vận dụng kĩ thuật think-aloud để thiết kế bài học Vợ chồng A Phủ của Tô

Hoài.
6. NGÀY SÁNG KIẾN ĐƯỢC ÁP DỤNG LẦN ĐẦU:tháng 1 năm 2019.
7. MÔ TẢ BẢN CHẤT CỦA SÁNG KIẾN:
- VỀ NỘI DUNG SÁNG KIẾN
1. Khái lược về thuật ngữ “think- aloud”
Thuật ngữ “think- aloud” trong tiếng Anh có nghĩa là “nghĩ- to tiếng”, tức
là nói to điều suy nghĩ đang diễn ra trong đầu độc giả khi họ tiếp xúc với văn
bản. Bản chất của chiến thuật này là người đọc sẽ phơi trải những cảm nhận ban
đầu, những suy nghĩ cảm tính cá nhân khi tiếp xúc với “những hiện thực ngổn
ngang sống động, phong phú, bề bộn” trong khi đọc hiểu văn bản. Nói một cách
đơn giản và dễ hiểu hơn là khi người đọc tiếp xúc với từng câu chữ trong văn
bản để tìm ra nội dung, ý nghĩa hay thông điệp của văn bản đó thì sẽ có một
dòng ngôn từ tuôn chảy bên trong tâm thức người đọc một cách thoải mái mà
không phải dè dặt trong việc lựa chọn những từ ngữ đắt giá và ít cần lưu ý đến
cấu trúc ngữ pháp của một câu tiếng việt chuẩn. Điều đó đồng nghĩa với việc sẽ
có một môi trường học tập cởi mở hơn được thiết lập khi người đọc tiếp xúc với
văn bản bằng sự dẫn dắt ban đầu của cảm tính. Sẽ không hề có sự áp đặt, định
hướng hay phán xét nào của giáo viên với người đọc (học sinh) khi có một suy
nghĩ hay một từ ngữ nào lóe lên trong tâm trí người đọc khi có sự va chạm với
5


văn bản. Vậy nên, với kĩ thuật này học sinh sẽ giống như một nhà biên kịch
không chuyên, thỏa sức sáng tạo với một kịch bản tự do, phóng khoáng. Cũng vì
thế mà kĩ thuật think- aloud còn được xem là “cuốn phim trí óc”, kĩ thuật này sẽ
giúp học sinh phát triển tư duy, được tự do bày tỏ cảm nhận, suy nghĩ của bản
thân mà không bị “án ngữ” bởi những tư duy đóng khung đã có.
Theo TS Phạm Thị Thu Hương- giảng viên trường Đại học Sư phạm Hà
Nội trong bài viết “Chiến thuật “cuốn phim trí óc” (think-aloud) trong dạy học
đọc hiểu văn bản”thìchiến thuật “cuốn phim trí óc” được giới thiệu trong “Nhật

biên đọc” (Journal of reading) số 1, năm 1983 qua bài viết của tác giả Davey –
“Cuốn phim trí óc : Mô hình những quá trình nhận thức của hoạt động đọc hiểu”
(Think aloud : Modeding the Cognitive Processes of Reading Comprehension).
Hai tác giả người Mĩ là Beach và Marsall trong cuốn giáo trình “Giảng dạy văn
học ở trường trung học” (xuất bản năm 1991) khi đề cập đến hệ thống các chiến
thuật dạy học văn đã điểm tới “cuốn phim trí óc” như là một trong các chiến
thuật rất hữu ích đối với giáo viên và học sinh trong quá trình tổ chức môi
trường học tập trên lớp.
2. Kĩ thuật“think- aloud” là một chiến thuật trong đọc hiểu văn bản
Đọc hiểu văn bản là nội dung nghiên cứu đã thu hút tâm sức của nhiều
nhà giáo dục trên thế giới. Trong hệ thống nghiên cứu về dạy học đọc hiểu văn
bản hiện nay, chiến thuật (strategy) đọc hiểu là một nội dung được nhiều học giả
quan tâm, đồng thời cũng được ứng dụng rộng rãi và bổ sung bởi thực tiễn và
kinh nghiệm dạy học của giáo viên. Nếu có chiến thuật thì việc đọc hiểu văn bản
sẽ dễ dàng và hiệu quả hơn rất nhiều. Vậy chiến thuật trong đọc hiểu văn bản là
gì? Có thể hiểu đơn giản chiến thuật đọc hiểu là những biện pháp, những thủ
thuật giúp học sinh chiếm lĩnh văn bản một cách tích cực, chủ động như một độc
giả thuần thục, có kĩ năng và sáng tạo. Đó cũng là mục đích trong dạy học hiện
đại khi quá trình dạy học là sự tương tác chủ động, tích cực giữa giáo viên và
học sinh, chú trọng việc phát huy năng lực của học sinh chứ học sinh không thụ
động tiếp nhận chân lí mà giáo viên trao truyền.
6


Quan sát quá trình đọc hiểu văn bản của học sinh từ thực tiễn dạy học
chúng tôi nhận thấy việc thiếu hiệu quả khi kiến tạo ý nghĩa văn bản trong hoạt
động đọc hiểu. Lí do không phải do lỗi bản thân học sinh không đọc văn bản hay
không cố gắng để học tập mà vấn đề nằm ở chỗ học sinh không biết phải làm
như thế nào để xây dựng được ý nghĩa của văn bản mình đang đọc. Nhiều học
sinh chỉ hiểu đơn giản mục tiêu cần đạt khi giáo viên yêu cầu đọc chỉ dừng lại ở

việc giải mã văn bản, nghĩa là chuyển các kí hiệu chữ viết thành các tín hiệu âm
thanh. Vậy nên mới có thực tế có những học sinh có giọng đọc rất tốt, đọc trôi
chảy văn bản giáo viên yêu cầu, thế nhưng khi giáo viên đặt ra câu hỏi khá đơn
giản về phần nội dung học sinh vừa đọc, đã không có bất cứ một câu trả lời nào
được đưa ra. Nghĩa là có một thực tế ngổn ngang học sinh đọc văn bản chỉ đơn
thuần là việc chuyển các kí hiệu chữ viết sang các tín hiệu âm thanh mà không
tư duy xem thực sự mình đang đọc cái gì. Vì thế kĩ thuật think-aloud (chiến
thuật cuốn phim trí óc) sẽ giúp học sinh cải thiện tình trạng đó.
Bên cạnh đó, chúng ta đều phải thừa nhận một thực tế rằng đọc hiểu là
hoạt động nhận thức rất phức tạp, diễn ra bên trong mỗi chủ thể độc giả học
sinh. Khi thầy cô giáo nhận được sự chia sẻ, thông báo, công bố thông tin của
người đọc học sinh qua câu trả lời thì đó chỉ là sản phẩm cuối cùng tính cho đến
thời điểm phát ngôn. Đó là sản phẩm đã tương đối hoàn chỉnh, được sắp xếp,
được chỉnh sửa cẩn thận, công phu. Thực tế trong quá trình đọc hiểu tác phẩm
của học sinh, học sinh bị chi phối, điều khiển và dẫn dắt từ những nhận xét,
đánh giá, thẩm bình rất trau chuốt, hệ thống và sinh động trong lời giảng của các
thầy cô hay các tài liệu liên quan. Để trở thành những người đọc độc lập, chủ
động, tích cực trong quá trình chiếm lĩnh nội dung tác phẩm thì chiến thuật
think-aloud là vô cùng cần thiết. Từ chiến thuật “cuốn phim trí óc” người đọc
học sinh sẽ hiểu ra rằng đọc là một quá trình lao động nghiêm túc, nhiều tìm tòi,
nhiều hứng thú, nhiều đam mê nhưng cũng không ít ngộ nhận, trắc trở để đi đến
đích.

7


Think-aloud (cuốn phim trí óc) là một dạng kĩ thuật rất tốt để học sinh đọc
chậm tác phẩm. Hiệu quả của kĩ thuật này nằm ở chỗ nó cụ thể hóa, trực quan
hóa những quá trình bên trong thầm kín, riêng tư của người đọc để biểu lộ ra bên
ngoài giúp cho việc quan sát của chính học sinh, giúp giáo viên đánh giá, xem

xét phản ứng ngược trong quá trình đọc hiểu, từ đó mà điều khiển, điều chỉnh,
định hướng việc dạy học. Mặt khác, với tư cách là một hoạt động được giáo viên
lập kế hoạch nhằm đạt mục tiêu bài dạy, kĩ thuật think-loud (cuốn phim trí óc) sẽ
khiến cho học sinh thực sự hoạt động với tâm thế chủ động, tránh tình trạng “ăn
không ngồi rồi”, lĩnh hội sẵn sự phân tích, đánh giá, thẩm bình từ ý kiến của
thầy cô giáo hoặc sách vở liên quan.
Không những thế, kĩ thuật think-aloud còn tạo cơ hội cho bạn đọc học
sinh nói to lên bất cứ cái gì họ đang tư duy hoặc cảm nhận về văn bản khi đọc.
Nhờ đó, học sinh hình dung ra được “hình mẫu” của một độc giả đích thực.
Cũng nhờ đó mà giáo viên có thể xác định học sinh đó có làm việc hay không.
Giáo viên sử dụng chiến thuật này trước hết là để giúp học sinh đọc hiểu văn
bản hiện thời. Kĩ thuật “cuốn phim trí óc” sẽ quay chậm trước mắt độc giả hình
ảnh bạn đọc đang trực tiếp nhận diện từng câu chữ, nắm bắt thông tin bề mặt;
hình dung, tưởng tượng; vận dụng các tri thức có trước; tạo liên hệ kết nối liên
văn bản, giữa văn bản đang đọc với hiện thực đời sống, giữa văn bản và trải
nghiệm cá nhân của bản thân mình; đặt ra những giả thiết, tiên đoán bước phát
triển tiếp tới của hành động nhân vật; đặt ra và tự trả lời những câu hỏi xem thực
sự tác giả định nói gì, nhân vật muốn làm gì, vì sao lại như vậy,...; suy luận, cắt
nghĩa thông điệp nghệ thuật; sự cố gắng để giải quyết những vấn đề có liên quan
đến việc hiểu văn bản; sự nếm trải cảm xúc thẩm mĩ; những sai lầm, lạc hướng
trong quá trình tiếp cận tác phẩm,...Nói cách khác, với kĩ thuật này thì bạn đọc
học sinh sẽ được trải nghiệm rất nhiều cấp độ đọc hiểu cùng một lúc. Từ đọc tái
hiện, đọc giải thích, đọc sáng tạo cho đến đọc đánh giá hay đọc nghiên cứu, đọc
suy ngẫm liên tưởng.

8


Có hai cách thức để thực hiện kĩ thuật này đó là cuốn phim trí óc – nói và
cuốn phim trí óc - viết. “Cuốn phim trí óc nói là dạng think-aloud được phát

biểu to lên, trực tiếp thông qua kênh phát âm. Còn cuốn phim trí óc viết là dạng
bản ghi trung thực nội dung đang diễn ra trong đầu độc giả khi họ đọc văn bản”.
Để thực hiện kĩ thuật think-loud trong quá trình đọc hiểu văn bản có thể
thực hiện theo các bước sau:
Bước 1: Lựa chọn phần văn bản để áp dụng chiến thuật.
Bước 2: Giáo viên làm mẫu
Bước 3: Giáo viên cho học sinh thực hành
Bước 4: Phát phim
Bước 5: Thảo luận, đánh giá “phim”
Một số lưu ý trong quá trình thực hiện các bước trong kĩ thuật thinkaloud:
Thứ nhất, đoạn văn bản được chọn cần đảm bảo một số tiêu chí như: phải
là phần văn bản hay, gắn bó chặt chẽ với nội dung kiến thức cần đạt trong bài
học vì nếu phần văn bản không thực sự liên quan nhiều đến đơn vị kiến thức cơ
bản, chiến thuật sẽ bị lãng phí và học sinh cũng không thấy hấp dẫn. Nói cách
khác, giáo viên phải chọn ra được đoạn văn bản có vấn đề của tác phẩm thì kĩ
thuật think-loud mới phát huy hết tác dụng. Đoạn văn bản đó vừa có lời thoại
của nhân vật, vừa có lời dẫn truyện và phải có các phương thức biểu đạt như
miêu tả, biểu cảm. Bên cạnh đó, dung lượng tối đa của đoạn văn bản là 2 trang
nhưng thông thường, tốt nhất là trong phạm vi 1 trang vì nếu phần văn bản quá
dài học sinh sẽ thiếu tập trung. Việc lựa chọn phần văn bản để áp dụng chiến
thuật có thể do giáo viên, cũng có thể do đề xuất của học sinh và giáo viên định
hướng.
Thứ hai, giáo viên sẽ đọc to, diễn cảm phần văn bản lựa chọn, trong khi
đó, học sinh được yêu cầu đọc thầm. Trong và sau khi đọc, giáo viên sẽ dừng lại
và tiến hành cung cấp cuốn phim trí óc đang diễn ra bên trong nhận thức của cá
9


nhân mình để học sinh quan sát, nhận diện và hiểu về chiến thuật. Giáo viên cần
chủ động phân biệt giữa giọng đọc nội dung văn bản và giọng nói cung cấp

“cuốn phim trí óc” của mình về văn bản để học sinh dễ nhận ra. Khi làm mẫu
chiến thuật giáo viên cũng có thể chọn một học sinh có trình độ đọc hiểu tốt ở
trong lớp hỗ trợ cho mình. Bạn học sinh này có nhiệm vụ lắng nghe (hoặc ghi
chép, ghi âm lại cuốn phim - tuỳ theo yêu cầu của giáo viên) và họ sử dụng ngôn
ngữ ngắn gọn hoặc bằng cử chỉ, nét mặt để khuyến khích “tác giả” chiến thuật
tiếp tục cung cấp cuốn phim trí óc. Sau khi làm mẫu, giáo viên sẽ hướng dẫn học
sinh phân tích mẫu để nhận diện xem có những yếu tố nào hiện diện trong cuốn
phim trí óc mà thầy cô đã cung cấp cho mình. Nhờ sự nhận diện này, họ sẽ biết
cách để xây dựng cuốn phim trí óc cho bản thân khi được yêu cầu thực hiện
chiến thuật “think-aloud”. Chốt lại, giáo viên phải mất thời gian làm mẫu thì
mới đảm bảo tất cả học sinh cùng sản xuất được cuốn phim của riêng mình. Thế
nhưng, thời gian thực hiện kĩ thuật think-aloud sẽ chiếm đến 2/3 tiết học nên
giáo viên phải cân nhắc lựa chọn văn bản thực hiện và cân đối với toàn giáo án
để đảm bảo mục tiêu của bài
Thứ ba, giáo viên cho học sinh thực hành. Giáo viên sẽ gọi một số học
sinh có khả năng đọc tốt thực hiện yêu cầu. Để tránh xây dựng những cuốn phim
tự phát theo hướng dung tuch hóa tác phẩm văn học thì giáo viên nên nêu rõ
mục tiêu của chiến thuật, phải đưa ra những tiêu chí làm phim ngay từ đầu. Ví
dụ: Hãy đọc diễn cảm đoạn văn bản này và cung cấp cuốn phim trí óc của em về
chân dung, suy nghĩ, hành động của nhân vật, hay thái độ của người kể chuyện
đối với nhân vật,.. Đây cũng là lúc giáo viên làm mẫu cho các học sinh khác biết
cách trở thành một bạn đọc đích thực là như thế nào với những “hỗ trợ” kịp thời
như “Đúng rồi!, Phải vậy chứ! À, ra vậy!, Còn gì nữa không nhỉ?, Điều này quả
là khó!,...” – tuy nhiên chỉ là những “hỗ trợ”, khuyến khích cho tác giả của cuốn
phim trí óc, không phải là hoạt động thảo luận giữa hai người. Sau khi đọc xong
toàn bộ đoạn trích, người đọc sẽ nhìn lại và tiến hành tổng hợp, tổ chức để đưa
ra nhận định khái quát. Đây là một thao tác rất quan trọng, nếu không chú ý sẽ
làm cho hoạt động đọc hiểu trở nên tản mạn, vụn vặt, thiếu tập trung. Về phía
10



người nghe, giáo viên có thể giao thêm cho họ nhiệm vụ nhận diện, phân loại
nội dung của cuốn phim trí óc theo mẫu phiếu học tập nhất định.
Thứ tư, một số câu hỏi định hướng mà giáo viên có thể sử dụng để học
sinh xây dựng phim:
- Em đã biết gì về chủ đề/nội dung chính trong đoạn văn bản này?
- Em nghĩ em sẽ học được điều gì từ chủ đề/nội dung chính trong đoạn
văn bản này? (từ ngữ, mẫu câu, nhận thức, tình cảm…)
- Phải chăng em đã có một bức tranh hết sức rõ ràng trong đầu em qua
những thông tin em được đọc trong văn bản?
- Đoạn văn bản này giúp em liên tưởng đến hình ảnh nào, tác phẩm nào
đã đọc, đã học? Hoặc em có thể tưởng tượng, liên tưởng đến những gì từ đoạn
văn bản này?
- Theo em, những điểm nào là quan trọng nhất trong bài đọc này?
- Có những thông tin nào mới mà em đã tri nhận được? Những thông tin
mới này giúp ích em như thế nào?
Sau khi một số học sinh khá đã thực hành thử chiến thuật, giáo viên cho
học sinh tiến hành chiến thuật cuốn phim trí óc theo cặp. Cần dành thời gian để
học sinh được phát biểu và trên cơ sở đó tổng kết, đánh giá, rút ra nội dung cần
đạt. Từ đó có thể xây dựng phiếu đánh giá dành cho học sinh tự đánh giá cuốn
phim của mình và phiếu đánh giá dành cho người nghe/xem phim.
Mẫu phiếu 1: Học sinh tự đánh giá cuốn phim của mình
Tiêu chí đánh giá

Tự nhận xét, đánh giá

Hiểu đúng sự việc (nhân vật)
Giải thích sự việc (nhân vật)
Hình dung tưởng tượng về sự
việc, nhân vật

Nhận xét, đánh giá sự việc,
nhân vật
11

Điểm


Mẫu phiếu 2: Dành cho học sinh nghe/xem phim
Tiêu chí đánh giá

Nhận xét, đánh giá về

Dẫn chứng

Bổ sung

Điểm

cuốn phim trí óc
Hiểu đúng sự việc
(nhân vật)
Giải thích sự việc
(nhân vật)
Hình dung tưởng
tượng về sự việc, nhân
vật
Nhận xét, đánh giá sự
việc, nhân vật
Lưu ý: Cần yêu cầu ghi rõ họ tên người đánh giá và thời gian đánh giá.
3. Vận dụng kĩ thuật“think- aloud” đọc hiểu truyện ngắn Vợ chồng A Phủ

của Tô Hoài
3.1. Giáo viên hướng dẫn học sinh sử dụng kĩ thuật cuốn phim trí óc vào
việc đọc hiểu đoạn văn mở đầu truyện ngắn Vợ chồng A Phủ của Tô Hoài.
Ai ở xa về, có việc vào nhà thống lý Pá Tra thường trông thấy có một cô
con gái ngồi quay sợi gai bên tảng đá trước cửa, cạnh tàu ngựa. Lúc nào cũng
vậy, dù quay sợi, thái cỏ ngựa, dệt vải, chẻ củi hay đi cõng nước dưới khe suối
lên, cô ấy cũng cúi mặt, mặt buồn rười rượi. Người ta nói: nhà Pá Tra làm
thống lý, ăn của dân nhiều , đồn Tây lại cho muối về bán, giàu lắm, nhà có
nhiều nương, nhiều bạc, nhiều thuộc phiện nhất làng. Thế thì con gái nó còn
bao giờ phải xem cái khổ mà biết khổ, mà buồn. Nhưng rồi hỏi ra mới rõ cô ấy
không phải con gái nhà Pá Tra: cô ấy là vợ A Sử, con trai thống lí Pá Tra.
(Trích Vợ chồng A Phủ - Tô Hoài, Ngữ văn 12, tập 2, NXB Giáo dục, 2008, tr.4)
- Giáo viên gợi dẫn và nêu yêu cầu:
Là lát cắt của đời sống, điểm bắt đầu của truyện ngắn rất quan trọng. Nó
tạo ra không khí, không gian ba chiều, khơi gợi hứng thú, sự tự nhiên, khơi
12


mạch kể cho câu chuyện,... Về phương diện này, nhà văn Tô Hoài đã rất thành
công với đoạn văn mở đầu đưa người đọc nhập cuộc vào tác phẩm, đến với hình
tượng nhân vật Mị với những ám ảnh về một cô gái lúc nào cũng cúi mặt, “mặt
buồn rười rượi”.
+ Hãy đọc chậm và hình dung về nhân vật Mị, về giọng điệu của đoạn văn
và cung cấp cuốn phim trí óc của bạn:
Ai ở xa về, có việc vào nhà thống lý Pá Tra thường trông thấy có một cô
con gái ngồi quay sợi gai bên tảng đá trước cửa, cạnh tàu ngựa….…….Lúc nào
cũng vậy, dù quay sợi, thái cỏ ngựa, dệt vải, chẻ củi hay đi cõng nước dưới khe
suối lên, cô ấy cũng cúi mặt, mặt buồn rười rượi. ……………..Người ta nói: nhà
Pá Tra làm thống lý, ăn của dân nhiều , đồn Tây lại cho muối về bán, giàu lắm,
nhà có nhiều nương, nhiều bạc, nhiều thuộc phiện nhất làng……………… Thế

thì con gái nó còn bao giờ phải xem cái khổ mà biết khổ, mà buồn………… …
Nhưng rồi hỏi ra mới rõ cô ấy không phải con gái nhà Pá Tra: cô ấy là vợ A Sử,
con trai thống lí Pá Tra………………………
+ Nào! Bây giờ hãy nhìn lại cuốn phim trí óc chúng ta vừa xây dựng từ văn bản
để đưa ra nhận xét, đánh giá ban đầu của anh (chị) về nhân vật, về tài năng sử
dụng ngôn ngữ của nhà văn Tô Hoài,...
(Học sinh có thể cầm mẫu phiếu học tập trên đây vừa đọc vừa think-aloud
trực tiếp theo gợi ý của giáo viên qua những khoảng trống cố tình để ngỏ giữa
các câu chữ. Giáo viên cũng có thể tạo thời gian cho học sinh chuẩn bị trước khi
nói bằng cách để họ viết vắn tắt nội dung cuốn phim trí óc vào phần giấy để
trống. Sau đó, học sinh trình bày, nhìn lại nội dung think-aloud và đưa ra tổng
hợp, nhận xét, phán đoán, đánh giá,... của cá nhân).
- Minh hoạ một cuốn phim trí óc hoàn thành:
Ai ở xa về, có việc vào nhà thống lý Pá Tra thường trông thấy có một cô
con gái ngồi quay sợi gai bên tảng đá trước cửa, cạnh tàu ngựa (Nhân vật này
xuất hiện một cách đặc biệt với công việc đặc trưng của những cô gái vùng caoquay sợi gai. Nhưng sao cô gái này lại làm công việc đó ở một nơi đặc biệt- bên
13


tảng đá và cạnh tàu ngựa (chuồng ngựa). Chi tiết này có tính biểu tượng như
thế nào để hé mở ra nỗi niềm và thân phận của nhân vật nhỉ?). Lúc nào cũng
vậy, dù quay sợi, thái cỏ ngựa, dệt vải, chẻ củi hay đi cõng nước dưới khe suối
lên, cô ấy cũng cúi mặt, mặt buồn rười rượi ( Nhân vật phải lao động rất vất vả
khi phải làm nhiều việc liên tiếp như: quay sợi, thái cỏ ngựa, dệt vải, chẻ củi,
cõng nước. toàn những công việc nặng nhọc. Cách liệt kê những công việc mà
cô gái đó phải làm khiến cho ta có cảm giác cô ấy phải lao động như một kẻ khổ
sai, lao động như một sự đày ải chứ không phải là sự tự nguyện. Nó gợi lên
trong chúng ta sự xót thương vô bờ bởi người phụ nữ thuộc phái đẹp, phái yếu
nên cần được trân trọng, nâng niu. Khuôn mặt buồn rười rượi và lúc nào cũng
cúi của cô không hẳn là do lao động mệt mỏi, cực nhọc mà có thể do những u

uất trong lòng của cô. Vậy những u uất ấy là do đâu? Nỗi buồn nào dẫn đến sự
vô cảm của cô gái ấy? Có cảm giác khuôn mặt đó gợi ra một số phận đau khổ ,
bất hạnh nhưng cũng ngầm ẩn một sức mạnh tiềm tàng). Người ta nói: nhà Pá
Tra làm thống lý, ăn của dân nhiều , đồn Tây lại cho muối về bán, giàu lắm, nhà
có nhiều nương, nhiều bạc, nhiều thuộc phiện nhất làng (Thống lí Pá Tra là gì
nhỉ? Thống lí là người cai quản một vùng bản làng miền núi, hình như cùng
nghĩa với chánh tổng ở miền xuôi. Thống lí và chánh tổng đều là những kẻ áp
bức, bóc lột trong bộ máy quan lại phong kiến trước cách mạng. Chỉ khác ở
cách gọi do sự khác biệt vùng miền. Thống lí Pá Tra gợi liên tưởng đến Bá Kiến
trong tác phẩm Chí Phèo của Nam Cao, Nghị Lại trong Bước đường cùng của
Nguyễn Công Hoan, Nghị Quế trong Tắt đèn của Ngô Tất Tố. Thống lí giàu có
vì bóc lột người dân lao động miền núi vừa là tay sai đắc lực cho đồn Tây. Hình
ảnh ngôi nhà thống lí có sự đối lập, tương phản gay gắt với hình tượng nhân vật
Mị). Thế thì con gái có còn bao giờ phải xem cái khổ mà biết khổ, mà buồn
(Một giả thiết đưa ra là Mị là con gái nhà thống lí. Con gái nhà giàu thì không
phải lao động, làm việc vất vả như thế. Con gái nhà giàu thì cũng không phải
buồn đau, u uất đến mức vô cảm như thế). Nhưng rồi hỏi ra mới rõ cô ấy không
phải con gái nhà Pá Tra: cô ấy là vợ A Sử, con trai thống lí Pá Tra (Nhà văn trả
lời luôn cho sự thắc mắc, băn khoăn của mọi người bằng thông tin cô gái ấy
14


không phải là con gái thống lí mà là con dâu thống lí, là vợ A Sử. Người ta
thường nói, dâu con rể khách. Vậy con dâu nhà thống lí có số phận ra sao, bị
đối xử như thế nào mà mặt lúc nào cũng cúi, mặt buồn rười rười thế kia? Điều
này gợi ra sự tò mò xen lẫn ám ảnh trong mỗi chúng ta).
Đoạn văn mở đầu, quả thực đã phác thảo trước mắt người đọc chân dung
một cô gái âm thầm, lẻ loi, sống như gắn vào những vật vô tri, vô giác. Đồng
thời người đọc còn nhận thấy sự đối lập, tương phản gay gắt giữa Mị ( cô gái
lúc nào cũng cúi mặt, mặt buồn rười rượi) với nhà thống lí Pá Tra (nhiều nương,

nhiều bạc, nhiều thuốc phiện). Sự tương phản ấy báo hiệu một cuộc đời không
bằng phẳng, một số phận nhiều ẩn ức và một bi kịch của cõi nhân thế nơi miền
núi cao Tây Bắc. Không phải ngẫu nhiên mà ở những trang viết đầu tiên, Tô
Hoài đã giới thiệu với người đọc những nét trái ngang trong cuộc đời của Mị.
Liệu có phải bao nhiêu oái oăm, mâu thuẫn, bao nhiêu giông bão đang ở phía
trước, sau “màn ra mắt” của nhân vật.
Lối trần thuật của Tô Hoài hấp dẫn người đọc. Trong đoạn văn mở đầu,
bằng những lời dẫn dắt rất tự nhiên, nhà văn đã đưa người đọc vào thế giới nghệ
thuật của câu chuyện, vào hoàn cảnh sống thường ngày của nhân vật. Không
giới thiệu dài dòng, nhà văn dựng chân dung nhân vật bằng những nét điển hình
nhất và cũng đầy những mâu thuẫn nhất: một cô gái âm thầm, lẻ loi giữa khung
cảnh đông đúc, tấp nập của nhà thống lí. Mặt khác, cách giới thiệu nhân vật của
nhà văn cũng khéo léo ở chỗ nhà văn giới thiệu nhân vật ở thời điểm hiện tại sau
đó mới kể về quá khứ rồi lại quay trở lại thực tại. Dụng ý nghệ thuật là muốn
nhấn mạnh đến số phận cay đắng, tủi cực của nhân vật trong quãng thời gian
làm dâu gạt nợ nhà thống lí Pá Tra.
3.2. Giáo viên hướng dẫn học sinh sử dụng kĩ thuật cuốn phim trí óc vào
việc đọc hiểu đoạn văn miêu tả tâm trạng và hành động của nhân vật Mị
trong đêm tình mùa xuân.
Trên đầu núi, các nương ngô, nương lúa gặt xong, ngô lúa đã xếp yên các
nhà kho.Trẻ em đi hái bí đỏ, tinh nghịch, đốt những lều quanh nương để sưởi
15


lửa. Ở Hồng Ngài người ta thành lệ cứ ăn tết thì gặt hái vừa xong, không kể
ngày, tháng nào. Ăn tết thế cho kịp lúc mưa xuân xuống thì đi vỡ nương
mới.Hồng Ngài năm ấy ăn Tết giữa lúc gió thổi vào cỏ gianh vàng ửng, gió và
rét rất dữ dội.
Nhưng trong các làng Mèo đỏ, những chiếc váy hoa đã đem ra phơi trên
mỏm đá xòe như con bướm sặc sỡ […] Đám trẻ đợi Tết, chơi quay, cười ầm trên

sân chơi trước nhà. Ngoài đầu núi lấp ló đã có tiếng ai thổi sáo rủ bạn đi chơi.
Mị nghe tiếng sáo vọng lại, thiết tha bổi hổi. Mị ngồi nhẩm thầm bài hát của
người đang thổi:
Mày có con trai con gái rồi
Mày đi làm nương
Ta không có con trai con gái
Ta đi tìm người yêu
Tiếng chó sủa xa xa. Những đêm tình mùa xuân đã tới.”
Ở mỗi đầu làng đều có một mỏm đất phẳng làm sân chơi chung ngày tết.
Trai gái, trẻ con ra sân ấy tụ tập đánh pao, đánh quay, thổi sáo, thổi kèn và
nhảy.
Cả nhà thống lí Pá Tra vừa ăn xong bữa cơm tết cúng ma. Xung quanh,
chiêng đánh ầm ĩ, người ốp đồng vẫn còn nhảy lên xuống, run bần bật. Vừa hết
bữa cơm lại tiếp ngay bữa rượu bên bếp lửa.
Ngày Tết, Mị cũng uống rượu. Mị lén lấy hũ rượu, cứ uống ực từng bát.
Rồi say, Mị lịm mặt ngồi đấy nhìn người nhảy đồng, người hát. Nhưng lòng Mị
thì đang sống về ngày trước. Tai Mị văng vẳng tiếng sáo gọi bạn đầu làng. Ngày
trước, Mị thổi sáo giỏi. Mùa xuân này, Mị uống rượu bên bếp và thổi sáo. Mị
uốn chiếc lá trên môi, thổi lá cũng hay như thổi sáo. Có biết bao nhiêu người
mê, ngày đêm đã thổi sáo đi theo Mị.

16


Rượu đã tan lúc nào. Người về, người đi chơi đã vãn cả. Mị không biết,
Mị vẫn ngồi trơ một mình giữa nhà. Mãi sau Mị mới đứng dậy, nhưng Mị không
bước ra đường chơi, mà từ từ bước vào buồng. Chẳng năm nào A Sử cho Mị đi
chơi Tết. Mị cũng chẳng buồn đi. Bấy giờ Mị ngồi xuống giường, trông ra cái
cửa sổ lỗ vuông mờ mờ trăng trắng. Đã từ nãy, Mị thấy phơi phới trở lại, trong
lòng đột nhiên vui sướng như những đêm Tết ngày trước. Mị trẻ lắm. Mị vẫn

còn trẻ. Mị muốn đi chơi. Bao nhiêu người có chồng cũng đi chơi Tết. Huống
chi A Sử với Mị, không có lòng với nhau mà vẫn phải ở với nhau! Nếu có nắm lá
ngón trong tay lúc này, Mị sẽ ăn cho chết ngay, chứ không buồn nhớ lại nữa.
Nhớ lại, chỉ thấy nước mắt ứa ra. Mà tiếng sáo gọi bạn vẫn lửng lơ bay ngoài
đường.
Anh ném pao, em không bắt
Em không yêu, quả pao rơi rồi…”.
Lúc ấy, A Sử vừa ở đâu về, lại đang sửa soạn đi chơi. A Sử thay áo mới,
khoác thêm hai vòng bạc vào cổ rồi bịt cái khăn trắng lên đầu. Có khi nó đi mấy
ngày mấy đêm. Nó còn muốn rình bắt mấy người con gái về làm vợ. Cũng chẳng
bao giờ Mị nói gì.
Bây giờ Mị cũng không nói. Mị đến góc nhà, lấy ông mỡ, sắn một miếng
bỏ thêm vào đĩa đèn cho sáng. Trong đầu Mị đang rập rờn tiếng sáo. Mị muốn
đi chơi, Mị cũng sắp đi chơi. Mị quấn lại tóc, Mị với tay lấy cái váy hoa vắt
phía trong vách. A Sử sắp bước ra, bỗng quay lại, lấy làm lạ. Nó nhìn quanh,
thấy Mị rút thêm cái áo. A Sử hỏi:
- Mày muốn đi chơi à?
Mị không nói. A Sử cũng không hỏi thêm nữa. A Sử bước lại, nắm Mị, lấy
thắt lưng trói hai tay Mị. Nó xách cả một thúng sợi đay ra trói đứng Mị vào cột
nhà. Tóc Mị xoã xuống. A Sử quấn luôn tóc lên cột, làm cho Mị không cúi,
không nghiêng được đầu nữa. Trói xong vợ, A Sử thắt nốt cái thắt lưng xanh ra
ngoài áo rồi A Sử tắt đèn, đi ra, khép cửa buồng lại.
17


Trong bóng tối, Mị đứng im lặng, như không biết mình đang bị trói. Hơi
rượu còn nồng nàn, Mị vẫn nghe thấy tiếng sáo đưa Mị đi theo những cuộc
chơi, những đám chơi "Em không yêu, quả pao rơi rồi. Em yêu người nào, em
bắt pao nào...". Mị vùng bước đi. Nhưng tay chân đau không cựa được. Mị
không nghe tiếng sáo nữa. Chỉ còn nghe tiếng chân ngựa đạp vào vách. Ngựa

vẫn đứng yên, gãi chân, nhai cỏ. Mị thổn thức nghĩ mình không bằng con ngựa.
(Trích Vợ chồng A Phủ - Tô Hoài, Ngữ văn 12, tập 2, NXB Giáo dục, 2008, tr.
6-8)
- Giáo viên gợi dẫn và nêu yêu cầu:
Đoạn văn mở đầu và những đoạn văn tiếp theo đã hé mở cho chúng ta về
số phận và vẻ đẹp của nhân vật Mị một cách đầy ấn tượng. Mị là cô gái đẹp cả
về hình thức lẫn tâm hồn và Mị xứng đáng được hưởng hạnh phúc nhưng hạnh
phúc đã không đến với Mị ở Hồng Ngài mà thay vào đó là bi kịch nghiệt ngã với
thân phận làm dâu gạt nợ nhà thống lí Pá Tra.Mị xinh đẹp, cô giống như bông
hoa ban giữa núi rừng Tây Bắc. Vào những đêm mùa xuân, trai đến đứng “nhẵn
chân vách đầu buồng Mị”. Và nếu không đẹp thì Mị cũng không thể lọt vào mắt
xanh của A Sử và A Sử cũng không phải phí công lập mưu cướp Mị về làm vợ.
Mị còn để lại nhiều thiện cảm với độc giả khi có nhiều phẩm chất tốt đẹp: lòng
hiếu thảo, lòng tự trọng và tâm hồn tinh tế, nhạy cảm qua tài thổi lá cũng hay
như thổi sáo. Vì món nợ khi cưới của cha mẹ Mị vay nhà thống lí mà Mị phải
mang thân phận làm dâu gạt nợ. Khi làm dâu gạt nợ nhà thống lí Mị phải sống
kiếp đọa đày cả về thể xác lẫn tinh thần. Sự đọa đày về thể xác qua công việc và
đánh đập. Sự đọa đày về tinh thần khi Mị ý thức mình sống với A Sử- 1 người
mà Mị không yêu, Mị ý thức mình bị trói buộc vĩnh viễn trong nhà thống lí Pá
Tra cho tới lúc chết. Sự đọa đày ấy khiến Mị trở nên vô cảm, Mị sống “lầm lũi
như con rùa nuôi trong xó cửa”. Cuộc sống của Mị cứ diễn ra buồn tẻ và tối tăm
như thế nếu như không có đêm tình mùa xuân ở Hồng Ngài.

18


+ Hãy đọc chậm và hình dung về tâm lí và hành động của nhân vật Mị trong
đêm tình mùa xuân ở Hồng Ngài, về giọng điệu của đoạn văn và cung cấp cuốn
phim trí óc của bạn:
Trên đầu núi, các nương ngô, nương lúa gặt xong, ngô lúa đã xếp yên các

nhà kho.Trẻ em đi hái bí đỏ, tinh nghịch, đốt những lều quanh nương để sưởi
lửa. Ở Hồng Ngài người ta thành lệ cứ ăn tết thì gặt hái vừa xong, không kể
ngày, tháng nào......................... Ăn tết thế cho kịp lúc mưa xuân xuống thì đi vỡ
nương mới.Hồng Ngài năm ấy ăn Tết giữa lúc gió thổi vào cỏ gianh vàng ửng,
gió và rét rất dữ dội.......................................
Nhưng trong các làng Mèo đỏ, những chiếc váy hoa đã đem ra phơi trên
mỏm đá xòe như con bướm sặc sỡ […] ………………Đám trẻ đợi Tết, chơi
quay, cười ầm trên sân chơi trước nhà……………… Ngoài đầu núi lấp ló đã có
tiếng ai thổi sáo rủ bạn đi chơi. ………………….Mị nghe tiếng sáo vọng lại,
thiết tha bổi hổi……………… Mị ngồi nhẩm thầm bài hát của người đang thổi:
Mày có con trai con gái rồi
Mày đi làm nương
Ta không có con trai con gái
Ta đi tìm người yêu
…………………………….
Tiếng chó sủa xa xa. Những đêm tình mùa xuân đã tới.”
Ở mỗi đầu làng đều có một mỏm đất phẳng làm sân chơi chung ngày tết.
Trai gái, trẻ con ra sân ấy tụ tập đánh pao, đánh quay, thổi sáo, thổi kèn và
nhảy....................................................................................................................
Cả nhà thống lí Pá Tra vừa ăn xong bữa cơm tết cúng ma. Xung quanh,
chiêng đánh ầm ĩ, người ốp đồng vẫn còn nhảy lên xuống, run bần bật. Vừa hết
bữa cơm lại tiếp ngay bữa rượu bên bếp lửa.........................................................

19


Ngày Tết, Mị cũng uống rượu. Mị lén lấy hũ rượu, cứ uống ực từng
bát..................................... Rồi say, Mị lịm mặt ngồi đấy nhìn người nhảy đồng,
người hát. Nhưng lòng Mị thì đang sống về ngày trước. ...................Tai Mị văng
vẳng tiếng sáo gọi bạn đầu làng. Ngày trước, Mị thổi sáo giỏi. Mùa xuân này, Mị

uống rượu bên bếp và thổi sáo. Mị uốn chiếc lá trên môi, thổi lá cũng hay như
thổi sáo. Có biết bao nhiêu người mê, ngày đêm đã thổi sáo đi theo
Mị...................................................................................................
Rượu đã tan lúc nào. Người về, người đi chơi đã vãn cả. Mị không biết,
Mị vẫn ngồi trơ một mình giữa nhà. Mãi sau Mị mới đứng dậy, nhưng Mị không
bước ra đường chơi, mà từ từ bước vào buồng................................ Chẳng năm
nào A Sử cho Mị đi chơi Tết. Mị cũng chẳng buồn đi. Bấy giờ Mị ngồi xuống
giường, trông ra cái cửa sổ lỗ vuông mờ mờ trăng trắng........................... Đã từ
nãy, Mị thấy phơi phới trở lại, trong lòng đột nhiên vui sướng như những đêm
Tết ngày trước. Mị trẻ lắm. Mị vẫn còn trẻ. Mị muốn đi chơi....................... Bao
nhiêu người có chồng cũng đi chơi Tết. Huống chi A Sử với Mị, không có lòng
với nhau mà vẫn phải ở với nhau!................ Nếu có nắm lá ngón trong tay lúc
này, Mị sẽ ăn cho chết ngay, chứ không buồn nhớ lại nữa.................. Nhớ lại, chỉ
thấy nước mắt ứa ra....................... Mà tiếng sáo gọi bạn vẫn lửng lơ bay ngoài
đường.....................
Anh ném pao, em không bắt
Em không yêu, quả pao rơi rồi…”.
Lúc ấy, A Sử vừa ở đâu về, lại đang sửa soạn đi chơi. A Sử thay áo mới,
khoác thêm hai vòng bạc vào cổ rồi bịt cái khăn trắng lên đầu. ........................Có
khi nó đi mấy ngày mấy đêm. Nó còn muốn rình bắt mấy người con gái về làm
vợ. Cũng chẳng bao giờ Mị nói gì..................................
Bây giờ Mị cũng không nói. Mị đến góc nhà, lấy ông mỡ, sắn một miếng
bỏ thêm vào đĩa đèn cho sáng..................... Trong đầu Mị đang rập rờn tiếng sáo.
Mị muốn đi chơi, Mị cũng sắp đi chơi. Mị quấn lại tóc, Mị với tay lấy cái váy
20


hoa vắt phía trong vách..................... A Sử sắp bước ra, bỗng quay lại, lấy làm lạ.
Nó nhìn quanh, thấy Mị rút thêm cái áo. A Sử hỏi:
- Mày muốn đi chơi à?

Mị không nói............... A Sử cũng không hỏi thêm nữa................... A Sử
bước lại, nắm Mị, lấy thắt lưng trói hai tay Mị. Nó xách cả một thúng sợi đay ra
trói đứng Mị vào cột nhà. Tóc Mị xoã xuống. A Sử quấn luôn tóc lên cột, làm
cho Mị không cúi, không nghiêng được đầu nữa....................... Trói xong vợ, A
Sử thắt nốt cái thắt lưng xanh ra ngoài áo rồi A Sử tắt đèn, đi ra, khép cửa buồng
lại..............................
Trong bóng tối, Mị đứng im lặng, như không biết mình đang bị
trói. ...............Hơi rượu còn nồng nàn, Mị vẫn nghe thấy tiếng sáo đưa Mị đi
theo những cuộc chơi, những đám chơi "Em không yêu, quả pao rơi rồi. Em yêu
người nào, em bắt pao nào...". Mị vùng bước đi. ..........................Nhưng tay chân
đau không cựa được. ...................Mị không nghe tiếng sáo nữa. Chỉ còn nghe
tiếng chân ngựa đạp vào vách. Ngựa vẫn đứng yên, gãi chân, nhai cỏ. Mị thổn
thức nghĩ mình không bằng con ngựa............................................
+ Nào! Bây giờ hãy nhìn lại cuốn phim trí óc chúng ta vừa xây dựng từ văn bản
để đưa ra nhận xét, đánh giá ban đầu của anh (chị) về nhân vật, về tài năng sử
dụng ngôn ngữ của nhà văn Tô Hoài,...
(Học sinh có thể cầm mẫu phiếu học tập trên đây vừa đọc vừa think-aloud
trực tiếp theo gợi ý của giáo viên qua những khoảng trống cố tình để ngỏ giữa
các câu chữ. Giáo viên cũng có thể tạo thời gian cho học sinh chuẩn bị trước khi
nói bằng cách để họ viết vắn tắt nội dung cuốn phim trí óc vào phần giấy để
trống. Sau đó, học sinh trình bày, nhìn lại nội dung think-aloud và đưa ra tổng
hợp, nhận xét, phán đoán, đánh giá,... của cá nhân).
- Minh hoạ một cuốn phim trí óc hoàn thành:
Trên đầu núi, các nương ngô, nương lúa gặt xong, ngô lúa đã xếp yên các
nhà kho.Trẻ em đi hái bí đỏ, tinh nghịch, đốt những lều quanh nương để sưởi
21


lửa. Ở Hồng Ngài người ta thành lệ cứ ăn tết thì gặt hái vừa xong, không kể
ngày, tháng nào ( Khái niệm Tết của người dân tộc thiểu số thật đặc biệt so với

người Kinh chúng ta. Tết của người Kinh gắn với mùa xuân, sau khi trải qua sự
luân chuyển của 4 mùa xuân- hạ- thu- đông. Còn Tết ở Hồng Ngài tính bằng
thời điểm gặt hái xong bất kể ngày tháng nào. Vì thế Tết không nhất thiết phải
vào mùa xuân. Chi tiết này cho thấy nhà văn có sự am hiểu về phong tục tập
quán của đồng bào các dân tộc thiểu số) Ăn tết thế cho kịp lúc mưa xuân xuống
thì đi vỡ nương mới.Hồng Ngài năm ấy ăn Tết giữa lúc gió thổi vào cỏ gianh
vàng ửng, gió và rét rất dữ dội (Thời tiết có sự đặt biệt hơn so với những năm
trước, “gió và rét rất dữ dội”, liệu rằng đó có phải là sự báo hiệu về một sự đổi
thay nào đó?)
Nhưng trong các làng Mèo đỏ, những chiếc váy hoa đã đem ra phơi trên
mỏm đá xòe như con bướm sặc sỡ […] (Khung cảnh mùa xuân đầy màu sắc và
giàu sức sống). Đám trẻ đợi Tết, chơi quay, cười ầm trên sân chơi trước nhà
(Khung cảnh mùa xuân tươi vui, rộn rã). Ngoài đầu núi lấp ló đã có tiếng ai thổi
sáo rủ bạn đi chơi (Tiếng sáo là âm thanh đặc trưng, quen thuộc ở vùng núi cao.
Tiếng sáo mùa xuân vốn là linh hồn của đời sống tinh thần vùng Tây Bắc). Mị
nghe tiếng sáo vọng lại, thiết tha bổi hổi (Mị nhận ra sắc thái của tiếng sáo“thiết tha, bổi hổi”. Tại sao vậy? Điều này có ý nghĩa như thế nào? Vì Mị vốn
là cô gái có tâm hồn tinh tế, nhạy cảm nên việc nhận ra sắc thái của tiếng sáo là
điều không khó. Thế nhưng điều đặc biệt nằm ở chỗ, khi làm dâu gạt nợ nhà
thống lí, bị đày đọa một cách tàn nhẫn về thể xác lẫn tinh thần thì Mị sống vô
cảm, tê liệt cảm giác về sự sống nhưng giờ đây Mị lại nghe thấy tiếng sáo và
nhận ra sắc thái của tiếng sáo đó. Đây là dấu hiệu cho thấy sự hồi sinh sức
sống trong tâm hồn Mị. Nhưng tác nhân nào dẫn đến sự hồi sinh ấy? À, do tác
động của ngoại cảnh- khung cảnh mùa xuân ở Hồng Ngài từ cảnh sắc thiên
nhiên đến cuộc sống sinh hoạt của con người thật tưng bừng rộn rã, tươi vui,
tràn đầy sức sống và màu sắc).Mị ngồi nhẩm thầm bài hát của người đang thổi:
Mày có con trai con gái rồi
22


Mày đi làm nương

Ta không có con trai con gái
Ta đi tìm người yêu
(Khi làm dâu gạt nợ nhà thống lí, Mị sống âm thầm trong câm lặng cơ mà “Mỗi
ngày Mị càng không nói, lùi lũi như con rùa nuôi trong xó cửa” thế sao giời Mị
lại lên tiếng, dù chỉ là tiếng nói thầm. Dẫu sao nó cũng cho ta thấy Mị đã bắt
đầu thay đổi, sức sống trong tâm hồn Mị bắt đầu trỗi dậy)
Tiếng chó sủa xa xa. Những đêm tình mùa xuân đã tới.”
Ở mỗi đầu làng đều có một mỏm đất phẳng làm sân chơi chung ngày tết.
Trai gái, trẻ con ra sân ấy tụ tập đánh pao, đánh quay, thổi sáo, thổi kèn và nhảy.
(Những hình ảnh này gợi ra những sinh hoạt đặc trưng vào ngày Tết ở vùng
cao. Nhà văn nắm bắt tinh tế nét đặc trưng trong phong tục tập quán của người
dân tộc thiếu số. Hoàn cảnh sáng tác tác phẩm Vợ chồng A Phủ nói rõ điều này.
Trong chuyến đi tám tháng cùng với bộ đội lên giải phóng Tây Bắc, cùng ăn,
cùng ở, cùng làm việc với đồng bào dân tộc thiểu số nên Tô Hoài có cơ hội hiểu
rõ hơn về cuộc sống và con người miền núi. Chuyến đi cũng để lại nhiều kỉ niệm
và tình cảm thắm thiết với cảnh và người Tây Bắc. Để tri ân với mảnh đất và
những con người đã “hóa tâm hồn” Tô Hoài viết Vợc chồng A Phủ)
Cả nhà thống lí Pá Tra vừa ăn xong bữa cơm tết cúng ma. Xung quanh,
chiêng đánh ầm ĩ, người ốp đồng vẫn còn nhảy lên xuống, run bần bật. Vừa hết
bữa cơm lại tiếp ngay bữa rượu bên bếp lửa.( Lại một nét đặc trưng về phong
tục của đồng bào dântộc thiểu số vào ngày Tết. Điều đó cho thấy sự quan sát
tinh tế và am hiểu phong tục vùng miền của nhà văn)
Ngày Tết, Mị cũng uống rượu. Mị lén lấy hũ rượu, cứ uống ực từng bát.
(Hành động uống rượi của Mị như một sự nổi loạn vì từ trước đến nay đàn bà
con gái trong nhà thống lí chỉ biết vùi mặt vào công việc cả đêm lẫn ngày, họ
chưa bao giờ và không được phép uống rượu. Cách Mị uống rượu thật đặc biệtuống ực từng bát. Uống rượu mà như nuốt hờn, nuốt tủi vào trong. Uống rượu
23


để say để quên những đắng cay của thực tại). Rồi say, Mị lịm mặt ngồi đấy nhìn

người nhảy đồng, người hát. Nhưng lòng Mị thì đang sống về ngày trước. (Men
rượu đưa Mị trở về quá khứ). Tai Mị văng vẳng tiếng sáo gọi bạn đầu làng.
Ngày trước, Mị thổi sáo giỏi. Mùa xuân này, Mị uống rượu bên bếp và thổi sáo.
Mị uốn chiếc lá trên môi, thổi lá cũng hay như thổi sáo. Có biết bao nhiêu người
mê, ngày đêm đã thổi sáo đi theo Mị. (Mị nhớ về quá khứ, về thời con gái vàng
son khi Mị được yêu, được say mê)
Rượu đã tan lúc nào. Người về, người đi chơi đã vãn cả. Mị không biết,
Mị vẫn ngồi trơ một mình giữa nhà. Mãi sau Mị mới đứng dậy, nhưng Mị không
bước ra đường chơi, mà từ từ bước vào buồng.(Sao Mị lại không bước ra đường
chơi mà lại bước vào buồng nhỉ? Vì sự trói buộc cả về thần quyền và cường
quyền của nhà thống lí Pá Tra với Mị quá lớn. Men rượu đánh thức khát vọng
sống và những đam mê trong Mị ở quá khứ nhưng men rượu cũng khiến Mị ý
thức rõ hơn những đau thương của thực tại. Điều này khiến ta nhớ tới hình ảnh
Chí Phèo sau khi được Thị Nở chăm sóc bằng bát cháo hành giản dị. Chí Phèo
tỉnh rượu và tỉnh ngộ để nhớ về những ước mơ trong quá khứ tuổi đôi mươi khi
Chí còn là anh canh điền hiền lành, lương thiện. Tỉnh rượu và tỉnh ngộ để Chí
nhận ra sự già nua và cô độc của mình trong hiện tại). Chẳng năm nào A Sử cho
Mị đi chơi Tết. Mị cũng chẳng buồn đi. Bấy giờ Mị ngồi xuống giường, trông ra
cái cửa sổ lỗ vuông mờ mờ trăng trắng.(Đại ngàn Tây Bắc rộng lớn, mênh mông
là thế mà không gian dành cho Mị thật nhỏ bé, ít ỏi- chỉ là 1 căn buồng nhỏ với
1 cái cửa sổ lỗ vuông “mờ mờ trăng trắng”. Căn buồng ấy không phải là căn
buồng hạnh phúc mà giống như ngục thất giam cầm một tù nhân đã mất hết ý
niệm về thời gian, mất cảm giác về cuộc sống). Đã từ nãy, Mị thấy phơi phới trở
lại, trong lòng đột nhiên vui sướng như những đêm Tết ngày trước.(Từ phơi
phới và vui sướng cho thấy sự đổi thay trong tâm hồn Mị. Nó khác biệt hoàn
toàn với cô Mị sống lầm lũi như con rùa nuôi trong xó cửa, cô Mị lúc nào cũng
cúi mặt, mặt buồn rười rượi). Mị trẻ lắm. Mị vẫn còn trẻ. Mị muốn đi chơi.(Mị ý
thức được giá trị và khát vọng của mình-Mị còn trẻ và Mị muốn đi chơi. Đây là
biểu hiện rõ nét nhất cho sự hồi sinh sức sống trong Mị. Hóa ra, sức sống trong
24



Mị không bị dập tắt mà nó vẫn âm ỉ cháy, nó tiềm tàng và chỉ chờ hoàn cảnh
thích hợp là bùng cháy dữ dội). Bao nhiêu người có chồng cũng đi chơi Tết.
Huống chi A Sử với Mị, không có lòng với nhau mà vẫn phải ở với nhau!(Mị
nhận thức sâu sắc tình trạng phi lí trong cuộc hôn nhân của mình với A Sửcuộc hôn nhân không tự nguyện, cuộc hôn nhân không tình yêu. Phải chăng đó
cũng là sự đày đọa về tinh thần trong những ngày tháng Mị sống kiếp làm dâu
gạt nợ trong nhà thống lí Pá Tra). Nếu có nắm lá ngón trong tay lúc này, Mị sẽ
ăn cho chết ngay, chứ không buồn nhớ lại nữa.Nhớ lại, chỉ thấy nước mắt ứa ra.
(Tại sao Mị muốn ăn là ngón để chết? Lúc mới về làm dâu gạt nợ nhà thống lí
Mị đã muốn chết nhưng vì lòng hiếu thảo Mị đã không nỡ chết. Giờ đây khi khát
vọng sống trào dâng Mị lại muốn chết? Vì chết thì sẽ không phải nhớ lại quá
khứ với những ước mơ, khao khát của mình. Muốn chết là biểu hiện mãnh liệt
nhất, dữ dội nhất của sự thức tỉnh lòng ham sống, khát khao hạnh phúc). Mà
tiếng sáo gọi bạn vẫn lửng lơ bay ngoài đường. (tiếng sáo với những giai điệu
tình yêu đầy sức gọi mời và cả những lỗi hẹn đáng tiếc)
Anh ném pao, em không bắt
Em không yêu, quả pao rơi rồi…”.
Lúc ấy, A Sử vừa ở đâu về, lại đang sửa soạn đi chơi. A Sử thay áo mới,
khoác thêm hai vòng bạc vào cổ rồi bịt cái khăn trắng lên đầu.(Đó là dấu hiệu
cho thấy A Sử là con quan- kẻ có tiền và có quyền).Có khi nó đi mấy ngày mấy
đêm. Nó còn muốn rình bắt mấy người con gái về làm vợ. Cũng chẳng bao giờ
Mị nói gì.
Bây giờ Mị cũng không nói. Mị đến góc nhà, lấy ông mỡ, sắn một miếng
bỏ thêm vào đĩa đèn cho sáng.(Mị muốn thoát khỏi bóng tối khổ đau, tủi cực và
mong mỏi một cuộc đời tươi sáng, mới mẻ, đẹp đẽ hơn). Trong đầu Mị đang rập
rờn tiếng sáo. Mị muốn đi chơi, Mị cũng sắp đi chơi. Mị quấn lại tóc, Mị với tay
lấy cái váy hoa vắt phía trong vách.(những biến chuyển sâu sắc trong tâm hồn
Mị đã chuyển thành những hành động mạnh mẽ. Các hành động để chuẩn bị đi
chơi của Mị cho thấy sự đấu tranh lặng lẽ, tự phát nhưng quyết liệt của Mị với

25