BỘ GIÁO DỤC VÀĐÀOTẠO
TRƯỜNGĐẠI HỌCSƯPHẠM HÀ NỘI 2

ĐÀOTHỊ HƯƠNGTHU

HỒI KÝVĂNHỌC CỦAĐẶNG THAI MAI,
VŨNGỌC PHAN NHÌN TỪ GÓCĐỘ THỂ LOẠI

LUẬNVĂNTHẠCSĨNGÔNNGỮ
VÀVĂNHÓAVIỆT NAM

HÀ NỘI, 2018


BỘ GIÁO DỤC VÀĐÀOTẠO
TRƯỜNGĐẠI HỌCSƯPHẠM HÀ NỘI 2

ĐÀOTHỊ HƯƠNGTHU

HỒI KÝVĂNHỌC CỦAĐẶNG THAI MAI,
VŨNGỌC PHAN NHÌN TỪ GÓCĐỘ THỂ LOẠI
Chuyên ngành: Lí luậnvănhọc
Mã số: 8 22 01 20

LUẬNVĂNTHẠCSĨNGÔNNGỮ
VÀVĂNHÓAVIỆT NAM

Ngườihướng dẫn khoa học
PGS.TS Nguyễn Ngọc Thiện

HÀ NỘI, 2018

LỜI CẢMƠN
Trong quá trình làm luận văn, tôi đã nhận được sự động viên, ủng hộ,
giúpđỡ củanhiềucá nhân và tậpthể.
Trước hết, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành, sâu sắc tới PGS.TS.
Nguyễn Ngọc Thiện ngườiđãtận tâm hướngdẫn,giúp đỡtôi trong quátrình
thựchiện và hoànthànhluậnvănnày.
Tôi xinchân thànhcảm ơnBan Giám hiệutrường Đại học Sư phạm Hà
Nội II, Phòng Đàotạo Sau đại học, BanChủ nhiệm khoa Ngữ văn, các thầy
côtrongtổ lýluậnvănhọc,đãnhiệttìnhgiảngdạy,giúpđỡ,độngviênchúng tôi trong
quá trìnhhọc tập,nghiên cứu, BGH trường THPTTam Dương, bạn
bèđồngnghiệpđã tạođiềukiệnchotôitrongsuốtquátrình học tập.
Hà Nội,ngày 10tháng 9năm2018
Tác giả luậnvăn

Đào Thị HươngThu


LỜI CAMĐOAN
Tôixincamđoannhững nội dung tôi trình bày trong luậnvăn làkết quả
quá trình nghiên cứu của bản thân tôi.
Trong quá trình nghiên cứu, tôi có tìm hiểu, tham khảo thành quả khoa
học của các tác giả khác với sự trân trọng và biết ơn, nhưngnhững nội dung
tôi nghiên cứu không trùng với kết quả nghiên cứu của các tác giả khác.
Hà Nội,ngày 10tháng 9năm2018
Học viên

Đào Thị HươngThu




MỤC LỤC
LỜI CẢMƠN
LỜI CAM ĐOAN
MỤC LỤC
MỞ ĐẦU .......................................................................................................... 1
1. Lý do chọnđề tài ......................................................................................... 1
2. Lịch sử vấnđề .............................................................................................. 3
3. Mụcđíchnghiêncứu................................................................................. 11
4. Nhiệm vụ nghiên cứu ................................................................................ 11
5.Đốitượng và phạm vi nghiên cứu............................................................ 11
6.Phương phápnghiên cứu.......................................................................... 12
7. Dự kiếnđónggópcủa luậnvăn................................................................ 13
8. Cấu trúc luậnvăn ...................................................................................... 13
NỘI DUNG..................................................................................................... 14
CHƯƠNG1:NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ HỒI KÝ .......................... 14
VÀ HỒIKÝVĂNHỌC ............................................................................... 14
1.1. Những vấnđề chung về hồi ký .............................................................. 14
1.1.1 Khái niệm hồi ký ................................................................................... 14
1.1.2. Nhữngđặcđiểm chung của hồi ký...................................................... 16
1.1.3. Sự phân loại hồi ký .............................................................................. 18
1.2. Những vấnđề chung về hồikývănhọc................................................ 20
1.2.1. Khái niệm hồi ký vănhọc ................................................................... 20
1.2.2.Đặcđiểm của hồikývănhọc ............................................................... 21
1.2.3. Sự phân loại hồi kývănhọc ................................................................ 26
Tiểu kết chương1 .......................................................................................... 31
CHƯƠNG2:ĐẶC SẮC HỒI KÝVĂNHỌC CỦA ĐẶNG THAI MAI,
VŨNGỌC PHAN – NHÌN TỪ PHƯƠNGDIỆN NỘI DUNG ................. 32



2.1.Đặc sắc nội dung hồi ký – tự truyện củaĐặng Thai Mai ................... 32
2.1.1. Thời niên thiếutrênquêhươngLươngĐiền và những kí ức xúc
động về người thân......................................................................................... 32
2.1.2. Thời thanh niên và quá trình học tập, trưởng thành ......................... 38
`2.1.3.Đến vớivănchươngvàquátrìnhrènluyện nghề viết...................... 45
2.2.Đặc sắc nội dung hồiký vănhọc hỗn hợp củaVũNgọc Phan ........... 46
2.2.1. Mộtgiađìnhlớn giàu truyền thống vănhóa, mộtgiađìnhnhỏ hạnh
phúc.................................................................................................................
47
2.2.2. Tái hiệnsinhđộng, chân thực nhữngnétvănhóacủa Hà Nội xưa 60
2.2.3. Mộtđờivăncần mẫn, một sự nghiệp phong phú ............................... 64
2.2.4. Chân dung các bạnvănđươngthời .................................................... 71
Tiểu kết chương2 .......................................................................................... 78
CHƯƠNG3:ĐẶC SẮC HỒI KÝĐẶNGTHAIMAI,VŨNGỌC PHAN
– NHÌN TỪ PHƯƠNG DIỆN NGHỆ THUẬT .......................................... 79
3.1.Điểm nhìn nghệ thuật độc đáo .............................................................. 79
3.1.1.Điểm nhìn nghệ thuật củaĐặng Thai Mai trong Hồi ký thời kỳ
thanh thiếu niên .............................................................................................
80
3.1.2.Điểm nhìn nghệ thuật củaVũ Ngọc Phan trong Những nămthángấy
......................................................................................................................... 81
3.2. Kết cấu..................................................................................................... 83
3.2.1. Kết cấu của Hồi ký thời kỳ thanh thiếu niên(Đặng Thai Mai)....... 83
3.2.2. Kết cấu của hồi ký Nhữngnămthángấy (Vũ Ngọc Phan) .............. 85
3.3. Nghệ thuật kể, tả, bình luận thâm thúy, hấp dẫn.................................. 87
3.3.1. Nghệ thuật kể, tả, bình luận thâm thúy trong hồi ký củaĐặng Thai Mai
......................................................................................................................... 87
3.3.2. Nghệ thuật kể, tả, bình luận hấp dẫn trong hồi ký của VũNgọc Phan
......................................................................................................................... 90



3.3. Giọngđiệu................................................................................................ 96
3.3.1. Giọng điệu trong hồi ký của Đặng Thai Mai...................................... 96
3.3.2. Giọng điệu trong hồi ký của VũNgọc Phan ....................................... 99
Tiểu kết chương3 ........................................................................................ 102
KẾT LUẬN .................................................................................................. 103
TÀI LIỆU THAM KHẢO .......................................................................... 106


1


2

MỞ ĐẦU
1. Lý do chọnđề tài
1.1. Hồi ký là một thể tài thuộc thể ký. Đây làmột thể loại đặc biệt, có những
đóng gópquantrọng trong diễn trình của vănhọc Việt Nam, nhấtlàgiaiđoạn sau
1975. Nội dung của hồi ký tập trung vào hồi ức về số phận, đờitư của cá nhân
hoặc những câu chuyện, sự kiệnđãqua của cuộc đời. So với các thể loại
vănhọc khác, ký xuất hiện muộn,nghĩalàcótuổiđờikhá“trẻ” nhưngchủ thể sáng
tạo ra nó lại là những tác giả “già”,cóthâmniên trong nghề viết, trải qua nhiều
biến cố, chứng kiến những bước ngoặt của đấtnước, nhữngthăng trầm của
lịch sử. Chính nhu cầu nhận thức lại quá khứ lànguyên nhânthúcđẩy hồi ký
phát triển. Cái tôi cá nhân tác giả cùng nhữngtâmtư,suynghiệm trở thành
đốitượng phản ánh chính của các tác phẩm hồi ký. Bên cạnh đó,quahồi ức
về cuộc đờimình,người viết hồi ký còn có khả năngxây dựng chân dung của
nhiều nhân vật cùng thời và phác họagươngmặt thờiđại. Nhu cầu tự thân của
thể loại cùng với sự dung hợp, giao thoa giữa các thể loại đã mang đến cho

hồi ký một diện mạo mới với vị thế ngày càng quan trọngtrongđời sốngvăn
học. Nhiều tác phẩm hồiký ra đời gây được sự chú ý của đôngđảo bạnđọc,
trở thành một hiệntượng và giànhđược những giải thưởng cao trong lĩnhvực
văn chương nghệ thuật. Nhờ có các tác phẩm hồi ký, chúng ta mới có dịp
chiêm ngắm một lần nữa những sự kiện, những nhân vật của một thờiđãxaở
điểm nhìn của hiện tại đồng thời có cơ hội để nhìn nhận nó một cách thấu
tình,đạt lí. Hồi ký giốngnhưchiếc cầu nối mang tác giả và các nhân vậtđược
nói đến tới gầnhơnvớiđộc giả, giúp chúng ta gặp gỡ tác giả và các nhân vật ở
“cự li gần”.
1.2. Đặng Thai Maivà VũNgọc Phan là những tác giả lớn của nềnvăn học
dân tộc. Haiôngđược xem là những nhà nghiên cứucóuytín hàng đầu của
vănhọc Việt Nam thế kỉ XX với nhiều nhậnđịnh sắc sảo về vănchươngnghệ


thuật. Được biết đến với tư cách là những nhà phê bình, các tác phẩm được
đánh giá cao nhất của hai ông đều là những cuốn sách lí luận, phê bình văn
học. Đó cũng là đối tượng được tập trung nghiên cứu của các luận án, luận
văn trong một thời gian dài. Nhưngbên cạnh vai trò là nhà phê bình, là nhà
giáo mẫu mực, Đặng Thai Mai và Vũ Ngọc Phan còn là những nhà văn mà
vănphong in đậm dấu ấn của một trí tuệ uyên bác, một nhân cách sáng chói
và một quan niệm cầm bút hết sức chân chính, nhân văn. Nói đến di sản của
hai ông không thể không nhắc tới hai cuốn hồi ký: Hồi ký thời kì thanh thiếu
niên (Đặng Thai Mai) và hồi ký Những năm tháng ấy (Vũ Ngọc Phan).
Không chỉ góp những bông hoa đẹp trong vườn hoa nở rộ của hồi ký giai
đoạn 1975 – 2010 mà hai tác phẩm ấy còn tái hiệnsinh động một giai đoạn
lịch sử nhiềuthăng trầm của đấtnước. Ở góc độ nghệ thuật, cả hai tác phẩm
đãđáp ứngđược những khoái cảm thẩm mĩtrongtầm đón đợi của người đọc
hiên đại, thể hiện sự già dặn trong cách viết, cách cảm và cách biểu hiện của
người cầm bút. Vì vậy, chúng tôi cho rằng sẽ là thiếu sót rất lớn nếu nghiên
cứu về hai tác giả ĐặngThai Maivà VũNgọc Phanmàkhôngđề cập đến hai

cuốn hồi ký nói trên.
1.3. Văn học Việt Nam sau 1975 chứng kiến sự thay đổi toàn diện về nhiều
mặt, trong đó sự vận động của tư duy nghệ thuật dẫn đến cái nhìn thể loại
cũng không còn như trước. Sự bìnhđẳng giữa các thể loạingàycàng đậm nét
trong quan niệm của người viết cũng như trong tâm thế tiếp nhận của công
chúng độc giả. Bakhtin cho rằng trong đời sống văn học, các thể loại luôn
được đặt trong quan hệ đồngđẳng về giá trị, song mỗi thể loại là sự thể hiện
“một thái độ thẩm mĩ đối với hiện thực, một cách cảm thụ, nhìn nhận, giải
minh thế giớivà conngười”. Tuy nhiên, một thực tế vẫn diễn ra trong nghiên
cứu là hầu hết chúng ta chỉ chúýđến các tác phẩm “đíchthực văn học”như
thơ, truyện, kịch mà xem hồiký như một thể tài cậnvăn học, chưa dành cho


nó sự quantâmđúngmức. Nhìn từ góc độ thể loại, hồi ký không chỉ thể hiện
chân thực hiện thực mà còn cho phép sự thể hiện cảm hứng, phong cách cá
nhân đối với hiện thực ấy. Nghĩalàmột tác phẩm hồi ký có giá trị phải cung
cấp nhiều thông tin chínhxác,kháchquannhưng cũngcần phải sinh động và
hấp dẫn. Hồi ký của Đặng Thai Mai và Vũ Ngọc Phan đã đáp ứng đầy đủ
những yêu cầu ấy.
Với những lí do trên, chúng tôi đã chọn đề tài Hồi ký văn học của
ĐặngThaiMai,VũNgọc Phan nhìn từ gócđộ thể loại làm nội dung nghiên
cứu của luậnvănvới mong muốnmangđến mộtcáinhìnđầy đủ về giá trị của hai
tác phẩm soi chiếudướigóc độ thể loại.Điều này không chỉ làm rõ giá trị của
hai tác phẩm mà còn tái hiện cuộc đời, sự nghiệp của hai cây bút lớn mà
còngiúp ngườiđọc hôm nay hiểusâuhơnvề lịch sử, văn hóacũngnhư chân
dung của nhiều nhân vật nổi tiếngđươngthời.
2. Lịch sử vấnđề
2.1. Lịch sử thể
loại
Trong dòng chảy của văn học Việt Nam, hồi ký là thể loại xuất hiện

muộn. Ở phương Tây, hồi ký đã phát triển khá mạnh từ thế kỉ XIX. Ở Việt
Nam, mãi đến nhữngnăm40, 50của TK XX hồi ký mớilác đác xuất hiện và
phảiđến những thập niên cuối TK XX mới phát triển nở rộ vớitư cách làmột
thể loạiđộc lập. Việc định danh và nghiên cứu về hồi ký vẫn còn nhiều ý kiến
trái chiều, với những quan niệm và hướngđi khác nhau.
Khảo sát lịch sử nghiên cứu hồi ký ở Việt Nam, chúng tôi nhận thấy
nếu trong các giáo trình, từ điển, các tác giả chỉ nhắc đến thể loại này với
lượng câu chữ rất hạn chế thì thời gian gần đâyđãcómột số luận án, luận văn
thạc sĩ, các bài báo đã chú ý, quan tâm đến hồi ký. Có thể kể đến các công
trình tiêu biểu tác giả Pospelov trong cuốn Dẫn luận nghiên cứu vănhọc tập 1
(Nxb Giáo dục, 1985), tác giả PhươngLựu trong cuốn Lí luậnvănhọc (Nxb


Giáo dục, 2004), tác giả HàMinhĐức trong cuốn Lí luận vănhọc (Nxb Giáo
dục, 1995), tác giả TrầnĐình Sử trong cuốn Từ điển thuật ngữ vănhọc (Nxb
Giáo dục, 2007), tác giả Đức Dũngtrongcuốn Ký vănhọc và ký báo chí (Nxb
Văn hóa – thông tin, Hà Nội, 2003)…Trong các công trình này, các tác giả
chủ yếu là sáng tỏ một số vấnđề cănbản của ký – thể loại“mẹ” của hồi ký.
Tác giả Đức Dũngđã đặt hồikývănhọc trong“cácthể ký tự sự” cùngvới ký sự,
phóng sự văn học, truyện ký và chân dung văn học. Người viết đã cung cấp
những thông tin cần thiết về tiểu loại này. Ông đặt nó trong mối tương
quan giữa cái tổng thể (hồi ký) với cái cá biệt (hồi kývănhọc) để thấy điểm
thống nhất giữa chúng cũng như đánh giá cao hơn vai trò, vị trí của hồi ký
vănhọc trong hồi ký nói chung.
Trong nhữngnămgầnđây,một số luận án, luậnvăn vàcác bài báo đã
chọn hồi kýlàm đốitượng nghiên cứu, có thể dẫnranhư : luận án tiến sĩ của
Nguyễn QuangHưng với đề tài: Đặc điểm hồi kí vănhọc Việt Nam từ 1975 2010 (Đại học Huế - 2016)đãlàmsángtỏ đặcđiểm về nội dung và nghệ thuật
của những tác phẩm hồiký trongvăn học Việt Namgiai đoạn 1975 – 2010.
Luận án tiến sĩcủa Trần Thị Mai Phươngvới đề tài: Tư duynghệ thuật trong
hồikí văn học Việt Nam từ 1986đến nay (Đại học Quốc gia Hà Nội – 2016)

đãcósự nghiên cứu công phu về tư duy nghệ thuật trong hồiký vănhọc Việt
Nam giaiđoạn từ 1986đến nay ở bagóc độ : mã quan niệm,hìnhtượng nghệ
thuậtvàphương thức trần thuật.Đặc biệt luận án tiến sĩ của Lê Thị Lệ Thủy
với đề tài: Hồi ký văn học (của nhà văn) trong văn học Việt Nam hiện đại
nhìn từ góc độ thể loại (Đại học Quốc gia Hà Nội - 2016) dưới sự hướng dẫn
của PGS.TS Nguyễn Ngọc Thiệnđược xem là công trình có nhiềuđóng góp
quan trọng cho công cuộc nghiên cứu hồi ký. Luận án đã phânchia, định danh
rõ ràng các tiểu loại của hồi ký và làm sáng tỏ nódưới góc nhìn thể loại. Kết


quả nghiên cứu của luận án là cơ sở lý luận quan trọng để chúng tôi tham
khảo cho luậnvăncủa mình.
Ngoài ra còn có các bài báo của Nguyễn Thế Hưng, Lương ÍchCần với
nhan đề “Bànthêmvề mối quan hệ giữa người kể và người ghi trong hồi ký”
(Tạp chí Vănhọc, số 3 – 1976), của Phạm Hồng Giang vớinhanđề “Gópmột ý
kiến về vấnđề nâng cao chấtlượng ghi chép hồiký”(Tạp chí Văn học, số 9
– 1996), một số bài báo của NguyễnQuangHưngnhư : “Chândungcác nhà
văntronghồi kývănhọc” (Tạp chí Nonnước, số 155 Tr 66-68),“Chândung tự
họa trong hồi kí – nhìn từ đặc trưngthể loại”(Tạp chí Vănhọc, số 2, 2016)
“Tínhđagiọngđiệu trong hồi ký Việt Nam sau1975”(Tạp chí Khoa học Đại
học Huế, số 1,2016)…Trong cáccôngtrìnhnày,các tácgiả chủ yếuđi vào
những khía cạnh như: người kể chuyện trong hồi ký, yếu tố hư cấu trong tác
phẩm hồi ký và chủ yếu triển khai trên diện rộng, làm sáng tỏ vấnđề ở mức
độ khái quát chứ chưa chúng minh cụ thể những đặc trưng của thể loại trên
tác phẩm.
Bên cạnh đó cũng phải kể đến những công trình, bài báo nghiên cứu
từng tác giả, tác phẩm có tiếngvangtrên vănđànnhưhồi ký của Tô Hoài, Ma
VănKháng,Huy Cận, LưuTrọng Lư,Nguyên Hồng…Trongđó khi tìm hiểu Tô
Hoài với hồi ký Cát bụi chân ai và Chiều chiều, Đặng Thị Hạnh tìm hiểu cấu
trúc thời gian của Cát bụi chân ai, Nguyễn Đăng Điệp chú ý tới phương diện

nghệ thuật và chất tiểu thuyết trong hai cuốn hồi ký nói trên. Các bài viết của
PGS. TS Nguyễn Ngọc Thiện về hồi ký Nhữngngàythơ ấu của Nguyên Hồng
và Nămthángnhọc nhằn,nămtháng nhớ thương của Ma VănKhángin trong Văn
chương, Nghệ thuật và Thẩm mĩ tiếp nhận (Tiểu luận – Phê bình) đãcung
cấp nhiều ý kiến có giá trị về hồi ký.Trongbài“Nhữngngàythơ ấu – cuốn hồi
ký, tự truyệnđặc sắc, mở đầu cho một thể tài của Văn học Việt Nam hiện đại”,
tác giả đã viết: “Hồi ký – tự truyện về thời thơ ấu, về đời văn và


nghề văn của các nhà văn Việt Nam hiện đại, đã làm phong phú và sâu sắc
thêm bức tranh về đời sống xa hội – lịch sử, văn hóa – văn nghệ, chân dung
vănnghệ sĩ vàcon người ViệtNam đươngthời quathăngtrầm của lịch sử dân
tộc”[53,tr.172].Còntrong bài “MaVăn Khángvà cuốn Hồi ký – tự truyện
mới”, tácgiả đánh giávề tác phẩm:“Hồi ký – tự truyện của MaVăn Khánglà
một nỗi niềm tự bạch của một nhà văn tâm huyết với cuộc đời, với văn
chươngvàvới bạn bè trong cõi nhân thế. Duy trì một tâm thế lắngđọng, một
bút pháp tôn trọng sự trung thực với bản chất các sự kiện, tính cách con
người, tác phẩm của ông cho thấy một chút u-mua hóm hỉnh tự trào của nhà
văn, nhẹ nhàng nhắc nhở người khác, việc này việc nọ, để đạt tới sự hoàn
thiệnvàcáiđẹp của nhân cách, củavănchương”[53, tr.336].
Một bộ phận đángkể là các luậnvăntập trung nghiên cứu về những tác
giả, tác phẩm quen thuộc như : Nguyễn Hoàng Hà với luận văn Cái nhìn,
không gian và thời gian nghệ thuật trong hồi ký của Tô Hoài (Luận vănThạc
sĩ Đại học Sư phạm Thái Nguyên, 2009), Đoàn Thị Thúy Hạnh với đề tài
Nghệ thuật trần thuật của Tô Hoài qua hồi ký (LuậnvănThạc sĩ, Đại học Sư
phạm Hà Nội, 2001), Phạm Thị Hiền với đề tài: Hai phong cách hồi ký
: Những ngày thơ ấu (Nguyên Hồng) và Cỏ dại (Tô Hoài) (Luận văn Thạc
sĩ, Đại học Vinh, 2008),Đặng Ngọc Huyền vớiđề tài: Đặc điểm hồi ký của các
nhàthơ LưuTrọng Lư – Huy Cận – Xuân Diệu (Luận vănThạcsĩ,Đại học Sư
phạm Hà Nội, 2010), Lê Thị Kim Liên với đề tài Thể hồi ký tự truyện trong

hồi ký củaMa VănKháng và Đặng Thị Hạnh (Luậnvăn Thạc sĩ,Đại học Sư
phạm Hà Nội, 2010)….Chúng tôi nhận thấy chưa có bài viết cũng như luận
văn nào bàn đến hai cuốn hồi ký của Đặng Thai Maivà Vũ Ngọc Phan một
cách chi tiết.
2.2. Về vấnđề nghiên cứu tác giả và tác phẩm
2.2.1. Về tác giả Đặng Thai Mai và Hồi ký thời kì thanh thiếu
niên


Đặng Thai Mai (1902 – 1984)được biếtđến là một học giả uyên thâm,
một cốt cách thanh cao hiếm có, một nhà vănhóa lịch lãm, mộtnhàsư phạm
mẫu mực và là một cây bút sắc sảo,điêuluyện. Nhữnggìôngđể lại có giá trị hết
sức lớn lao về tư tưởng, tri thức và phươngphápluận. Có thể kể tới những đóng
gópcủa ông như: Văn học khái luận, Lỗ Tấn – thân thế,vănnghệ, Chủ
nghĩanhânvăndưới thờikì vănhóaPhục hưng,Giảngvăn Chinhphụ ngâm, Văn
thơ Phan Bội Châu, Văn thơ cách mạng Việt Nam đầu thế kỉ XX…Hầu hết
các công trình của ông đều thuộc lĩnh vực phê bình, lí luận. Bên cạnhđó, ông
còn là một nhà sáng tác. Trước Cách mạng, Đặng Thai Mai có một số
truyện ngắn bằng tiếngPhápnêugương cácchiếnsĩcách mạng buổi đầu (Cô
câm đã lên tiếng, Chú bé...). Tuy nhiên, khi nghiên cứu về Đặng Thai Mai,
phần lớn mọi ngườithường chúýđến những thành tựu thuộc về khoa học lí
luận,phươngpháp,tư tưởng mà không mấy quantâm đến tác phẩm văn của
ông. Các công trình nghiên cứu, đánh giávề Đặng Thai Maiđãcôngbố có thể kể
đếnnhư Luận án tiến sĩ của Hoàng Thị Mai vớiđề tài Đặng Thai Mai với
vấnđề phươngphápluận giảngvăn ở nhàtrường phổ thông (Trường Đại học Sư
phạm Hà Nội, 2000) khẳngđịnh nhữngđónggóp của Đặng Thai Mai cho lĩnh
vực giáo dục nước nhà, cuốn sách Nhớ Đặng Thai Mai (Nxb Hội nhà
văn,2002) là những trang hồi ức vàsuy nghĩ do những người trong gia đình
ghi lại và do một số tác giả viết về nhà vǎn Đặng Thai Mai. Tập sách được
xemnhư mộtnénhươngthắplênđể tưởng nhớ mộtngườiđã đixa nhưngcòn để lại

biết bao tình cảm thân thiếtchogia đình,bạn bè và dấu ấn sâu sắc đối với nền
vǎn học nước nhà. Các bài viết, các chuyên luận của nhiều giáo sư
đầungànhnhư GsPhanTrọng Luận vớibài “Nhớ về thầy, mộtnhà sư phạm, một
học giả chânchính”,GsNhan Bảo với bài“Tưởng nhớ ĐặngThai Mai”, Gs
Hoàng Tuệ,Gs Đỗ Hữu Châu trong cuốn ĐặngThaiMaivàvănhọc, đặc biệt là
bài viết “Đọc sách Văn thơ Phan Bội Châu của Đặng Thai Mai” của


VũNgọc Phan đăng trên tạp chí Văn nghệ, t4/1959 và bài “Đặng Thai Mai –
người giảngvăn”của nhà thơHoàngTrung Thôngđăngtrêntạp chí Vănhọc,
2/1985. Các bài viết này một lần nữa khẳngđịnh vị trí và những đónggópcủa
Đặng Thai Mai tập trung ở các lĩnhvực nghiên cứu, lí luận và giảng dạy Văn
học. Bài viết của PGS. TS Nguyễn Ngọc Thiện với nhanđề “Đặng Thai Mai
và cuộc tranh luận Nghệ thuật vị nghệ thuật hay Nghệ thuật vị nhân sinh” in
trong Phong cách vàĐờivăn (Tiểu luận – Phê bình) đãkhẳng định sự đúng
đắn cũng như tầm quan trọng của tư tưởng Mácxit trong văn nghệ mà Đặng
Thai Mai là một tiếng nói không thể thiếu. Khảo sát cẩn thậncác vănbản của
ông trực tiếp nói về cuộc tranh luận này, tác giả Nguyễn Ngọc Thiệnđã tổng
kết lạitư tưởng ủng hộ quan điểm Nghệ thuật vị nhân sinh cũng như vaitrò
của Đặng Thai Mai trong cuộc tranh luậnnày : “Đặng Thai Mai có thể xem là
ngườisơ kết cuộc tranh luận nói trên. Với độ lùi thời gian và hoàn cảnh cho
phép, ông công khai khẳng định và ghi nhận kết quả một chặng đường để đi
tới một cái mốc mới củatư duy lý luậnvănnghệ Mácxit”.[58, tr.162]
Trên các trang mạng cũng có nhiều bài viết về cuộc đời và sự nghiệp
củagiáosư ĐặngThaiMainhư bàiviết củagiáosưTrần ĐìnhSử “Đặng Thai Mai
-

nhà

lí


luận

văn

học”

trên

trang

, bài viết“Giáo sư Đặng
Thai Mai – nhà khoa học vàngười yêunước” của Trần Hinhđăngtrên trang
htt p://www.ussh.vnu.edu .vn/d4/news/ ….đã cung cấp nhiều thông tin về vai
trò là một nhà khoa học có tâm vớiđất nước và nhân dân của Đặng Thai Mai.
Cuốn hồi ký của nhàvăn được viết nhữngnăm cuối đời vàđã nhận giải
A giảithưởng của hộinhàvănViệtNamnăm1986.Tuy nhiên khitìm hiểu về cuốn
hồi ký, chúng tôi chỉ tìm được những dòng giới thiệu ngắn ngủi trong các
tài liệu về Đặng Thai Mai chứ chưa có một bài viết nào tập trung khai thác
tác phẩm. Trong luận án về hồi ký của mình, Lê Thị Lệ Thủy đã viết:


“Nhằm ghi lại cuộc đờimìnhnhư một quá trình tôi luyện,trưởngthành,Đặng
Thai Mai trong Hồi ký tỏ rađiềm đạm và chừng mực, …. Độc giả cảm nhận
khá rõ về cuộc đời riêng, thái độ, tư tưởng, những tâm sự trăn trở của một
thanh niên trí thức trước thời cuộc nhiều biến động qua các trang viết về thời
thiếu niên” [53, tr. 88].Tác giả luận án cũng chỉ dừng lại ở những đánh giá
banđầu về tác phẩm chứ chưacó sự khảo sát tỉ mỉ.
2.2.2 Về tác giả VũNgọc Phan và hồi ký Những nămthángấy
VũNgọc Phan (1902 -1987)được đánhgiá làmột trong những cây bút

viết phê bình văn học tiêu biểu nhất của nước ta đầu thế kỉ XX. Ông được
vinh dự nhận giảithưởng Hồ Chí Minhđợt1 năm1996 chonhữngđóng góp
quan trọng với nhiều tác phẩm về nghiên cứu, phê bình, phóng tác, dịch, sáng
tác. Ông là một cây bút xông xáo và uyên bác, từng viết cho nhiều tờ báo
cũng như làmchủ bút cho tờ Tuần báo Hà Nộitânvăn vàlàngười chủ trương lập
Nhà xuất bản Hà Nội. Ông còn là một cây bút viết ký khá nổi bật với các tác
phẩm Chuyện Hà Nội (bút ký, 1944), Những trậnđánh Pháp (ký sự lịch sử,
2 tập,1946).Tuy nhiên, cũng giốngnhư Đặng Thai Mai, Vũ Ngọc Phan được
biết tới trước hết vớitư cách là nhà nghiên cứu, phê bình. Vì vậy, phần lớn
các bài viết về ông đều xoay quanh những đónggóp trong lĩnhvực này. Trong
quá tình sưutầm tài liệu cho luậnvăn, chúng tôi códịp được tiếp cận với
những côngtrìnhnhư của PGS. TS Nguyễn Ngọc Thiện (2005) Lý luận, phê
bình văn học Việt Nam từ đầu TKXX đến 1945, tập trung ở bài viết
“Nhữngđónggópbuổiđầu của VũNgọc Phan trong nghiên cứuvănhọc theo đặc
trưng thể loại và phong cách”. Trong bài viết này, nhà nghiên cứu
Nguyễn Ngọc Thiện đã chỉ rõ những tiến bộ trong cách tiếp cận, phân loại,
xem xét và nghiên cứu tác phẩm theo đặc trưng thể loại của Vũ Ngọc Phan
khi làm bộ sách đồ sộ Nhàvănhiệnđại,coiônglà“người mở đường” [57, tr.
164] cho một phương pháp nghiên cứu mới ở Việt Nam. Cùng quan điểm


này, trong bài viết“Học tập nhàvănVũNgọc Phan”,tácgiả VũNgọc Khánh
cũngchỉ rõ: “Từ những ngàyđầu xây dựng nền quốc văn mới,hình như Vũ
Ngọc Phanlà ngườitrước nhất, nhiều nhất, nếu không phải là duy nhấtđề cập
đến vấnđề xác định thể loại”[33, tr. 73]. Có thể thấy nhữngđóng gópcủa Vũ
Ngọc Phan cho học thuật là vô cùng to lớn.
Một số luậnvăn nghiêncứu về VũNgọc Phan mà chúng tôi có dịp tiếp
cận như Trần Thị Lệ Dung (1998) với luận văn Thạc sĩ Đóng góp của Vũ
Ngọc Phan cho phê bình – nghiên cứuvănhọc quaNhà vănhiệnđại,Đại học Sư
phạm Vinh; Phạm Thị Thanh Nga (2008) với luậnvăn Thạc sĩ Đóng góp

củaVũ Ngọc Phan, TrươngChính,Đinh GiaTrinhvề mặtphươngphápphê bình,
nghiên cứu văn học trong giai đoạn 1930 – 1945, Đại học Sư phạm Thành
phố Hồ Chí Minh…cũng xem xét Vũ Ngọc Phan ở những đóng góp cho phê
bình, nghiên cứu văn học chứ chưa nóitới vai trò là người sáng tác của ông.
Bên cạch đó là nhiều bài báo trên các tạp chí chuyên ngành và báo
mạngnhư “Vũ Ngọc Phan với các giá trị vănchương học thuật dân tộc”của
tác giả PhongLêđăngtrêntrang ồn sáng
VũNgọc Phan” của Đặng Tiếnđăngtrên />08.10.2014….Chỉ có điều, các bài viết này chưa nói một cách thỏa đáng về
vai trò là nhà văn của Vũ Ngọc Phan. Tác phẩm được quan tâm nhiều nhất
của ông là bộ Nhàvănhiện đại, còn những tác phẩm khác chỉ được giới thiệu
khá sơ lược. Cuốn hồi ký Những năm tháng ấy cũng vậy. Đây là một tác
phẩm có tính tổng kết cuộc đời, sự nghiệp cũng như mang đậm dấu ấn văn
phong của nhà văn nêncần được nghiên cứu nhiềuhơn.Nhưngchođến nay,
vẫnchưacócôngtrình,bàibào nàolấy cuốn hồikýlàmđốitượng nghiên cứu độc
lập.


Như vậy, có thể thấy, cuốn Hồi ký thời kỳ thanh thiếu niên và hồi ký
Nhữngnăm tháng ấy chưatừng được xem xét, mổ xẻ, đánhgiá đúng với tầm
vóc và giá trị của nó. Với luậnvănnày,chúng tôi xem như làngười đầu tiên
nghiên cứu về hai cuốn hồi ký vớitưcách làhaitácphẩmvăn chươngcủa hai tác
giả lớn.
3. Mụcđíchnghiên cứu
Nghiên cứu một cách hệ thống các đặc trưngthể loại của hồi ký trong
Hồi ký thời kỳ thanh thiếu niên (Đặng Thai Mai) và Nhữngnămtháng ấy (Vũ
Ngọc Phan), luậnvăn nhằm thực hiện các mụcđíchsau:
- Làm rõ nhữngđặc trưngvề nội dung và nghệ thuật của hồi ký trong hai tác
phẩm đãnêu trong đề tài, từ đó thấy được nhữngđặc sắc chung và riêng của
các tác phẩm.
- Thấy được tài năng và nhữngđónggópcủa hai tác giả cho sự phát triển của

nền văn học nước nhà nói riêng và cho sự nghiệp xây dựng đất nước nói
chung.
- Khẳngđịnh vị trí của hai tác giả trong nềnvăn học Việt Nam ở phươngdiện
là cácnhàvăn.
4. Nhiệm vụ nghiên cứu
- Xácđịnh khái niệm hồiký vàđặc trưngcủa thể loại này
- Khảo sátcácđặctrưng thể loại trênđốitượng nghiên cứu của luận văn
- Vận dụng các kiến thức, phương pháp nghiên cứu chuyên ngành để phân
tích, khái quát các luậnđiểm đặc trưng thể loại hồi ký trong hai tác phẩm từ
đó thấy được nét độc đáo của hồi ký tự truyện và hồi ký văn học hỗn hợp
cũng như giátrị của hai tác phẩm trong lịch sử phát triển hồi ký Việt Nam.
5.Đốitượng và phạm vi nghiên cứu
5.1.Đốitượng nghiên cứu


Đốitượng nghiên cứu của luậnvănđãđượcxác địnhtrong đề tài : cuốn
Hồi ký thời kì thanh thiếu niên của Đặng Thai Mai và hồi kí Những
năm tháng ấy của Vũ Ngọc Phan. Trong quá trình thực hiện, chúng tôi có
tham khảo một số tác phẩm hồiký khác cũng như các tác phẩm khác của hai
nhà vănnhưngđó chỉ nhằm hỗ trợ cho việc nghiên cứu haiđốitượng trên.
5.2. Phạm vi nghiên
cứu
Trong luậnvăn nàychúngtôi tập trung nghiên cứu về đặctrưngthể loại
của hai cuốn hồi ký nói trên. Tất cả các vấnđề khác,khi cóđiều kiện chúng
tôi sẽ tiếp tục bàn sau.
6.Phương phápnghiên cứu
- Phươngpháp loại hình: Dựa vàođặc trưngthể loại để địnhhướng tìm hiểu
nhằm làm nổi bật nhữngnétđặc trưng cũngnhư khácbiệt của đốitượng khảo
sát.
- Phươngphápthống kê, phân loại: Đây làphươngpháp được tiến hành đầu

tiên nhằm cung cấp những chi tiết, dữ kiện, số liệu chính xác tạocơsở tin cậy
để triển khai các luậnđiểm trong luậnvăn
- Phươngphápso sánh– đối chiếu: So sánh là một thao tác quan trọng của tư
duy, một phương pháp hữu hiệu của nghiên cứu khoa học. Chúng tôi sẽ sử
dụng thaotác nàyđể rút ra nhữngđiểm chung cũngnhư nhữngđặc sắc riêng
của từng tác phẩm trên cơsở đối chiếu với lý thuyết chung
- Phương pháp phân tích, tổng hợp: Để khái quát lý thuyết, chúng tôi tiến
hành phân tích các tác phẩm thuộc đối tượng nghiên cứu của luận văn theo
hướng làm sáng tỏ các đặc điểm thể loại của hồi ký - tự truyện, hồi ký văn
chươnghỗn hợp, sauđótiến hành tổng hợp các kết quả đãphântích.
Ngoài ra, chúng tôi còn sử dụng các phương pháp khác như phương
pháp nghiên cứu tiểu sử, phương pháp phân tích, cảm thụ tác phẩm văn
học….trênquanđiểm lịch sử vàquanđiểm hệ thống.


7. Dự kiếnđónggópcủa luậnvăn
Lần đầu tiên lấy hai cuốn hồi kýlàm đốitượng nghiên cứu, luận vănsẽ
góp phần làm sáng tỏ giá trị hai tác phẩm quan trọng của hainhàvăntrong sự
soi chiếu từ đặc trưng thể loại. Ngoài việc khám phá nhữngđặc điểm của hồi
ký,chúng tôi còn hướng tới việc phát hiện phong cách viết của hainhà văn.
Kết quả nghiên cứu sẽ góp phần vào thành quả nghiên cứu nói chung, phục vụ
cho việc học tập và giảng dạychuyênngànhVănhọc.
8. Cấu trúc luậnvăn
Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, luận vănbaogồm
ba phầnchínhnhưsau:
Chương1:Những vấn đề chung về hồi ký và hồikývănhọc
Chương2:Đặc sắc hồikývăn học của ĐặngThaiMai,VũNgọc Phan – nhìn từ
phương diện nội dung
Chương3:Đặc sắc hồikývăn học của Đặng ThaiMai,VũNgọc Phan – nhìn từ
phương diện nghệ thuật



NỘI DUNG
CHƯƠNG1: NHỮNG VẤNĐỀ CHUNG VỀ HỒI KÝ
VÀ HỒIKÝVĂNHỌC
1.1. Những vấnđề chung về hồi ký
1.1.1 Khái niệm hồi ký
Hồi ký là một thể tàivănhọc thuộc ký – một thể loạivănhọc xuất hiện
khá sớm nhưngphảiđến thế kỉ XVII,đặc biệt từ thế kỉ XIX mới thực sự phát
triển mạnh mẽ.Để xácđịnh khái niệm hồi ký,người tathường tìm hiểu về ký
– thể loại “mẹ” của nó. Về mặt thuật ngữ,ký nghĩa làghichép (tiếng Nga là
Ocherk, tiếng Pháp là Essai, tiếng Trung Quốc gồm bộ kỉ và bộ ngôn ghép
lại)để trình bày sự việc, mô tả lại về con người và các sự kiện đã qua,từ đó
bộc lộ quanđiểm của người viết. Trong dòng chảy liên tục của vănhọc, ký là
thể loại có vị trí quan trọng bởi nó giàu tính thời sự, phản ánh kịp thời những
biếnđộng của đời sống. Nhàvăn Tô Hoài cho rằng : “Nhàvănlàthư kí của
thời đại. Tôi nghĩ danh hiệu cao quý ấy, mệnh lệnh chiến đấu ấy, trước hết
chúng ta trân trọng tặng cho những người viết ký” [25, tr.71].Ông đánh giá
cao thể loạinày:“Ký cũngnhư truyện ngắn, truyện dài hoặc thơ, hìnhthùnó
đấy nhưng vóc dáng nó luôn đổi mới, đòi hỏi sáng tạo và thích ứng” [25,
tr.36]. Nhà thơXuân Diệu thì coi ký là thể loại bước ra từ cuộc sống, mang
trên mình sự mới mẻ và xanhtươicủa cuộcđời.
Ký gồm nhiều tiểu loại khác nhau : bút ký, du ký, ký chính luận, nhật
ký, phóng sự, tản văn, hồi ký…trong đó hồi ký là tiểu loại đã gặt hái nhiều
thànhcông trongcác giaiđoạn gầnđây.
Về khái niệm hồi ký (memoir), có nhiều ý kiến đưa ra, có người dựa
vào nội hàm của hai chữ hồi ký, có người dựa vào đặc trưng để định nghĩa.
Tuy nhiên các ý kiến đều khá thống nhất ở những điểm cơbản: tái hiện quá
khứ; người thật, việc thật, tác giả làngười trong cuộc hoặc chứng kiến.



Theo Từ điển Tiếng Việt (Hoàng Phê) : “Hồi ký là thể văn ghi lại
những điều còn nhớ sau khi đã trảiqua,đã chứng kiến sự việc” [17, tr.591].
Cùng quan điểm đó, nhóm tác giả Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc
Phi trong Từ điển thuật ngữ văn học đãviết : “Hồi ký là một thể loại thuộc
loại hình ký, kể lại những biến cố xảy ra trong quá khứ mà tác giả làngười
tham dự hoặc chứng kiến” [20, tr.127]. Có thể thấy các tác giả trên đã định
nghĩahồi ký dựa trên cách triết tự hai chữ hồi (quay trở lại) và ký (ghi chép lại
những điều đã chứng kiến). Đó làcáchcắtnghĩa ngắn gọn, dễ hiểunhưngcòn
đông cứng, thiếuđộ mở, dẫnđến sự thiếu hợp lý khi áp dụng với hồi ký hiện
đại.
Phần lớn các tác giả đều quan niệm hồi ký là một tiểu loại của ký. Lại
Nguyên Ân trong 150 thuật ngữ văn học định nghĩa : Hồi ký là “một thể
thuộc thể tài ký. Tác phẩm hồi ký là một thiên trần thuật từ ngôi tác giả, kể về
những sự kiện có thực trong quá khứ mà tác giả tham gia hoặc chứng kiến”
[1, tr. 154]. Theo HàMinhĐức: “Hồi ký ghi lại diễn biến của câu chuyện và
nhân vậttheo bước đicủa thời gian qua hồitưởng” [12, tr. 285]. Trong giáo
trình Lí luậnvăn học tập 2 (Trần ĐìnhSử chủ biên), các tác giả đã xácđịnh :
Hồi ký là một dạng tự truyện của tác giả, “cungcấp những tư liệu của quá khứ
màđươngthờichưacóđiều kiệnnói được”[56, tr. 380].
Như vậy, hồi ký là một dạng thức thuộc loại hình ký. Hồi ký kể lại
những sự việc xảy ra trong quá khứ mà tác giả là người tham dự hay chứng
kiến. Nội dung phản ánh trong hồi ký mang tính xác thực cao.Đólànhững sự
việc vàconngườiđể lại ấn tượng sâu sắc, gắn với những kỉ niệm riêngnhưng
đồng thời tái hiện chân thực đời sống lịch sử - xã hộivà vănhóa của thờiđã
qua.
Trong luận văn này, chúng tôi có tham khảo khái niệm hồi ký do Lê
Thị Lệ Thủy đề xuất trong luận án Tiến sỹ vàcoiđó như một cơsở lý thuyết



quan trọng :“Hồi ký là thể loại tự sự đặc biệt thuộc loại hìnhký,“làthiêntrần
thuật từ ngôi tác giả” – kể lại những sự việc đã xảy ra trong quá khứ mà bản
thân đã tham dự hay chứng kiến, thậm chí có thể lấy chất liệu từ chính cuộc
đời mình. Hồi ký có thể hư cấu nhưng đòi hỏi phải có tính xác thực, và hình
thức tự sự của dòng hồi ức”[61, tr.31]
1.1.2. Nhữngđặcđiểm chung của hồi ký
Là một tiểu loại của ký, hồikýcũngmangtrongmình những đặc trưng
của thể loại mẹ nhưng vẫn có những đặc điểm riêng, phân biệt với các tiểu
loại khác như nhật ký, tự truyện. Có thể thấy những đặc trưng nổi bật của hồi
kýđược đúcrúttừ thực tiễnsáng tácnhưsau:
Hồi ký là những ghi chép về những sự việc trong quá khứ trên cơ sở
hồitưởng mà người viết – cũng là nhân vật chính ghi lại bằng những hồi ức
trực tiếp của mình. Tác phẩm hồi ký được trần thuật bởi một nhân vật xưng
tôi.Đólànhânvật chứng kiến rất nhiều biến cố không chỉ với mình mà còn
với xã hội,đấtnước và kể lạicho độc giả nghe.Người viết hồikýthường là
những người nổi tiếng, có ảnhhưởng lớn tới mộtlĩnhvực hoặc mộtgiai đoạn
nào đó. Đó cũng phải làcon người có trí tuệ vànhân cách, được mọi người
thừa nhận và kính trọng như Vũ Ngọc Phan, Đặng Thai Mai, Võ Nguyên
Giáp,Ma VănKháng… “Người viết hồi ký kể lại nhữngđiều mà mình có dịp
quan sát hoặc nghe trực tiếp, những sự việc và con người để lại những ấn
tượng sâu sắc, gắn bó với những kỉ niệm riêng đồng thời cũng có một nội
dung xã hội phong phú” [12, tr. 230]. Như vậy, những dấu ấn của quá khứ
trong cái nhìn hồi cố của người viết hồi ký chính là các sự việc, các nhân vật
đãđể lại dấu ấn đậm nét không chỉ cóýnghĩa với bản thân tác giả mà còn có
ýnghĩatrongđời sống xã hội khi ấy.
Một trong những thuộc tínhcơbản nhất của hồi ký là tính xác thực của
đốitượng miêu tả và tính trung thực củangười hồitưởng bởi nội dung của tác