BỘ GIÁO DỤC VÀĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯPHẠM HÀ NỘI 2

BÙI THỊ LAN

CHẤT LIỆU TRUYỆN DÂN GIAN TRONG
CHUYỆNNGÀYXƯAMỘT TRĂM CỔ TÍCH
CỦA TÔ HOÀI

LUẬNVĂNTHẠC SĨ
NGÔN NGỮ VÀVĂN HÓA VIỆT NAM

HÀ NỘI, 2018


BỘ GIÁO DỤC VÀĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯPHẠM HÀ NỘI 2

BÙI THỊ LAN

CHẤT LIỆU TRUYỆN DÂN GIAN TRONG
CHUYỆNNGÀYXƯAMỘT TRĂM CỔ TÍCH
CỦA TÔ HOÀI
Chuyênngành:Vănhọc Việt Nam
Mã số: 8 22 01 21
LUẬNVĂNTHẠC SĨ
NGÔN NGỮ VÀVĂN HÓA VIỆT NAM

Ngườihướng dẫn khoa học: TS. Nguyễn Thị Ngọc Lan

HÀ NỘI, 2018

LỜI CẢMƠN
Trong thời gian thực hiện luận văntốt nghiệp,tôi đã nhậnđược sự quan
tâm, chỉ bảo tận tình của TS. NguyễnThị Ngọc Lan,ngườiđã trực tiếphướng
dẫnđể tôi có thể hoàn thành luậnvăn này. Tôi xin bày tỏ sự kính trọng và
lòng biết ơnsâusắc nhấtđến cô.
Tôi cũngxinchân thành cảm ơn cácthầy cô trong trường Đại học sư
phạm Hà Nội 2, các thầy cô khoa Ngữ văn,các thầy cô trong Tổ bộ môn Văn
họcViệt Nam đãtạođiều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình học tập và thực
hiệnđề tài.
Hà Nội, ngày 20 tháng 9 năm2018
Tác giả luận văn

Bùi Thị Lan


LỜI CAMĐOAN
Tôixincamđoannhững nộidung đã trìnhbàytrongluậnvăn nàylàkết quả
nghiên cứu của bảnthân tôi dưới sự hướng dẫn trực tiếp của TS. Nguyễn Thị
Ngọc Lan. Những nội dung này không trùng lặp với kết quả nghiên cứu của
các tác giả khác.
Hà Nội, ngày 20 tháng 9 năm2018
Tác giả luận văn

Bùi Thị Lan


MỤCLỤC
LỜI CẢMƠN

LỜI CAMĐOAN
MỤCLỤC
MỞ ĐẦU
.................................................................................................................. 1
1. Lí do chọnđề tài....................................................................................... 1
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề ...................................................................... 3
3. Mục đích vànhiệm vụ nghiên cứu ....................................................... 15
4.Đốitượng và phạm vi nghiên cứu ........................................................ 15
5.Phươngphápnghiêncứu ...................................................................... 16
6.Đóng gópcủa luậnvăn .......................................................................... 17
7. Bố cục của luậnvăn ............................................................................... 17
CHƯƠNG 1. CHẤT LIỆU TRUYỆN DÂN GIAN TRONG CỐT TRUYỆN
“CHUYỆN NGÀY XƯA MỘT TRĂM CỔ TÍCH” CỦA TÔ HOÀI ...............
18
1.1. Khái niệm cốt truyện .......................................................................... 18
1.2. Công thức mở đầu và kết thúc truyện .............................................. 19
1.2.1. Công thức mở đầu ......................................................................... 19
1.2.2. Công thức kết thúc ........................................................................ 23
1.3. Cốt truyện, tình tiết, diễn biến truyện .............................................. 25
1.3.1. Truyện cổ tích thần kì ................................................................... 26
1.3.2. Truyện cổ tích sinh hoạt................................................................ 35
1.3.3. Truyện cổ tích loài vật ................................................................... 37
1.4. Sự giống nhau về cốt truyện “Chuyệnngàyxưamột trămcổ tích”
của Tô Hoài và “Khotàngtruyện cổ tích ViệtNam” ............................... 42
1.4.1. Truyện“Tấm Cám”....................................................................... 43
1.4.2. Truyện„„Trả ânbáooán‟‟ ............................................................. 47
Tiểu kếtchương1 ....................................................................................... 50
CHƯƠNG 2. CHẤT LIỆU TRUYỆN DÂN GIAN QUA NHÂN VẬT
TRONG TRUYỆN “CHUYỆN NGÀY XƯA MỘT TRĂM CỔ TÍCH”
CỦA


TÔ

............................................................................................................... 51

HOÀI


2.1. Khái niệm nhân vật ............................................................................ 51
2.2. Nhân vật mangđậm chất cổ tích ....................................................... 51
2.2.1. Nhân vật là vua, hoàng hậu, công chúa,hoàng tử ...................... 52
2.2.2. Nhân vật là Tiên, Bụt .................................................................... 54
2.3. Sự tươngđồng và khác biệt giữa nhân vật trong “Chuyệnngày xưa
một trămcổ tích” của Tô Hoài và “Kho tàngtruyện cổ tích ViệtNam”. 57
2.3.1.Néttương đồng về đặc điểm nhân vật

57

2.3.2. Nét khác biệt về đặcđiểm nhân vật............................................ 64
Tiểu kếtchương2 ....................................................................................... 69
CHƯƠNG 3. CHẤT LIỆU TRUYỆN DÂN GIAN QUA MOTIF
TRONG TRUYỆN “CHUYỆN NGÀY XƯA MỘT TRĂM CỔ TÍCH” CỦA
TÔ HOÀI
...............................................................................................................................
... 70
3.1. Khái quát chung.................................................................................. 70
3.2. Motifbanthưởng, trừng phạt ........................................................... 72
3.2.1. Motifbanthưởng .......................................................................... 72
3.2.2. Motif trừng phạt ............................................................................ 73
3.3. Motifngườiđội lốt vật........................................................................ 78

3.4. Motif hóa thân..................................................................................... 79
3.4.1. Nhân vật chết đisống lạithànhngười qua một lần hoặc nhiều
lần hóa thân............................................................................................. 81
3.4.2. Motifhóathânđể trả duyên, báo oán .......................................... 82
3.5. Một số motif khác ............................................................................... 84
Tiểu kếtchương3 ....................................................................................... 89
KẾT
LUẬN ............................................................................................................ 90
DANHMỤC TÀI LIỆU THAMKHẢO ..........................................................
93
PHỤ LỤC


1


2

MỞ ĐẦU
1. Lí do chọnđề tài
Ra đời từ khi dân tộcchưa có chữ viết,nhưngchođến tận ngày hôm
nay vănhọc dân gian vẫn tiếp tục tồn tại song hànhcùng văn họcthànhvăn
với những ảnh hưởng sâu sắc không thể phủ nhận. Văn học dân gian vừa
cung cấp nguồn chất liệu dồi dào cho văn học viếtđồng thờicũng lại mang
đến cho các tác giả hiệnđại những cảm hứngsáng tác đầy bất ngờ. Vì thế,
nhà nghiên cứu Đỗ Bình Trị đã nhậnđịnh:“Các nhàthơ họcđượcthơ trong ca
dao và họcđượcvăntrong truyện cổ tích”. Việc tìm hiểu dấu ấn của văn học
dân gian trong các tác phẩm cụ thể sẽ giúp cho chúng ta không chỉ hiểu
rõhơnvề phong cách nghệ thuật củacác nhà văn hiệnđại, thấy rõ hơnvị thế của
vănhọcdângianđối với sự vậnđộng và phát triển củavănhọc dân tộc mà còn

thấy được mối quan hệ gắn bó mật thiết giữa văn học dân gian và vănhọc
viết.
Nhàvăn Tô Hoài có khốilượngsángtácđạt kỉ lục trong nềnvănhọc Việt
Nam. Là “một cây bút văn xuôi sắc sảo và đa dạng” (Hà Minh Đức), ông đã
khẳng định tên tuổi của mình trên nhiều thể loại như: truyện ngắn, truyện
dài, tiểu thuyết, kịch, hồi kí, chân dung văn học… Tô Hoài viết say sưa,
miệtmàinhư một cách chạy đuavới sự chảy trôi của thời gian, kéo dài sự
sống,đối thoại với mọi ngườivàcũng để gửi gắm cho cuộc đời.Đọc các sang
tác của TôHoài,độc giả không chỉ choáng ngợptrước những hiểu biết phong
phú, sâu rộng của nhà vănvề cuộc sống, về văn hóa,phongtục…mà còn ngỡ
ngàng nhận ra những thông điệp nhân sinh thấm thía ẩn sau những con chữ
rấtđỗi dung dị,đờithường.Đến vớitrangvăn TôHoài,ngườiđọc dễ dàng nhận ra
sự say mê của ôngđối với những câu chuyện cổ tích dân gian, những câu
chuyệnmà ôngđãđược bà ngoại kể từ thuở ấuthơ. Ông tâm sự trong lời tựa
cuốn sách “ Chuyện ngày xưa một trăm cổ tích” của mình:


“Nghe cổ tích, ngẫm cổ tích, thấy được và cắt nghĩađược tất cả cơncớ ta tồn
tại, ta sinh sôi. Mỗi câu chuyện, mỗi nhân vậthoangđườngđến đâuđều thấm
đượm ý nghĩa đời người, con người nỗi niềm than thở hay ngàn vạn ước
mong đều vẫn nảy nở từ trong tấm lòngnhân nghĩavàđức tính lam làm cùng
với nụ cười thật hóm, thật duyên và phóng khoáng mọi nhẽ.Cáicười, rừng
cười trong cổ tích Việt Nam sâu xa lòng tin và nghị lực” [27, tr. 4]. Ông nâng
niu từng câu chuyện cổ,coi đólà khobáuquý giácủa đời mình: “Chuyện cổ
tích không biết có từ đờinào.Tưởngđoánkhôngngoalànhững của báu khảo cổ
trên mặtđấtnàyđãrađời cùng lúc với tiếngnóiconngười” [27, tr. 1]. Để rồi cho
đến tận tuổi 90,

Tô


Hoài

vẫn kịp dành

tặng cho đời cuốn sách

“Chuyệnngày xưamột trămcổ tích”, thể hiện“mộttâmtình”củanhàvănvới
“ơnhuệông bà”.Đọc “Chuyệnngàyxưamột trămcổ tích” của Tô Hoài, bản
thân tôi đã bị hấp dẫntrước mộtkhônggianvăn hóađậm đàmàu sắc dân tộc
được nhàvăntái hiện bằng một lối viết giản dị, mộc mạc, tự nhiên màcũng
vô cùng sâu sắc.
Là một giáo viên Ngữ văntôinhận thấy việc nghiên cứu ảnhhưởng của
chất liệu dân gian trong tập sách này của Tô Hoài sẽ giúp tôi hiểu rõ hơn
phong cách nghệ thuật của nhàvăn, thấy rõhơnviệc tiếp thu và sáng tạo chất
liệudân giantrong trangvănTô Hoài.Đâysẽ là những tri thức quýgiá để tôi giúp
học sinh của mình có thể chủ động chiếm lĩnhvàcảm nhận vẻ đẹp trong những
sáng tác củanhàvăn.
Việc nghiên cứu nghệ thuậtvănxuôi TôHoài nói chungvànhững sáng
tácmanghơithở chất liệu dân gian của ông nóiriêngđãđược các nhà nghiên
cứu chú ý với nhiều công trình khoa học giá trị. Tuy nhiên, sự nghiên cứu vẫn
bỏ ngỏ những khoảng trống cần được lấp đầy. Với tất cả những lí do trên,
chúngtôi đã quyếtđịnh chọnđề tài luậnvăn“Chất liệu truyện dân gian trong
Chuyện ngày xưa một trăm cổ tích của Tô Hoài” làm luận văn thạc sĩ tốt


nghiệp của mình. Chúng tôicũng muốn qua quá trình tìm hiểu, nghiên cứu sẽ
góp một phần bé nhỏ trong công việc của người nghiên cứuđể hiểuhơn về
sức ảnh hưởng của văn học dân gian đối với văn học viết và cũng để góp
thêm tiếng nói khẳng định vẻ đẹpvăn chươngcủa mộtnhàvănđã dànhtrọn đời
mình mê mải trên cánhđồng chữ nghĩađầy những nhọc nhằn.

2. Lịch sử nghiên cứu vấnđề
2.1. Nghiên cứu ảnh hưởng của truyện cổ dân gian đối với vănhọc
viết
Trong sự hình thành và phát triển của nềnvănhọc của một dân tộc,văn
học dângianđóng vai tròrất quan trọng. Nhận xét ảnhhưởng to lớn của văn
học dân gian đối với văn học thành văn trên thế giới và ở Việt Nam đã có
nhiều các công trình nghiên cứunhưsau:
2.1.1. Trên thế giới
Có thể kể ra một số các tác giả và công trình nghiên cứu về văn hóadân
gian, cổ tích của nhàvănvàmối liên hệ giữa hai thể loạinàynhư:
Jens Tismar – được coi là học giả ngườiĐức đầu tiên phân tích truyện
cổ tích của nhàvănmột cách có hệ thống thông qua hai công trình nghiên cứu:
“Kunstmarchen” (Truyện cổ tích) (1977) và “Das deutsche Kunstmarchen des
zwanzigsten Jahrhunderts” (Truyện cổ tích Đức thế kỉ XX) (1981). Trong
chuyên khảođầu tiên của mình,Tismar đã đề ra các nguyên tắc để địnhnghĩa
truyện cổ tích của nhà văn:“khác với truyện cổ dân gian bởivì nóđược viết
bởi một tác giả nhấtđịnh;nó được tổng hợp, sáng tác và nghiên cứu so sánh
với sự hình thành mang tính bảnđịa của truyện cổ dân gian xuất phát từ cộng
đồng cóthiên hướngđơngiản và vô danh; những sự khác nhau giữa truyện
cổ tích củanhà văn và truyện cổ dân gian khôngcónghĩa làthể loại này tốt
hoặc hayhơnthể loại kia; trên thực tế, truyện cổ tích củanhàvănkhôngphải là
thể loạiđộc lậpnhưng chỉ có thể hiểu và định nghĩabởi mối quan hệ của


nó với những câu chuyện truyền miệngcũng như huyền thoại, tiểu thuyết và
các truyện cổ tíchvănhọc khác mà nó sử dụng, áp dụng và chỉnh sửa trong
quan niệm thuật lại củanhàvăn” [32, tr. 15-16].
Bàn về vấnđề thuật ngữ, Richard M. Dorson - nhà nghiên cứu vănhọc
dân gian người Mỹ đưa rakhái niệm “nhại văn học dân gian”- Fakelore từ
năm1950.Theođóvănhọc dân gian nhại và vănhọc dân gian giả là “vănhọc dân

gian không nguyên bản, được sángtác,trìnhbàynhư thể bản gốc truyền
thống”. Trong quá trình nghiên cứuDorsonđãcónhiều nghiên cứu về vấnđề
này, điển hình là cácbài báo:“FolkloreandFakelore”(Vănhọc dân gian và
văn học dân gian nhại) (1950); “Fakelore”(Nhạivănhọc dân gian) (1969);
và cuốn sách “Folklore and Fakelore: Essays toward a Discipline of
Folk Studies” (Vănhọc dân gian và nhạivăn học dân gian: những bài
luậnhướng tới một nguyên tắc của các nghiên cứu dân gian) (1976).
Alan Dundes - nhà nghiên cứu vănhọc dân gian của Đại học California,
Berkeley trong bài viết “Nationalistic Inferiority Complexes and the
Fabrication of Fakelore: A Reconsideration of Ossian, the Kinder - und
Hausmärchen, the Kalevala, and Paul Bunyan” (Các tổ hợp bậc thấp của chủ
nghĩa dântộc và sự chế tác nhạivănhọc dân gian: một sự xem xét lại các
trường hợp Ossian, Kinder - und Hausmarchen, Kalevala và Paul Bunyan)
(1985) cho rằng truyện cổ tích của anh em nhà Grimms và một số tác giả khác
là fakelore.
Jason Marc Harris – nhà nghiên cứungười Anh, trong chuyên luận có
tựa đề: “Folklore and the Fantastic in Nineteenth - Century British
Literature” (Folklore và chất kì ảo trong văn học Anh thế kỉ XIX), đã tập
trung nghiên cứu quátrìnhcác nhàvăn thế kỉ XIX bắtchước, sửa đổi và biến
đổi các chất liệu dân gian vào trong các câu chuyệnvănhọc kì ảo. Nguồn cội
và sự khai sáng hợp lý cho việc hình thành thể loạivănhọc kì ảo ở Anh vào


thế kỉ XIX đãgợi mở trong nghiên cứu Folklore ở phươngTâyvà cácnước
châu Âu. Giải thích về nguồn gốc và sự phát triển của truyện cổ tích có cuốn
sách “Fairy Tales from before Fairy Tales” (Tiền thân của các câu chuyện cổ
tích) của tác giả Jan M. Ziolkowski với chương điểnhìnhnhư: “Folklorein
MedievalLatinpoetry”(truyệndân giantrong thơla tinh thời trung cổ). Bên
cạnh đó, Graham Anderson có bài viết “Fairy Tale in the Ancient
world”(Truyện cổ tích trong thế giới cổ đại) đã khám phá truyện cổ tích đã

tồn tại như thế nào trong các hình thức tiểu thuyết lãng mạnxaxưa.Tácgiả
Jack Zipes - có cuốn sách“TheOxford Companionto Fairy Tales”(Bạn đồng
hành với những câu chuyện cổ tích) (in lầnđầunăm 2000vàtái bản lần hai
năm 2014). Tác giả cuốn sách này đã tập hợp tất cả những nghiên cứu gần
đây nhằm cung cấp nhiều thông tin nhiều nhất có thể về những sáng tạo của
các tác giả cóđóng góp cho sự phát triển của truyện cổ tích vănhọc ở châu
Âu và Bắc Mỹ (các quốc gia như Pháp, Đức, Anh, Ireland, Ý, Bồ Đào
Nha,Tây BanNha và cácnước Baltic). Hầu hết các phần bài viết trong cuốn
sách này trình bày về thân thế, sự nghiệp và phong cách sáng tác của các nhà
văn viết truyện cổ tích trên thế giới; sự hình thànhvăn chương của thể loại
truyện cổ tích và sự phát triển của các loại truyện cổ tích cụ thể.Chođến nay
tác giả Jack Zipes vẫn tiếp tục cập nhật, bổ sung các thông tin, tài liệu liên
quan đến truyện cổ tích của nhà văn để tái bản cuốn sách trong thời gian tới
với nội dung ngàycàngđầy đủ, hoàn thiện.
Ngoài ra, có một số tác phẩm đáng chúýkhác như: “A companion to
the Fairy Tale” (Một người bạnđồng hành với truyện cổ tích) của hai tác giả
Hilda

EllisDavidson

và Anna Chaudhri Calvino‟s Journey;

“Modern

Transformations of Folklore, Story and Myth” (Hành trình của Calvino:
những biến thể hiện đại của truyện kể dân gian, truyện và huyền thoại) của
tác giả Cristina Bacchilega; hay “The impact of Folklore on American


Literature” (Ảnhhưởng của văn học dângianđối vớivăn học Mỹ) của John

T.Flanagan.
Nhìn chung, các công trình nghiên cứu trên cho thấy hiện tượng mô
phỏngvăn học dân giannhư các trường hợpnhà văn viết truyện cổ tích và
truyện ngụ ngôn là khá phổ biến.Trong trào lưunàyxuất hiện nhiều tác giả
nổi tiếng như: Grimm (Đức), Andersen (Đan Mạch), L.Tôn-xtôi và Pu-skin
(Nga), La Phông-ten(Pháp)...Đánhgiáquátrìnhhình thành và phát triển về
mặt thể loại, có thể thấy sự gắn kết giữa cổ tích dângian và văn học viết trên
thế giớiđãphản ánh mối quan hệ tươngtác, ảnhhưởng lẫn nhau và truyện cổ
tích của nhà văn ra đời chính là kết quả của sự giao thoa giữa hiện đại và
truyền thống.
2.1.2. Ở Việt Nam
Như trên đã nói, văn học dân gian là một bộ phận cấu thành quan
trọng tạo nên sự phong phú đa dạng của nềnvănhọc dân tộc.Vănhọc dân
gian nói chung và truyện cổ tích nói riêng đã có sự tác động sâu sắc đến
việc sáng tác củacác nhà văn hiệnđại. Tìm hiểu sức ảnh hưởng của truyện
cổ dân gian tớivăn học viết cũng như mối quan hệ giữa truyện cổ dân gian
và các tác phẩm văn xuôi hiện đại đã được các nhà nghiên cứu Việt Nam
quan tâmđếnnhư:
Chu Xuân Diên trong bài viết “Nhà văn và sáng tác dân gian” đăng
trên “tạpchí Vănhọc” (số1/1966)cho rằng:“tính chất và qui mô mối liên hệ
giữanhàvănvới sáng tác dân gian biểu hiện ra một cách khác nhau do phụ
thuộcvàođiều kiện lịch sử, xã hội nhất định”[5, tr. 13] .
Lê Kinh Khiên trong bài viết “Một số vấn đề lý thuyết chung về
mối quan hệ giữavăn học dân gianvàvănhọc viết” đăng trêntạp chí “Văn
học dân gian” (số 1/1980) đã nhấn mạnh: “không thể nghiên cứu văn học
dân gian mà không tìm hiểutácđộng qua lại của nó với văn học viết, càng
không


thể hiểuđược đầy đủ, sâu sắc bộ phậnvăn học viết nếu không biếtđến ảnh

hưởng củavănhọc dân gian” [34, tr. 327].
Các tác giả Đinh GiaKhánh,Chu Xuân Diên trong công trình “Văn học
dân gian Việt Nam”, Nxb Đại học và trung học chuyên nghiệp, năm 1994,
cũng đã khẳngđịnh những giá trị bền vững của vănhọc trong tươngquanvới
vănhọc dân gian.
Nhà nghiên cứu Võ Quang Trọng trong bài viết “Một số đặc điểm của
truyện cổ tíchvănhọc trong mối quan hệ thể loại với truyện cổ tíchdân gian”
đăng trêntạp chí “Vănhọc dân gian” (số 2/1995) có nhận xét: “Viết truyện cổ
tích là một hiệntượng phổ biến trên thế giới”. Trong bài viết của mình, tác
giả đãkhái quát một số đặc trưngtruyện cổ tích nhà văn trong cái nhìn đối
sánh với truyện cổ tíchdângiantrên cácphươngdiện: cốt truyện, nhân vật,
hình thức lưu truyền… Ôngkhẳngđịnh: “Truyện cổ tíchvănhọc là một thể
loạiđangtồn tại và không ngừng phát triển trong đời sốngvănhoc của nhiều
nước trên thế giới. Việc tìm hiểu nghiên cứu nộidung,tư tưởng thẩm mỹ và
đặc trưngthi phápcủa thể loại trêncơsở khảo sát từng tác giả cụ thể ở Việt
Nam là một công việc lý thú và hấp dẫn”[56, tr. 57]. Tiếp tục nghiên cứu về
ảnhhưởng của truyện cổ dân gian tớivăn học viết trong cuốn “Vai trò của văn
học dân giantrongvănxuôihiệnđại Việt Nam”, NxbKhoahọcxã hội,năm
1997, ông đãchỉ ra sự trợ giúpđắc lực của vănhọc dângianđối với việc tạo
dựngmôi trường hoàn cảnh trong tác phẩm văn xuôihiệnđại, trong việc xây
dựng tính cách nhân vật với nhữngđặc điểm tâm lý truyền thống, trong việc
tiếp nối người kể truyện dân gian của nhân vật người kể chuyện trong văn
xuôi hiệnđại, trong việc tiếp thu phản ánh nghệ thuật dângianvàđặc thù là
vai trò của sáng tác dân gian.
VũNgọc Khánh trong bài viết “Truyện cổ tích trong phát triển” đăng
trên tạp chí “Vănhọc dân gian” (số 3/1998) đãcócái nhìnkhátổng quát về


sự phát triển của truyện cổ tích từ dângianđến hiện đại, từ khi truyền miệng
đến khi được cố định bằng văn bản. Ông đã chỉ ra các chất liệu cổ tích đã

được cácnhàvăn sử dụng sáng tạo trong các sáng tác: theo cốt truyện hoặc
theo phong cách cổ tích như “Quả dưa đỏ”, “Cáchba nghìnnăm”... các tác
giả viết theo phong cách cổ tíchnhư Tô Hoài, Phạm Hổ; các nhàvăntạo ra
một loạt truyện mới bằng việc sử dụng các motif cổ tíchdângian nhưnglời
văn hiện đại. Tác giả khẳng định rằng: “đây là trường hợp giống như có
những nhàvănlấyđề tài hay nhân vật trong lịch sử để viết truyện. Lịch sử với
họ chỉ làcáiđinhchohọ treo những bức tranh mà thôi, cổ tích ở đây với họ
cũngvậy. Có thể có lúc chất cổ tíchđậm đà đây đó,song thực sự là họ đang
viết tiểu thuyết”. Tác giả cũng đưara những khái niệm cổ tích của nhàvănđó là
“những loại sáng tác mà lấy đề tài của cổ tích, có dựng chuyện, có sắp xếp
gia công, có thể có cả hư cấu nữa, nhưngkhông đi xavới truyện cổ tích cho
lắm. Nhân vậtđược cá tính hoá rõ ràng, các biện pháp miêu tả tâm lý, bình
luận ngoạiđề đềuđược sử dụngcũngcònlàcổ tích củanhàvăn” [33, tr. 15].
Tác giả Lã Thị Bắc Lý trong cuốn sách “Truyện viết cho thiếu nhi sau
1975”, Nxb ĐạihọcQuốcgia,năm2000 đã nhấn mạnhđến việc gia tăngcác thể
loại mới của vănhọc thiếu nhi giaiđoạn này, trong đócóthể loại truyện cổ
tích hiệnđại.Khi bàn đến thể loại này, tác giả đánh giá: “vấnđề sáng tác cổ
tích mới được nhiềunhàvănquantâmhơn,trong

đó, Phạm Hổ làngười

đầutiên đã mạnh dạn thể nghiệm sáng tác truyện sự tích cho các em” [41, tr.
45].
Tác giả Hoàng Tiến Tựu trong giáo trình “Vănhọc dân gian Việt Nam”:
“Giáo trìnhđàotạo giáo viên trung học cơ sở hệ caođẳngSư phạm”, Nxb
Giáo dục, năm 2001 đãkhẳngđịnh: “Chínhtruyện cổ dân gian mà chủ yếu là
truyện cổ tích đãgópphần quan trọng vào sự hình thành loại truyện thơ và
truyện vừa viết bằng tản văn trong nền văn học nước ta thời phong kiến.



Những truyện cổ tích được viết lại dưới hình thức tản văn trong Lĩnh Nam
chích quái, Việt điện u linh, Thánh tông di thảo của vua Lê Thánh Tông,
Truyền kì mạn lục của Nguyễn Dữ đã góp phần quan trọng vào việc hình
thành loại truyện vừa trongvănhọc Việt Nam thờitrungđại” [49, tr. 18].
Luận án tiếnsĩVănhọc “Vaitròcủavăn học dân gian trong sáng tác
của một số nhà văn hiệnđại” của Phạm Thị Trâm,năm 2002tại trường Đại
học Khoa học xã hộivàNhân văn (ĐHQG Hà Nội). Tác giả luậnvănđãnhấn
mạnh về dấu ấn của truyện cổ tích trong sáng tác của nhà vănhiệnđại sau
năm 1945.Tácgiả đã chỉ ra khá cụ thể sự kế thừa và sáng tạo của nhà văn
bằng cách khảo sát một số tác phẩm cụ thể của các tác giả vănhọc hiện đại
mà trong sáng tác có mang dấu ấnsâu đậm chất liệu của vănhọc dân gian.
Lê TiếnDũngtrongbài viết “Đặc điểm nhân vật truyện cổ tích và việc
hiện đại hoá truyện cổ dân gian” đăng trên tạp chí “Nghiên cứu văn học”
(số3/2004)đã phát hiện ra tình trạng một số truyện cổ dângian được các nhà
văn dựng lên “một cách hiện đại”, “tính cách nhân vật truyện cổ được xây
dựngnhư những tính cách nhân vật trong truyện ngắn hiệnđại”. Đâylàmột
thực tế cần được nhìn nhận lại,đòi hỏinhàsưutầm nắm vững đặc trưng thi
pháp thể loại, nếu không sẽ rơi vào “tình trạng làm mớivăn hoá cổ xưa,làm
mấtđi giátrị đích thực vốn có của nó” [4, tr. 15].
Bùi Thanh Truyền trong bài viết “Tiếp biến dân gian trong truyện viết
cho thiếu nhisaunăm1986”, đăngtrên“Tạp chí Khoa học Đại học Sư phạm”
(số 4,2015)đãnhậnđịnh: “đồng hành cùng trẻ thơ trênchuyến tàu trở về với
cội nguồn dân tộc, một mặtngười viếtđãbộc lộ rất rõ sự nâng niu, trân trọng
truyền thống, mặt khác cũngchothấy rõ bảnlĩnh, tài năngvàtấm lòng của
nhà văn,mongmuốn đemđến cho các em nhữngđặc sản tinh thần quen mà
lạ”[52, tr. 5].
Nhữngcôngtrình trên đềuđề cập đến mối quan hệ giữa vănhọc dân


gian và văn học viết ở nhiều phươngdiện và mức độ khác nhau. Nhìn chung,

ý kiến của các tác giả đều gặp nhau ở chỗ xác định ảnhhưởng của các sáng
tác dân gian trong tác phẩm văn học là đa dạng, thậm chí rất sâu xa. Đồng
thời có thể thấy các bài viết này đãtiếp tục khẳng định nhữngtácđộng sâu
sắc của truyện cổ dângianđối với việc dựng truyện, xây dựng nhân vật trong
các tác phẩm văn xuôicủa các nhà văn Việt Nam hiệnđại. Những ý kiến cụ
thể của các nhà nghiên cứu trên chính là những gợi ý bổ ích mang tính chất
địnhhướng cho chúng tôi trong quá trình hoàn thành luậnvăn.Song vấn đề
ảnhhưởng của chất liệu dân gian trong truyện “Chuyệnngàyxưamộttrămcổ
tích” của Tô Hoài được đề cập chưa nhiều. Chính vì vậy, đề tài mang tính
thiết thực cao và cần thiết đối vớingười nghiên cứu trong quá trình nắm bắt
tư tưởng và khám phá tác phẩm. Đặc biệt là thấy được vai trò và ảnhhưởng
của chất liệu dân gian trong truyện “Chuyệnngày xưa một trămcổ tích” của
Tô Hoài trong tiến trìnhvănxuôihiệnđại Việt Nam.
2.2. Nghiên cứu truyện cổ viết lại của nhà vănTôHoài
Tô Hoài là một trong những câyđại thụ của nềnvăn học Việt Nam
để lại một sự nghiệpsáng tác đồ sộ và đặc sắc. Kể từ bài viết của nhà phê
bình Vũ Ngọc Phan trong bộ sách “Nhàvăn hiệnđại” (1943) cho tới nay
đãcó hàngtrămbàiviết tìm hiểu về phong cách nghệ thuật của nhà vănvới sức
viết phi thường ấy. Riêng mảng truyện cổ tích viết lại của nhàvăncũng có
nhiều công trình nghiên cứu và nhậnxét,đánhgiá:
Đỗ Bạch Mai trong bài viết “Đọc Chuyện nỏ thần” đăng trên“Tạp chí
Vănnghệ”, số ra ngày19/1/1985 đã viết: “Chuyện nỏ thần AnDươngVương là
mộtđề tài lịch sử, hấp dẫn,xưanayđãcónhiềungười viết, nhiều thể loại: thơ
có,kịch có, truyện cũngcó.Nhưngkể chuyện nỏ thần thành hình thức tiểu
thuyếtnhư nhàvăn TôHoàilàm, thìđây là lầnđầu”. Theo tác giả thành công của
Tô Hoài chính là ở chỗ đãlôi cuốn được độc giả nhỏ tuổi bằng chính lối


văngầngũi giản dị: “Giọng kể và lời văn đối thoại củanhàvănTô Hoài có
một phong vị đặc biệt, vừa không xa cách với lối nghĩ,lối nói của chúng ta

ngày nay, vừa gợiđược lốinghĩ, lối nói của conngườingàyxưa.Có thể nói
cuốn tiểu thuyết có một giọngvănthuần Việt khá mẫu mực. Vàđiềunày,đối
với các bạnđọc nhỏ tuổi của nhà xuất bản Kim Đồng, sẽ có một tác dụng tốt
trong việc giáo dục các em về lờiăntiếngnóihàngngày” [42, tr. 13].
Tác giả Hà MinhĐức trong “Tuyển tập Tô Hoài – tập 1”, NxbVăn
học, năm1987 đã nhấn mạnh: “Đặc điểm đầu tiên dễ thấy qua những sáng
tác của Tô Hoài là tinh thần dân tộc rõ nétvàđậm sắc thái. Có thể nói rằng
tất cả những cái ông viếtrađều thuộc về phần bản chất và tiêu biểu của đời
sống dân tộc. Ông muốn trở về với ngọn nguồn của những truyền thuyết, thần
tích, những câu chuyện cổ để tìm hiểu sự sống của dân tộc trong thời kì xa
xưa vànhững cảm nghĩ vàhình thái tư duy, với những hành động sáng tạo
của người lao động trong quá trình đấu tranh giữ nước và dựng nước. Tô
Hoài với lòng mến yêu sâu sắc truyền thống của dân tộc đãgửi bao tâm huyết
và trí sáng tạo qua những trang viết”[12, tr. 128].
Nhà nghiên cứuVũ QuầnPhươngtrongbàiviết “Tô Hoài văn và đời”
đăng trên “Tạp chí văn học” (số 8/1994) đã khẳngđịnh: “Trong vănxuôi, Tô
Hoài có lối đi riêng. Ông nhảy qua các truyện thời sự mà quay về xa xưa.
Ông viết về An Tiêm, về Loa Thành, về quân cờ đen đánh Pháp. Nhiều huyền
thoại lịch sử được ông viết lại thành truyệncho nhiđồng.Đọc ông,người ta
được tắm tâm hồn mình vào không khí Việt Nam truyền thống.Ônglà người
lưu giữ được nhiều nét cổ xưa,nhiềuhươngvị xưamàkhông savàohoàicổ” [45,
tr. 36].
Tiếp tục khám phá vẻ đẹp truyện dân gian viết lại của Tô Hoài, nhà
nghiên cứu Phan Cự Đệ trong “Kỷ yếu20nămNhà xuất bản KimĐồng” năm
1977 đãcónhững nhậnđịnh về tiểu thuyết “Đảo hoang”: “Tiểu thuyếtĐảo


hoang của Tô Hoài muốn thông qua câu chuyện Mai An Tiêm nêu lên
sức mạnh của ý chí và nghị lực con người gắn chặt với truyền thống chinh
phục thiên nhiên, chống ngoại xâm của dân tộc”. Ông khẳng định thế

mạnh của nhà văn Tô Hoài: “biết khai thác những đặc điểm của thần
thoại truyền thuyết và cổ tíchđể thỏa mãn thị hiếu thẩm mỹ riêng biệt của
lứa tuổi thiếu niên. Thần thoại là một pho lịch sử thiêng liêng, pho kinh
nghiệm sản xuất và chiếnđấu, là kết tinh trí tuệ của thị tộc, bộ lạc. Truyện
cổ tích và ngụ ngôn cũng ghi lại những kinh nghiệm sống và vốn kiến thức
rất phong phú về thiên nhiên và xã hội của nhân dân qua các thế kỷ”. Ông
cho rằng thành công của Tô Hoài là đãbiết khai thác: “Những truyện cổ tích,
thần thoại, những câu chuyệnthơmộng trong vănhọc dângian đãkhơi dậy trí
tưởng tượng, lòng khao khát muốn hiểu biết,khám pháđến mênh mông, vô
tận của các em. Tô Hoài chủ trươngviết lại câu chuyện ấy dưới một ánh sáng
mới nhằm giáo dục thế hệ trẻ,đồng thờicũngnhằm bồiđắp thêm vào kho
truyện huyền ảo, thi vị mà trí tuệ loàingười đãđể lại cho con cháu về sau” [9,
tr. 94].
Ngoài ra, chúng tôi trong quá trình tìm hiểu về tác giả Tô Hoài còn thấy
có rất nhiều các khóa luận, luậnvăn và luậnáncóđisâuvàotìmtòi,pháthiện
những sáng tạo độc đáotrongtruyện cổ viết lại của nhà vănTôHoài từ trước
đến nay:
Luận án tiếnsĩVănhọc “Vaitròcủavăn học dân gian trong sáng tác
của một số nhà văn hiệnđại” của Phạm Thị Trâm,năm2002tại trường Đại
học Khoa học xã hội vàNhân văn (ĐHQGHàNội). Tác giả luậnánđãkhảo sát
những dấu ấn của truyện cổ dângian trongcác sáng tácvănhọc giai đoạn trước
và sau 1975, trong đó có các tác phẩm “Đảo hoang”, “Nhà Chử”, “Chuyện
nỏ thần” của Tô Hoài. Tác giả khẳngđịnh: “Nhàvăn Tô Hoài khi xây dựng
ba cuốn tiểu thuyếttrênđãchú ýkhaithácnhững thế mạnh của tiểu thuyết để mở
rộng mọi chiều kích tác phẩm. Cốt truyệnđược nhàvănlấy từ


truyện cổ, nhân vật cũnglà nhânvật của truyện cổ, mạch cảm hứngcũngđi
từ truyện cổ…Nhưngnội dung tác phẩmđãở một tầm vóc mới” [50, tr. 91]
Luậnvănthạc sĩVănhọc “Thế giới nhân vật trong truyện dân gian viết

lại dành cho thiếu nhi củaTôHoài” của Vũ Thị Hợp,năm 2012 tạitrường
Đại học Vinh. Tác giả luậnvăntập trung tìm hiểu quan niệm nghệ thuật về
conngười và thế giới nhân vật, nghệ thuật xây dựng nhân vật trong bốn tập
truyện: “101 chuyện ngày xưa”, “Nhà Chử”, “Chuyện nỏ thần”, “Đảo
hoang”.
Luận án tiếnsĩVănhọc“Từ truyện cổ tích dângianđến truyện cổ tích
nhà văn” (trường hợp Tô Hoài, Phạm Hổ)” của Nguyễn Thanh Huyền,năm
2017 tại TrườngĐại học Khoa học xã hội vàNhân văn (ĐHQGHN). Tác giả
luậnánđãthực hiện khảo sát những ảnh hưởng, dấu ấn của truyện cổ tích dân
gian trong các tác phẩm văn học của hai tác giả Tô Hoài và Phạm Hổ, tìm
hiểu sự dung hợpphongcáchvănhọc viết vàphongcáchvăn học dân gian
trong những sản phẩm nghệ thuật của hainhà văntừ đóchỉ ra sự sáng tạo của
các nghệ sĩ này đối với thể loại truyện cổ tích viết lại. Trong công trình
nghiên cứu của mình, tác giả luận án cũngkhẳng định:“Chất liệudângian đã
được Tô Hoài và Phạm Hổ sử dụng tài tình, thêm và bớt một cách hợp lý các
yếu tố thần kì, khiến cho các câu chuyện trong các sáng tác “người” hơn,
thực tế hơn”. “Các tác phẩm của hai tác giả chính là những mảngmàuđặc
sắc riêng trong bức tranh đẹp và quý giá của nền vănhọc cổ tích nói chung,
cổ tíchnhàvăn của ViệtNamnói riêng”[31, tr. 73].
Gầnđây nhất là luận vănthạc sĩ Vănhọc“Chất liệu dân gian trong bộ
ba tiểu thuyết Đảo hoang, Nhà Chử, Chuyện nỏ thần của Tô Hoài” của
Nguyễn Thị Hân, năm 2017, tại trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2. Trong
luậnvăn này,tácgiả đãtìm hiểuvàđánh giánhững ảnhhưởng của vănhóa,
vănhọc dân gian trong bộ ba tiểu thuyết của Tô Hoài: “với việc sử dụng chất


liệuvănhóavà vănhọc dân gian kết hợp với khả năngsángtạođặc biệt của
mình,TôHoàiđãnhàonặn ra nhữngđứa con tinh thần mới.Đảo hoang, Nhà
Chử, Chuyện nỏ thần sẽ mang một màu sắc, mộtýnghĩamới, phảnánhđược
những vấn đề lớnlaomànhà văngửi gắm. Tô Hoài luôn biết kết hợp hài hòa

giữa truyền thống và hiệnđại, ông luôn hướng về cội nguồn dân gian, lấy đó
làmcơsở,đồng thời không quên bộc lộ những khả năng,cátínhsángtạo của
bảnthânđể tạo nên những tác phẩm có giá trị”[21, tr. 64].
Riêng với tập truyện “Chuyệnngàyxưamộttrămcổ tích” của Tô Hoài,
cũng có không ít những bài viết, luận vănnghiêncứu.
Phải kể đến luận văn thạc sĩ Văn học “Đặc điểm câu văn trong 101
truyện ngày xưa của Tô Hoài” của tác giả Lê Thị Hường, năm 2007 tại
trường Đại học Vinh. Tác giả luận văn đã đisâutìm hiểu đặc điểm câuvăn
của Tô Hoài về mặt cấu trúc, mục đích giao tiếp từ đórútranhững nét tiêu
biểu về phong cách ngôn ngữ TôHoàitrên phươngdiện sử dụngcâuvăn.
Luậnvăn thạc sĩVănhọc “Chất cổ tích của nhân vật trong 101 truyện
ngày xưa củaTôHoài” của tác giả Nguyễn Ngọc Hồi, năm 2008, tạitrường
Đại học Vinh. Tác giả luậnvăn đãtập trung tìm hiểuso sánhđiểm tương đồng
và khác biệt trong các kiểu nhân vật phiếm chỉ, nhân vật có tên, nhân vật là
loài vật trong tác phẩm của Tô Hoài và trong truyện cổ tích dân gian.
Nhưvậy,chođến nay có khá nhiều công trình nghiên cứu công phu về
truyện cổ tích nhà văn nói chung, truyện cổ tích Tô Hoài mà cụ thể là
“Chuyệnngày xưa một trăm cổ tích” nói riêng. Đây chính lànhững tư liệu
quý giá, những chỉ dẫn bổ íchhướng chúng tôi trên conđường nghiên cứu về
sáng tác của TôHoài.Trên cơsở tiếp thu những nghiên cứu quý báu của các
nhà khoa học, các tác giả đitrước, chúng tôi mạnh dạn lựa chọn đề tài “Chất
liệu truyện dân gian trong Chuyện ngày xưa một trămcổ tích” của Tô Hoài,
với hi vọng sẽ góp phần làm rõ hơn khái niệm truyện cổ tích nhà văn và


những ảnhhưởng của chất liệudângianđối với truyện cổ tích viết lại của Tô
Hoài, mang đến một cái nhìn toàn diệnvà đầy đủ hơn về phong cách nghệ
thuậtvăn xuôiTôHoàivàtiếp tục khẳng định nhữngđónggóp đầy ýnghĩa của
ông vào sự phát triển của vănxuôihiện đại Việt Nam.
3. Mục đíchvànhiệm vụ nghiên cứu

3.1. Mụcđíchnghiêncứu
Với công trình này, mục đíchnghiêncứu của luận vănngười viết muốn
chỉ ra được những yếu tố dân gian ẩn chứa trong truyện cổ dân gian với
“Chuyệnngày xưa mộttrămcổ tích” của Tô Hoài trên một số phươngdiện
nổi bật: Nhân vật, cốt truyện, các motif đặc trưng.
Trêncơsở đó, luậnvănsẽ đưara một sự đánh giáđầy đủ và toàn diện
hơnvề đặc trưngtruyện cổ tích Tô Hoài, thấy được sự tiếp thu, kế thừa truyền
thống và cả những cách tân, sáng tạo rấtđángtrântrọng củanhàvăn.
3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
Xuất phát từ mụcđíchtrên,luậnvăn nhằm giải quyết các nhiệm vụ sau:
Thu thập, hệ thống hóa các tài liệu nghiên cứu về truyện cổ tích dân
giancũngnhư truyện cổ tíchnhà vănđảm bảo cho việc phântích,đánhgiávề
ảnhhưởng thể loại.
Chỉ ra và phân tích sự khác biệt giữa “Chuyệnngày xưa mộttrăm cổ
tích” của Tô Hoài với truyện cổ dân gian.
Xác lậpcác đặc trưngcủa truyện “Chuyệnngàyxưamộttrămcổ tích”
của Tô Hoài.
4. Đốitượng và phạm vi nghiên cứu
4.1.Đốitượng nghiên cứu
Đốitượng nghiên cứu là chất liệu truyện dân gian (nhân vật, cốt truyện,
motif ) trong “Chuyệnngày xưa mộttrămcổ tích” của Tô Hoài.
4.2. Phạm vi nghiên cứu


Về nội dung: Sự ảnhhưởng của các yếu tố dân gian trong truyện cổ tích
Tô Hoài ở các mảng truyện cổ tích loài vật, cổ tích thần kì, cổ tích sinh hoạt.
Về phạm vitư liệu: Tiến hành tìm hiểu, khảo sát “mộttrăm” truyện cổ
tích viết lại in trong tập “Chuyệnngày xưa mộttrăm cổ tích” trong thế đối
sánh với “Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam”, tập 1-2 (in lần 8), Nxb Giáo
dục, Hà Nội do NguyễnĐổng Chi sưutầm và biên soạn.

5.Phương phápnghiêncứu
Để tiến hành nghiên cứu đề tài luận văn, chúng tôi có sử dụng các
phươngphápnghiêncứucơbản sau:
- Phươngpháp thống kê, phân loại: khi viết luậnvăn,tác giả luậnvăn
đãsử dụng lựa chọn truyện “Chuyệnngàyxưamộttrămcổ tích” của Tô Hoài và
“Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam”.
- Phươngpháp sosánh: đưarasự đối chiếu ảnhhưởng của vănhọc dân
gian đếnvănhọc viết, cụ thể là trong truyện “Chuyện ngàyxưamộttrămcổ
tích” của TôHoàiđể thấy được vai trò, ảnh hưởng to lớn của chất liệu dân
gian.
- Phương pháp phân tích, tổng hợp: luận văn sử dụng phương pháp
phân tích như một công cụ để tìm hiểu cụ thể một đặc điểm nào đó về nội
dung và nghệ thuật của nhà văn có sử dụng chất liệu dân gian. Tuy nhiên,
phân tích cần phảiđiliền với tổng hợpvìnhư thế các kết luận không mang
tính ngẫu nhiên, vụn vặtmàđể thể hiện sự đánh giámangtínhkháiquátvà
thuyết phụchơn.
- Phương pháp tiếp cận hệ thống: đặt truyện “Chuyện ngày xưa một
trăm cổ tích” của TôHoài trong đặc điểm thipháp văn học dân gianđể thấy
được tính kế thừa và sáng tạo của nhàvăngiúpchúng tacócáinhìntoàndiện về
vai trò và ảnhhưởng củavăn họcdângiantrongvăn học viết.
Sử dụng những phương pháp nghiên cứu nêu trên, chúng tôi tin rằng


những vấn đề đặt ra trong luậnvăn sẽ được thể hiện và lí giải một cách cụ thể,
rõ ràng, có tính hiệu quả cao.
6. Đónggópcủa luậnvăn
Góp phần khẳngđịnh nhữngđóng góp không nhỏ của nhà văn TôHoài
vào sự phát triển của văn xuôi Việt Nam, làmrõ hơn mối quan hệ giữa văn
học vớiđời sống xã hội, về nhữngđặc trưngthi phápcủa nghệ thuật cổ xưa,
những nét riêng củavănhọc hiệnđại khi viết lạivănhọc quá khứ.

7. Bố cục của luậnvăn
Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, Nội dung chính
của luậnvănđược triểnkhaithành3 chương:
Chương 1. Chất liệu truyện dân gian trong cốt truyện “Chuyện ngày
xưamộttrămcổ tích” của Tô Hoài
Chương 2. Chất liệu truyện dân gian qua nhân vật trong truyện
“Chuyệnngàyxưamột trămcổ tích” của Tô Hoài
Chương 3. Chất liệu truyện dân gian qua motif trong truyện “Chuyện
ngàyxưa mộttrămcổ tích” của Tô Hoài


18

CHƯƠNG 1
CHẤT LIỆU TRUYỆN DÂN GIAN TRONG CỐT TRUYỆN
“CHUYỆN NGÀYXƯAMỘT TRĂMCỔ TÍCH” CỦA TÔ HOÀI
1.1. Khái niệm cốt truyện
Ngành Tự sự học từ lâuđã coi cốt truyện là một trong những yếu tố cơ
bản để tìm ra cấutrúcđích thực của tác phẩm tự sự. Có nhiều cách hiểu khác
nhau về cốt truyện. Theo “Từ điểnvăn học” thì cốt truyệnđược hiểu “là một
phương diện của hình thức nghệ thuật. Nó chỉ lớp biến cố của hình thức tác
phẩm – chính hệ thống biến cố (tức cốt truyện) đãtạo ra sự vận động của nội
dung cuộc sống được miêu tả trong tác phẩm” [6, tr. 324]. Trong giáo trình
giảng dạy “Lí luậnvăn học” doGiáo sư Hà Minh Đức (chủ biên)cũngđưara
định nghĩa“Cốt truyện là một hệ thống các sự kiện phản ánh những diễn biến
của cuộc sống và nhất làcácxungđột xã hội một cách nghệ thuật, quađócác
tính cách hình thành và phát triển trong những mối quan hệ qua lại của chúng
nhằm làm sáng tỏ chủ đề vàtưtưởng của tác phẩm” [13, tr. 137]. Theo Lê Tiến
Dũng: “Cốt truyện là hình thức tổ chức cơ bản nhất của truyện bao gồm các
giai đoạn phát triển chính, các sự kiện chính và hành động chính trong tác

phẩm” [4, tr. 102]. Trong “Từ điển thuật ngữ vănhọc” cho rằng: “Hệ thống các
sự kiện cụ thể được tổ chức theo yêu cầutư tưởng và nghệ thuật nhất định, tạo
thành một bộ phậncơbản quan trọng nhất trong hình thức động của tác phẩm
văn học thuộc các loại tự sự và kịch” [19, tr. 88]. Cũng trong “Từ điển thuật
ngữ vănhọc” khẳngđịnh: “Cấu trúcđíchthực của tác phẩm chỉ bao gồm hai
yếu tố: ngôn từ và cốt truyện”. Những nhậnđịnhnàyđãkhẳngđịnh vai trò quan
trọng của cốt truyện trong sáng tạo tác phẩm. Tuy nhiên, cốt truyện không phải
là yếu tố tất yếu cho mọi loại tác phẩm văn học mà thường chỉ tồn tại trong
những tác phẩm thuộc loại tự sự (tiểu thuyết, truyện vừa, truyện ngắn, truyện
thơ...),kí và cáctácphẩm kịch.
Việc sử dụng cốt truyện có sẵn lấy từ nguồn cổ tíchdângian,đãđược các
nhà văn hiệnđại khai thác qua các giá trị truyền thống để viết nên những tác