HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM

NGUYỄN XUÂN THỌ

TÁC ĐỘNG CỦA DỰ ÁN PHÁT TRIỂN NÔNG NGHIỆP
TẠI HUYỆN BÁ THƯỚC, TỈNH THANH HOÁ

Chuyên ngành :

Quản lý kinh tế

Mã số:

60.34.01.10

Người hướng dẫn khoa học:

PGS.TS. Mai Thanh Cúc

NHÀ XUẤT BẢN ĐẠI HỌC NÔNG NGHIỆP - 2017


LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan rằng đây là công trình nghiên cứu do tôi thực hiện
với sự hướng dẫn của Giáo viên hướng dẫn là PGS. TS. Mai Thanh Cúc.
Tôi chịu trách nhiệm về tính trung thực của các thông tin và số liệu được sử dụng
trong luận văn này.
Hà Nội, ngày

tháng

Tác giả luận văn

Nguyễn Xuân Thọ

i

năm 2017


LỜI CẢM ƠN
Trong quá trình thực hiện luận văn này tôi đã nhận được sự hướng
dẫn, giúp đỡ quý báu của nhà trường, các thầy cô cũng như nhiều bên liên
quan khác nhau. Với lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc tôi xin được bày tỏ
lời cảm ơn chân thành tới:
Ban Giám đốc học viện, Khoa Kinh tế và Phát triển nông thôn, Bộ
môn Phát triển nông thôn - Học viện Nông nghiệp Việt Nam đã tạo mọi điều
kiện thuận lợi giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và hoàn thành luận văn.
PGS. TS Mai Thanh Cúc, người thầy kính mến đã tận tình hướng dẫn,
giúp đỡ tôi hoàn thành luận văn.
Tổ chức tầm nhìn thế giới, UBND huyện Bá Thước, các Phòng Ban chuyên môn của
huyện Bá Thước, Ban Quản lý Dự án Phát triển cộng đồng huyện Bá Thước, Ban Phát triển
các xã Điền Quang, Thành Sơn, Kỳ Tân, Văn Nho và người dân các xã này đã tham gia
phỏng vấn và thảo luận cung cấp thông tin và số liệu phục vụ cho luận văn.
Tuy có nhiều cố gắng nhưng cũng không tránh khỏi những hạn chế, thiếu sót nhất
định khi thực hiện đề tài. Kính mong thầy, cô giáo và các bạn tiếp tục chỉ bảo và giúp đỡ
bản thân hoàn thiện và phát triển đề tài.
Xin chân thành cảm ơn!
Hà Nội, ngày

tháng


Tác giả luận văn

Nguyễn Xuân Thọ

ii

năm 2017


MỤC LỤC
Lời cam đoan ..................................................................................................................... i
Lời cảm ơn ........................................................................................................................
ii Mục lục ...........................................................................................................................
iii

Danh

mục

chữ

viết

tắt

....................................................................................................... v Danh mục bảng
................................................................................................................ vi Danh mục sơ
đồ ............................................................................................................. viii Danh mục
hộp .................................................................................................................. ix Phần 1.

Đặt vấn đề .......................................................................................................... x
1.1.

Tính cấp thiết của đề tài...................................................................................... 1

1.2.
2

Câu hỏi nghiên cứu .............................................................................................

1.3.

Mục tiêu nghiên cứu của đề tài........................................................................... 3

1.3.1

Mục tiêu chung ................................................................................................... 3

1.3.2

Mục tiêu cụ thể ................................................................................................... 3

1.4

Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu ................................................... 3

1.4.1
3

Đối tượng nghiên cứu .........................................................................................


1.4.2

Phạm vi nghiên cứu ............................................................................................ 3

1.5.
3

Đóng góp mới của luận văn ................................................................................

Phần 2. Cơ sở lý luận và thực tiễn................................................................................. 5
2.1.
5

Cơ sở lý luận .......................................................................................................

2.1.1.
5

Các khái niệm chung ..........................................................................................

2.1.2.

Đặc điểm và vai trò của đánh giá tác động dự án phát triển nông nghiệp ...... 11

2.1.3.

Nội dung và phương pháp đánh giá tác động của dự án phát triển nông
nghiệp ............................................................................................................... 13


2.1.4.

Các yếu tố ảnh hưởng đến tác động dự án phát triển nông nghiệp................... 19

2.2.

Cơ sở thực tiễn.................................................................................................. 20

2.2.1.

Kinh nghiệm của các nước về đánh giá tác động của dự án phát triển nông
nghiệp ............................................................................................................... 20
3


2.2.2.

Một số dự án phát triển nông nghiệp tại Việt Nam .......................................... 23

2.2.3.
26

Các bài học kinh nghiệm được rút ra ..............................................................

4


Phần 3. Đặc điểm địa bàn và phương pháp nghiên cứu .......................................... 29
3.1


Đặc điểm địa bàn nghiên cứu ........................................................................... 29

3.1.1

Đặc điểm tự nhiên............................................................................................. 29

3.1.2

Đặc điểm kinh tế - xã hội của huyện Bá Thước ............................................... 31

3.2

Phương pháp nghiên cứu .................................................................................. 39

3.2.1.

Khung phân tích................................................................................................ 39

3.2.2

Phương pháp nghiên cứu .................................................................................. 40

3.2.3

Hệ thống các chỉ tiêu nghiên cứu ..................................................................... 44

Phần 4. Kết quả nghiên cứu và thảo luận .................................................................. 46
4.1

Thực trạng tác động của dự án phát triển nông nghiệp tại huyện bá thước,

tỉnh Thanh Hóa ................................................................................................. 46

4.1.1

Tổng quan về Dự án phát triển nông nghiệp tại huyện Bá Thước.................... 46

4.1.2

Tác động của dự án phát triển nông nghiệp tại huyện Bá Thước ..................... 54

4.2

Yếu tố chủ yếu ảnh hưởng đến tác động của dự án phát triển nông nghiệp ..... 77

4.2.1.

Sự phù hợp của Dự án phát triển nông nghiệp ................................................. 77

4.2.2

Tính chủ động của chính quyền địa phương..................................................... 79

4.2.3

Nhận thức của hộ dân đối với dự án ................................................................. 80

4.2.4

Sự tham gia sâu rộng và toàn diện của các bên liên quan ............................... 82


4.3.

Các giải pháp chủ yếu nhằm tăng cường tác động của dự án phát triển nông
nghiệp ............................................................................................................... 84

4.3.1.

Giải pháp về mặt chính sách ............................................................................. 84

4.3.2.

Giải pháp về quản lý ......................................................................................... 85

4.3.3.

Giải pháp về mặt kỹ thuật ................................................................................. 87

4.3.4.

Tài liệu hóa các kết quả của dự án.................................................................... 88

4.3.5.

Giải pháp huy động nguồn lực tài chính........................................................... 89

Phần 5. Kết luận và kiến nghị...................................................................................... 91
5.1

Kết luận............................................................................................................. 91


5.2.

Kiến nghị .......................................................................................................... 92

Tài liệu tham khảo .......................................................................................................... 94
Phụ lục .......................................................................................................................... 96

4


DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
Chữ viết tắt

Nghĩa tiếng Việt

ASKA

Mô hình tiết kiệm cộng đồng tự quản

BHXH

Bảo hiểm xã hội

BQLDA

Ban quản lý dự án

CNH - HĐH

Công nghiệp hóa – Hiện đại hóa


CN-XD

Công nghiệp – xây dựng

DA

Dự án

DN

Doanh nghiệp

KNV

Khuyến nông viên

LĐ, TB&XH

Lao động, thương binh và Xã hội

MVC

Trẻ em có hoàn cảnh khó khăn

NGO

Tổ chức phi chính phủ

ODA


Viện trợ phát triển chính thức

PTKD

Phát triển kinh doanh

QLDA

Quản lý dự án

SDD

Suy dinh dưỡng

THCS

Trung học sơ sở

UBND

Ủy ban nhân dân

WTO

Tổ chức thương mại thế giới

5



DANH MỤC BẢNG

Bảng 3.1.

Tình hình dân số cua huyện Bá Thước 3 năm (2013 - 2015) .................... 32

Bảng 3.2.

Tổng giá trị sản xuất từ các ngành kinh tế qua 3 năm 2013-2015............. 36

Bảng 3.3.

Dự kiến số lượng mẫu và nội dung điều tra .............................................. 41

Bảng 4.1.
46

Một vài thông tin về dự án phát triển nông nghiệp tại huyện Bá Thước ........

Bảng 4.2.

Các hoạt động can thiệp và kết quả đầu ra của Dự án ............................... 50

Bảng 4.3.

Kết quả đầu ra của Dự án .......................................................................... 51

Bảng 4.4.

Kết quả của Dự án so với kế hoạch đặt ra ................................................. 53


Bảng 4.5.

Diện tích, năng suất cây trồng trước và sau khi có dự án.......................... 54

Bảng 4.6.

Năng suất cây trồng trước và sau khi có dự án.......................................... 55

Bảng 4.7.

So sánh hiệu quả sản xuất lúa trước và sau khi có dự án .......................... 56

Bảng 4.8.

Quy mô chăn nuôi của hộ trước và sau khi tham gia dự án. .................... 57

Bảng 4.9.

Kết quả chương trình cải tạo đàn bò.......................................................... 59

Bảng 4.10. Thu nhập của hộ trước và sau khi tham gia dự án nông nghiệp ................ 59
Bảng 4.11. Tình hình tiết kiệm và mức tiết kiệm của hộ trước và sau khi tham gia
dự án nông nghiệp ..................................................................................... 60
Bảng 4.12. Mức độ tham gia của người dân trong các hoạt động của thôn trước và
sau khi có dự án ......................................................................................... 62
Bảng 4.13. Một số sáng kiến cộng đồng ở 4 xã mục tiêu ............................................ 62
Bảng 4.14. Tài sản của hộ trước và sau khi tham gia dự án ....................................... 65
Bảng 4.15. Khả năng lập kế hoạch kinh doanh trước và sau khi tham gia dự án của
hộ ............................................................................................................... 66

Bảng 4.16.
68

Tỷ lệ phụ nữ tham gia hoạt động của dự án ...................................................

Bảng 4.17. Tỷ lệ suy dinh dưỡng cân nặng/tuổi của trẻ dưới 5 tuổi ............................ 69
Bảng 4.18. Tỷ lệ hộ nghèo tại các xã có dự án ............................................................ 71
Bảng 4.19. Lượng củi sử dụng cho đun nấu của các hộ trước và sau khi có dự án...........
72
Bảng 4.20. Cơ cấu lao động tiết kiệm được khi sử dụng bếp tiết kiệm củi ................. 73
Bảng 4.21.

Tỷ lệ hộ nuôi gia súc, gia cầm dưới gầm sàn và có nhà tiêu hợp vệ sinh
trước và sau khi có dự án........................................................................... 74

Bảng 4.22. Ý kiến của hộ dân về sự phù hợp của dự án .............................................. 79
Bảng 4.23. Ý kiến của hộ dân về sự nhiệt tình của chính quyền địa phương ............. 79
6


Bảng 4.24.

Sự tham gia của hộ dân trong các hoạt động của dự án ........................... 80

Bảng 4.25. Đánh giá của hộ về hoạt động tập huấn kỹ thuật ....................................... 81
Bảng 4.26. Sự tham gia của người dân và hoạt động thông tin tuyên truyền ............. 81

vii



DANH MỤC SƠ ĐỒ
Sơ đồ 3.1. Khung phân tích đề tài................................................................................... 39
Sơ đồ 4.1. Cơ cấu tổ chức của Ban QLDA huyện Bá Thước ......................................... 47
Sơ đồ 4.2. Mục tiêu Dự án phát triển nông nghiệp tại huyện Bá Thước ........................ 49

8


DANH MỤC HỘP
Hộp 4.1.

Chúng tôi cám ơn dự án nhiều lắm .............................................................. 55

Hộp 4.2.

Dự án đã giúp người dân chúng tôi rất nhiều............................................... 58

Hộp 4.3.

Tôi đặc biệt thích và ấn tượng với các hỗ trợ liên quan đến thực hiện sáng
kiến cộng đồng .............................................................................................
63

Hộp 4.4.

Tôi đặc biệt đánh giá cao các hỗ trợ của dự án nông nghiệp ....................... 63

Hộp 4.5.

Có xe máy cũng tiện lắm chứ ...................................................................... 66


Hộp 4.6.

Nhìn con thay đổi hàng ngày mà long tôi thấy an ủi rất nhiều .................... 70

Hộp 4.7.

Tiết kiệm củi từ 35 – 60% so với bếp kiềng thông thường.......................... 73

Hộp 4.8.

Thời gian đun nấu nhanh hơn khoảng 30 – 40% so với bếp kiềng.............. 73

Hộp 4.9.

Sử dụng rất an toàn ...................................................................................... 74

Hộp 4.10. Chúng tôi cũng tiết kiệm thời gian để lấy nước ........................................... 76
Hộp 4.11. Không còn phải đi xa để lấy nguồn nước bị ô nhiễm .................................. 76
Hộp 4.12. Chúng tôi rất biết ơn nhà tài trợ đã hỗ trợ cho chúng tôi ............................. 76
Hộp 4.13. Các sáng kiến này được hình thành từ những khó khăn .............................. 82

9


TRÍCH YẾU LUẬN VĂN
Tên tác giả: Nguyễn Xuân Thọ
Tên luận văn: “Tác động của dự án phát triển nông nghiệp tại huyện Bá Thước,
tỉnh Thanh Hoá”.
Chuyên ngành: Quản lý kinh tế


Mã số: 60.34.01.10

Cơ sở đào tạo: Học viện Nông nghiệp Việt Nam
Tác động của dự án phát triển nông nghiệp có vai trò tích cực trong công cuộc phát
triển kinh tế, cải thiện chất lượng cuộc sống của người nông dân, từng bước xóa đói giảm
nghèo. Vì điều kiện về thời gian không cho phép,trong nghiên cứu này chúng tôi tập trung
phân tích, đánh giá tác động của dự án phát triển nông nghiệp tại huyện Bá Thước, tỉnh
Thanh Hoá từ đó đề xuất hệ thống các giải pháp nhằm tăng cường tác động của dự án phát
triển nông nghiệp tại huyện Bá Thước, tỉnh Thanh Hóa. Tương ứng với đó là mục tiêu cụ
thể bao gồm: (1) Hệ thống hoá cơ sở lý luận và thực tiễn về đánh giá tác động của dự án
phát triển nông thôn; (2) phân tích, đánh giá thực trạng tác động của Dự án phát triển nông
nghiệp tại huyện Bá Thước, tỉnh Thanh Hóa; (3) Phân tích những nhân tố ảnh hưởng đến
trạng tác động của Dự án phát triển nông nghiệp tại huyện Bá Thước, tỉnh Thanh Hóa; (4)
Đề xuất một số giải pháp chủ yếu nhằm tăng cường tác động của Dự án phát triển nông
nghiệp tại huyện Bá Thước, tỉnh Thanh Hóa.
Trong nghiên cứu này chúng tôi sử dụng linh hoạt giữa số liệu thứ cấp và sơ cấp để
đưa ra các phân tích nhận định. Trong đó số liệu thứ cấp thu thập từ các nguồn khác nhau
như: Các sách, tạp chí, báo, báo cáo của các ngành, các cấp, trang web… có liên quan đến
nội dung nghiên cứu của đề tài. Số liệu sơ cấp được thu thập bằng các công cụ phỏng vấn
sâu, phỏng vấn cấu trúc, bán cấu trúc các đối tượng điều tra. Để đảm bảo tính đại diện của
mẫu, chúng tôi tiến hành chọn mẫu điều tra là 100 hộ dân tại 4 xã tại vùng dự án: Điền
Quang, Thành Sơn, Văn Nho và Kỳ Tân bằng bộ câu hỏi đã thiết kế trong phiếu điều tra hộ
dân... và tiến hành lấy ý kiến đánh giá của một số cán bộ quản lý tại một số cơ quan, đơn vị
trên địa bàn huyện như: Cán bộ phòng Nông nghiệp huyện Bá Thước; Cán bộ Ban quản lý
dự án; Cán bộ xã; Cán bộ thôn…
Qua đánh giá thực trạng về tác động của dự án phát triển nông nghiệp tại huyện Bá
Thước cho thấy dự án đã thu được rất nhiều kết quả nổi bật, từ các kết quả này đã tạo ra
nhiều tác động to lớn cho các đối tượng hưởng lợi của Dự án. Thực trạng tác động của Dự
án được thể hiện qua 3 xu hướng chính là kinh tế, xã hội và môi trường. Các xu hướng tác

động này không được thể hiện tách bạch mà chúng được thể hiện một cách tổng hợp, lồng
ghép giữa các hợp phần trong dự án. Hầu hết các hoạt động của dự án được hoàn thành
như trong kế hoạch với các hoạt động liên quan tới hộ nông dân địa phương. Nông dân đã

10


thể hiện sự quan tâm rất lớn trong quá trình tham gia dự án. Tất cả các ban ngành, đoàn thể
có liên quan đều rất nhiệt tình đối với dự án. chính vì vậy mà qua 5 năm thực hiện đã mạng
lại hiệu quả tích cực và to lớn.
Các yếu tố ảnh hưởng đến các tác động của Dự án. Có nhiều yếu tố ảnh hưởng đến
các tác động của Dự án nhưng có 4 yếu tố chính, quan trọng ảnh hưởng trực tiếp đó là Sự
phù hợp của dự án; Tính chủ động của chính quyền địa phương; Nhận thức của hộ dân với
dự án và Sự tham gia sự tham gia sâu rộng của các bên liên quan. 4 yếu tố này không tác
rời mà kết hợp đan sen, có ảnh hưởng chặt chẽ và logic đến tác động của Dự án, do vậy tác
động của dự án phụ thuộc nhiều vào 4 yếu tố ảnh hưởng này.
Thông qua nghiên cứu chúng tôi đề xuất nhóm các giải pháp chủ yếu để phát huy
các tác động của Dự án. Các giải pháp này có ý nghĩa hết sức quan trọng đối với các bên
liên quan của Dự án trong việc quản lý và nhân rộng các hiệu quả các tác động của Dự án
để mang lợi ích cho nhiều đối tượng hưởng lợi đó là nhóm giải pháp: Giải pháp về mặt
chính sách; Giải pháp về quản lý; Giải pháp về mặt kỹ thuật; Tài liệu hóa các kết quả của
dự án; Giải pháp huy động nguồn lực tài chính.

11


THESIS ABSTRACT
The writer: Nguyen Xuan Tho
The master thesis: "The impact of agricultural development projects in Ba Thuoc district,
Thanh Hoa province".

Major in: Economic management

Code: 60.34.01.10

Training facility: Vietnam National University of Agriculture (VNUA)
The impact of agricultural development projects have an active role in the work of
economic development, improve the quality of life of farmers, gradually reduce poverty.
As conditions of the time does not allow, in this study we focused analysis, assess the
impact of agricultural development projects in Ba Thuoc district, Thanh Hoa province
from which the system proposed solutions to enhance the impact of agricultural
development projects in Ba Thuoc district, Thanh Hoa province. Corresponding to the
specific objectives that include: (1) To systematize the theoretical basis and practical
assessment of the impact of rural development projects; (2) analyze and evaluate the
impact of state agricultural development project in Ba Thuoc district, Thanh Hoa province;
(3) Analysis of the factors affecting the impact of the state Agricultural Development
Project in Ba Thuoc district, Thanh Hoa province; (4) Recommended a number of key
measures to strengthen the impact of agricultural development project in Ba Thuoc district,
Thanh Hoa province.
In this study we used the flexibility between the primary and secondary data to
make the analysis said. In which secondary data collected from various sources such as
books, magazines, newspapers, reports of branches and levels, the site ... the content is
related to the study of the subject. Primary data was collected by the tools in-depth
interviews, structured interviews, semi-structured objects under investigation. To ensure
the representativeness of the sample, we conducted a survey sample of 100 households in
four communes in the project area: Fill Quang, Thanh Son, Tan Ky Van Nho and by the
questions in the questionnaire was designed ... household surveys and consultation
conducted an evaluation of a number of managers in a number of agencies and units in the
district, such as department of Agriculture Officer Ba Thuoc district; Officer Project
Management Board; Commune officials; Village officials ...
Through assessing the situation on the impacts of agricultural development projects

in Ba Thuoc district indicate that the project has received a lot of outstanding results, since
these results have created a tremendous impact for the audience beneficiaries of the
project. Current status of the project impact is expressed through three main trends are the

xii


economic, social and environmental. The impact of this trend is not shown that they are
able to separate out a summing, integration between the components in the project. Most of
the activities of the project was completed as planned with activities related to the local
farmers. Farmers have expressed great interest in participating in the project process. All
departments, related organizations are very enthusiastic for the project. so that after 5 years
of implementation have a positive network effect and the enormous.
Factors affecting the impact of the project. There are many factors that affect the
impact of the project, but there are 4 main factors, important direct influence that is
conformance of the project; The autonomy of local governments; The awareness of
farmers in the project and involvement extensive involvement of stakeholders. 4 factors are
not working lotus leaves which combines knitting, closely influential and logic to the
impact of the project, so the impact of the project depends on 4 factors affecting this.
Through our research group proposed solutions primarily to promote the impact of
the project. These solutions mean extremely important for the stakeholders of the project in
the management and efficient replication of the impact of the project to bring more benefits
to the beneficiaries which are groups of legal: Solutions for policy; Management solution;
Technical solutions; Documents the results of the project; Solution to mobilize financial
resources.

xiii


PHẦN 1. ĐẶT VẤN ĐỀ

1.1. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI
Hiện nay nước ta có khoảng hơn 68% dân số sống ở khu vực nông thôn vì
vậy để phát triển đất nước, đảng và nhà nước luôn coi trọng việc phát triển nông
nghiệp, nông thôn và nông dân (Phan Huy Đường, 2010). Trong đó vấn đề giải
quyết bài toán phát triển kinh tế nông thôn, xóa đói, giảm nghèo luôn là một trong
những vấn được ưu tiên và trú trọng hàng đầu. Trong những năm qua đảng và nhà
nước, các tổ chức chính trị - xã hội, các tổ chức trong và ngoài nước ngoài đã giành
nhiều nguồn lực, nhiều chính sách để hỗ trợ phát triển cho nông nghiệp, nông thôn,
phát triển kinh tế, xóa đói giảm nghèo vì vậy mà trong thời gian qua Việt Nam đã
đạt được những kết quả đáng kể giúp bộ mặt nông thôn không ngừng được đổi mới,
cuộc sống của người dân có nhiều thay đổi tích cực, chất lượng cuộc sống của
người dân nông thôn không ngừng được tăng lên, tỷ lệ hộ nghèo trung bình hàng
năm giảm khoảng 2%, tỷ lệ nghèo năm 1993 là 58% nhưng đến năm 2015 chỉ còn
4,5% (Ngân hàng thế giới, 2010).
Tuy nhiên hiện nay ở nhiều nơi các hộ nông dân còn gặp nhiều khó khăn
nhất là các vùng Trung du, miền núi, vùng sâu, vùng xa. Các vùng này kinh tế mang
nặng tính thuần nông, độc canh, sản xuất nông nghiệp vẩn đang trong tình trạng sản
xuất nhỏ, manh mún, chưa hoàn toàn thoát khỏi tính tự cung tự cấp, mức thu nhập
bình quân đầu người còn thấp, đời sống chưa được cải thiện và gặp nhiều khó khăn,
vấn đề phúc phúc lợi xã hội đặc biệt cho nông dân, những người nghèo, những
nhóm đối tượng dễ bị tổn thương đang là một trong những vấn đề được nhà nước,
người dân, các tổ chức quốc tế quan tâm và hướng tới.
Để có được kết quả tích cực trong công cuộc phát triển kinh tế, cải thiện chất
lượng cuộc sống của người nông dân, từng bước xóa đói giảm nghèo, đảng và nhà
nước đã và đang thực hiện tổng thể nhiều chương trình, mục tiêu, nhiều nguồn lực,
trong đó sự hỗ trợ hợp tác của các tổ chức phí chính phủ đã đóng góp một phần
đáng kể trong cuộc phát triển kinh tế, xóa đói giảm nghèo. Trong hơn 10 năm qua,
số lượng tổ chức NGO tại việt nam đã tăng nhanh chóng, với hàng nghìn dự án đã
và đang thực hiện, năm 2003 mới chỉ có 500 tổ chức thì đến cuối năm 2013 đã lên
đến 990 tổ chức với hơn 28.000 dự án, tổng giá trị giải ngân đạt gần 2,4 tỷ USD.

Các dự án của tổ chức phi chính phủ chủ yếu tập vào lĩnh vực nâng cao chất lượng

1


cuộc sống của người dân, đặc biệt là trong lĩnh vực phát triển kinh tế hộ nông dân,
xóa đói giảm nghèo, thường được triển khai các các huyện miền núi nghèo, vùng
sâu vùng xã, nơi có cơ sở hạ tang yếu kém, các điều kiện sống tối thiểu vẩn chưa
được đảm bảo, tỷ lệ hộ nghèo cao (Vũ Đình Hảo, 2014).
Bá Thước là một huyền miền núi cao của tỉnh Thanh Hóa, điều kiện cơ sở hạ
tầng yếu kém, trình độ dân trí hạn chế, chủ yếu là người dân tộc, đời sống của nhân
dân còn nhiều khó khăn, tỷ lệ hộ nghèo cao. Trong những năm gần đây với việc thu
hút nhiều nguồn lực đã giúp cho cuộc sống của một bộ phân người dân được nâng
cao, đặc biệt là nguồn lực hợp tác từ tổ chức phi chính phủ, trong đó chủ yếu là sự
hợp tác và hỗ trợ từ dự án phát triên nông nghiệp của tổ chức tầm nhìn thế giới tài
trợ đã đóp góp đáng kể đến nâng cao chất lượng chất lượng cuộc sống cho người
dân tại huyện Bá Thước. Dự án Phát triển nông nghiệp huyện Bá Thước được triển
khai trên địa bàn huyện Bá Thước kéo dài từ năm 2011 đến năm 2015. Đây là một
dự án can thiệp đa lĩnh vực mang tính tổng hợp, các can thiệp chủ yếu của dự án
tập trung vào việc phát triển nông nghiệp bằng việc triển khai nhiều Hợp phần kỹ
thuật như Phát triển kinh tế, Quản lý rừng, Nước sạch và Vệ sinh môi trường.
Sau 5 năm thực hiện các hoạt động can thiệp của Dự án Phát triển nông
nghiệp huyện Bá Thước đã thu được nhiều kết quả to lớn, những kết quả này đã và
đang tác động tích cực đến cuộc sống người dân cũng như các tác nhân liên quan tại
vùng dự án. Tuy nhiên các tác động này chưa được đo lường hay lượng hóa để làm
cơ sở cho việc quản lý và phát huy chúng một cách hiệu quả và bền vững, mang lại
nhiều hơn nữa các lợi ích cho các đối tượng hưởng lợi. Do vậy, chúng tôi tiến hành
nghiên cứu đề tài “Tác động của dự án phát triển nông nghiệp tại huyện Bá
Thước, tỉnh Thanh Hoá”.
1.2. CÂU HỎI NGHIÊN CỨU

Nghiên cứu này tập trung trả lời các câu hỏi sau đây liên quan đến Tác động
của dự án phát triển nông nghiệp:
(1) Tác động của dự án phát triển nông nghiệp có vai trò như thế nào đối với
người dân nông thôn?
(2) Tác động của dự án phát triển nông nghiệp đối với người dân trên địa bàn
huyện Bá Thước trong thời gian qua như thế nào? Những yếu tố nào ảnh hưởng đến
sự tác động của dự án phát triển nông nghiệp?

2


(3) Cần phải đưa ra những giải pháp nhằm tăng cường tác động của dự án
phát triển nông nghiệp trong thời gian tới?
1.3. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI
1.3.1. Mục tiêu chung
Trên cơ sở đánh giá tác động của Dự án phát triển nông nghiệp tại huyện Bá
Thước, đề xuất một số giải pháp chủ yếu nhằm tăng cường tác động của Dự án phát
triển nông nghiệp tại huyện Bá Thước, tỉnh Thanh Hóa.
1.3.2. Mục tiêu cụ thể
- Góp phần hệ thống hoá cơ sở lý luận và thực tiễn về đánh giá tác động
của dự án phát triển nông nghiệp.
- Đánh giá thực trạng tác động của Dự án phát triển nông nghiệp tại huyện Bá
Thước, tỉnh Thanh Hóa.
- Đề xuất một số giải pháp chủ yếu nhằm tăng cường tác động của Dự án
phát triển nông nghiệp tại huyện Bá Thước, tỉnh Thanh Hóa.
1.4. ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
1.4.1. Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu là các tác nhân liên quan của dự án phát triển nông
nghiệp thuộc chương trình phát triển vùng Bá Thước, tỉnh Thanh Hóa.
1.4.2. Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi nội dung: Tập trung chủ yếu vào nghiên cứu tác động của dự án
phát triển nông nghiệp tại huyện Bá Thước đến phát triển kinh tế, xã hội hộ nông
dân trên các xã vùng dự án.
Phạm vi thời gian:
- Thời gian thực hiện đề tài từ tháng 10/2015 đến tháng 12/2016.
- Thời gian thu thập số liệu: số liệu được dùng cho nghiên cứu được lấy từ
năm 2011 đến nay.
Phạm vi không gian: Đề tài được thực hiện tại huyên Bá Thước, tỉnh Thanh
Hóa.
1.5. ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN VĂN
Đề tài đã làm rõ được một số cơ sở lý luận và thực tiễn về đánh giá tác động
của dự án phát triển nông thôn như: đặc điểm, vai trò của đánh giá tác động dự án

3


phát triển nông nghiệp; Nội dung và phương pháp đánh giá tác động của dự án phát
triển nông nghiệp; Các yếu tố ảnh hưởng đến tác động dự án phát triển nông
nghiệp....
Phân tích thực trạng tác động Dự án phát triển nông nghiệp tại huyện Bá
Thước; các yếu tố ảnh hưởng đến tác động Dự án phát triển nông nghiệp tại huyện
Bá Thước giai đoạn 2011 -2015.
Đề xuất một số giải pháp nhằm tăng cường tác động của dự án phát triển
nông nghiệp huyện Bá Thước đến năm 2020 như: Các giải pháp về mặt chính sách;
Giải pháp huy động nguồn lực tài chính, Giải pháp về mặt kỹ thuật; Tài liệu hóa các
kết quả của dự án,….

4



PHẦN 2. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
2.1. CƠ SỞ LÝ LUẬN
2.1.1. Các khái niệm chung
2.1.1.1. Khái niệm Dự án
Để tiến hành phát triển nông thôn, đòi hỏi phải có các giải pháp đồng bộ
từ trung ương đến địa phương. Việc phát triển nông thôn cần phải thông qua
các chương trình, hay thông qua các dự án cụ thể. Chúng ta hãy đi tìm hiểu các
quan điểm về dự án phát triển nông thôn. Trong lý thuyết cũng như trong quản lý
kinh tế hiện nay còn tồn tại nhiều quan điểm khác nhau về dự án. Xong có một
số khái niệm thông dụng như sau:
Theo đại từ điển Bách khoa toàn thư, “dự án – project là điều người ta có ý
định muốn làm” và được sắp đặt theo kế hoạch để chuyển động ý đồ hay ý tưởng
thành quá trình hành động. Khái niệm này đã thực hiện sự gắn kết giữa tư duy và
hành động để thể hiện mối quan hệ giữa ước mơ và hiện thực thông qua các hoạt
động được sắp đặt có kế hoạch. Dự án là một ý tưởng được xác định để dẫn tới
một tổ hợp các hoạt động theo một trình tự và phụ thuộc lẫn nhau trong một
chuỗi liên kết nhằm: (1) Đáp ứng một mong muốn đã được đề ra. (2) Chịu ràng
buộc bởi kỳ hạn và nguồn lực. (3) Thực hiện trong một bối cảnh để chắc chắn đạt
được mục tiêu đề ra (Tô Huy Hợp và Lương Hồng Quang, 2000)
Theo Glenn P. Jenkins (1995) trong nghiên cứu “Chương Trình Thẩm Định
và Quản Lý Dự án”, khái niệm dự án được đặt trong một hệ thống quản lý nguồn
lực đầu vào và giám sát đánh giá kết quả đầu ra theo một trình tự và không gian
hoạt động nhất định. Từ đó dự án được định nghĩa theo ba quan điểm:
(1) Dự án là sự sắp xếp có hệ thống các nguồn dự trữ cho đầu tư, các
nguồn dự trữ đó được lập kế hoạch, phân tích, đánh giá, thực thi và tiến hành
như một đơn vị độc lập; (2) Dự án được coi như một đơn vị tác nghiệp nhỏ nhất
trong một kế hoạch hay một chương trình, được chuẩn bị và thực thi như một thể
độc lập và thống nhất; (3) Dự án là một hoạt động trong đó các nguồn dự trữ
được sử dụng tốt nhất với khả năng thu hồi và có lãi khi Dự án kết thúc.
Với cách tiếp cận lấy mục tiêu làm cơ sở xác định khái niệm dự án, thì định

nghĩa về dự án như sau: (1) Dự án là sự can thiệp một cách có kế hoạch nhằm

5


đạt một hay một số mục tiêu, hoàn thành những chỉ báo thực hiện đã định trước tại
một địa bàn và trong một khoảng thời gian nhất định, có sự tham gia thực sự của
những tác nhân và tổ chức cụ thể. (2) Dự án là một tổng thể có kế hoạch những
hoạt động nhằm đạt được một số mục tiêu cụ thể trong khoảng thời gian và khuôn
khổ chi phí nhất định (Tô Duy Hợp và Lương Hồng Quang, 2000).
Thông qua định nghĩa khái quát trên, c h ú n g t a t h ấ y r ằ n g dự án đã
được dùng rất rộng rãi và phổ biến cho tất cả các lĩnh vực của đời sống xã
hội. Với mỗi một lĩnh vực, dự án sẽ được cụ thể hoá một cách chi tiết hơn cho
phù hợp với đặc điểm riêng có của lĩnh vực đó. Mặc dù có sự khác nhau về khái
niệm dự án song tính chất chung vốn có của dự án vẫn tồn tại và được thể hiện
rõ nét ở tất cả các lĩnh vực.
2.1.1.2. Khái niệm dự án phát triển nông nghiệp
*Khái niệm dự án phát triển nông nghiệp
Theo Tô Duy Hợp và Lương Hồng Quang (2000): “Dự án phát triển nông
nghiệp là một loại dự án đầu tư vào nhiều lĩnh vực nông nghiệp nhằm nâng cao
đời sống vật chất và văn hóa của người dân nông thôn như dự án tưới tiêu, phát
triển trông trọt chăn nuôi, định canh định cư, cơ khí hóa nông nghiệp, nghiên cứu
khoa học nông nghiệp…”.
Dự án phát triển nông nghiệp là tập hợp các hoạt động có tổ chức, được thực
hiện trong một khoảng thời gian nhất định nhằm giải quyết một hoặc nhiều khó
khăn cho sự phát triển của người dân nông thôn (Hoàng Mạnh Quân, 2007):
Từ các quan điểm trên ta thấy dự án phát triển nông thôn có mục tiêu xây
dựng các hành động tập thể, qua đó mỗi cá nhân tìm thấy ở đó nhưng lợi ích
riêng, bao gồm rất nhiều lĩnh vực từ phát triển kinh tế nông nghiệp nhằm nâng
cao đời sống về vật chất , tinh thần cho người dân nông thôn.

*Đặc điểm dự án phát triển nông nghiệp
Các hoạt động của dự án phải đi đến sự phát triển của một lĩnh vực sản
xuất, một cộng đồng: nghĩa là phải có sự thay đổi theo chiều hướng tích cực,
thỏa mãn ngày càng tốt hơn các nhu cầu chính đáng của cộng đồng. Cần lưu ý
rằng, thay đổi theo chiều hướng tăng trưởng là tiền đề cho sự phát triển, nhưng
không phải bất kỳ thay đổi nào cũng đều có sự phát triển. Những thay đổi được
coi là phát triển nếu thay đổi đó có đặc tính như: Cải thiện điều kiện sống và

6


thỏa mãn được nhu cầu tối thiểu của mọi người trong cộng đồng; Kích thích và
tăng được khả năng tự chủ của cộng đồng; mang lại sự cải thiện lâu dài, bền
vững; và không tàn phá hoặc làm tổn hại đến môi trường.
Có sự phối hợp của nhiều lực lượng xã hội: bên trong và bên ngoài (Nhà
nước, các tổ chức xã hội, các tổ chức quốc tế, các nhà chuyên môn...) vì mục tiêu
phát triển có huy động các loại tài nguyên và nguồn lực, phân bổ chúng một cách
hợp lý để tạo ra sự phát triển.
Tập trung chủ yếu vào việc nâng cao năng lực cho cộng đồng: Dự án phát
triển là một dự án tập thể, được tạo nên bởi ý chí, sự đồng thuận của cộng đồng
và sự trợ giúp của lực lượng bên ngoài. Tuy nhiên, sự can thiệp của bên ngoài
chỉ mang tính chất xúc tác nhằm giúp cộng đồng xác định những nhu cầu đích
thực của họ cần được giải quyết, giúp họ tự lực, gây dựng ý thức để họ tự giải
quyết những khó khăn của cộng đồng. Nghĩa là nhằm xây dựng năng lực cho
cộng đồng để họ tự phát triển chính họ. Tư tưởng “làm thay” và “nghĩ hộ” là tư
duy rất xa lạ với các dự án phát triển.
Dự án phát triển nông thôn có tính toàn diện hơn: Khác với dự án đầu tư,
chỉ chú ý đến mục tiêu kinh tế và lợi nhuận, dự án phát triển coi trọng cả mục
tiêu kinh tế, xã hội và môi trường, trong đó việc xây dựng các hành động tập thể
là rất quan trọng.

Dự án phát triển nông thôn rất chú trọng đến sự tham gia của cộng đồng:
Trong dự án đầu tư có sự tách rời khá rõ ràng giữa chủ đầu tư và người thực
hiện. Trái lại, dự án phát triển nông thôn không có sự tách rời đó. Sự tham gia
của cộng đồng là phương tiện hữu hiệu để tổ chức và vận dụng những năng lực,
sự khôn ngoan, tính sáng tạo của quần chúng vào các hoạt động phát triển. Do
vậy, phải tạo điều kiện cho cộng đồng tham gia một cách tích cực vào dự án từ
đầu đến cuối. Có như vậy, khi dự án kết thúc, chính cộng đồng mới có thể duy trì
và phát huy hơn nữa những thành quả dự án. Tính bền vững của dự án được đo
bằng kết quả là năng lực tổ chức và duy trì các hoạt động tiếp theo của cộng
đồng bằng nguồn lực tại chỗ sau khi dự án kết thúc.
Dự án phát triển nông thôn nhằm tạo ra những điều kiện về kinh tế và xã
hội cho cộng đồng, chú trọng đến tầm quan trọng của việc tăng quyền lực cho
cộng đồng: Trọng tâm của các dự án phát triển là làm tăng tính hội nhập và tính
bền vững. Dự án là nơi các thành viên trong cộng đồng tự tổ chức lại thành một

7


cách dân chủ để xác định nhu cầu, các khó khăn và cùng nhau thực hiện các hoạt
động để đáp ứng nhu cầu của chính mình.
Cơ sở hình thành các dự án phát triển nông thôn: Dự án phát triển có mục
tiêu nhằm giải quyết một hoặc vài vấn đề, hay để đáp ứng các nhu cầu thiết thực
của cộng đồng. Nếu các lực lượng bên ngoài như Chính phủ, tổ chức xã hội, các
chuyên gia... có ý định và có khả năng để giúp đỡ, nhưng người dân không có
nhu cầu, thì đó là sự áp đặt người dân phải nhận dự án đôi khi là nhằm mục đích
tiên tiến của những người ngoài. Nếu chúng ta có ý định tốt, người dân có nhu
cầu nhưng lại không có khả năng về nguồn lực tài chính, nhân lực, vật lực thì
cũng không thể có dự án.
Do đó, dự án phát triển phải là điểm hội tụ giữa ý định, nhu cầu và khả
năng của các bên. Đây là một điểm khác biệt cơ bản giữa dự án phát triển và các

loại dự án khác. Sự gặp nhau vì mục tiêu phát triển, sự thống nhất về ý chí và
phương pháp hành động, đó là cơ sở quan trọng để hình thành các dự án phát
triển.
Địa bàn hoạt động: Dự án phát triển thường được thực hiện ở các vùng
nông thôn, nhất là ở các vùng sâu, vùng xa, những nơi mà có cơ sở hạ tầng yếu
kém, trình độ dân trí thấp, điều kiện kinh tế và khả năng đầu tư của người dân rất
hạn chế, phong tục tập quán ở nhiều nơi còn lạc hậu. Đây là một trong những
khó khăn lớn của dự án phát triển.
Hầu hết các dự án phát triển nông thôn là các dự án mang tính tổng hợp.
Từ các hợp phần của dự án có tính vật chất như: phát triển hệ thống cơ sở hạ
tầng giao thông nông thôn, điện, thủy lợi... đến các hợp phần của dự án phát triển
hệ thống thiết chế xã hội cơ bản như: giáo dục, y tế và chăm sóc sức khỏe...; Xây
dựng năng lực quản lý; Hệ thống tín dụng nông thôn; Xóa đói giảm nghèo; Bảo
vệ và phát huy các bản sắc văn hóa... Mức độ đa dạng phụ thuộc vào mục tiêu,
phạm vi, trọng tâm và bối cảnh thực hiện chương trình hoặc dự án. Với mục tiêu
phát triển toàn diện, các chương trình, dự án đều nhằm cải thiện hoặc nâng cao
điều kiện sống của nhóm đối tượng, không chỉ các hoạt động cải thiện điều kiện
vật chất, công nghệ, mà còn cải thiện cả nhu cầu về mặt xã hội, tinh thần như
nâng cao dân trí, bảo tồn truyền thống văn hóa.
Mục tiêu của các dự án phát triển là tạo ra sự thay đổi trong nhận thức và
hành động tập thể của cộng đồng. Do vậy, các lực lượng bên trong và bên ngoài

8


cộng đồng quyết tâm thực hiện kế hoạch hành động nhằm mang lại một sự thay
đổi xã hội theo chiều hướng tích cực. Như là kết quả tất yếu khi các nhận thức,
năng lực và kỹ năng tổ chức của cộng đồng được nâng cao sẽ tạo cơ sở cho việc
hình thành những dự án mới. Từ đó, đời sống của cộng đồng được cải thiện ở
mức cao hơn.

Ngoài những tính chất chung, các dự án phát triển còn có những đặc điểm
riêng. Nó đòi hỏi phải có sự tham gia tích cực, chủ động của cộng đồng trong tất
cả các hoạt động cũng như các giai đoạn của dự án và việc thực hiện các dự án
phát triển chính là một quá trình xây dựng năng lực và tạo quyền cho người dân
để họ có thể tự phát triển chính họ. Các cán bộ phát triển cần phải chú ý tới nhu
cầu, năng lực truyền thống, tập quán, điều kiện cụ thể của cộng đồng để phát huy
tối đa sự tham gia của họ nhằm đạt được các mục tiêu của dự án.
2.1.1.3. Khái niệm về đánh giá
Theo Judy L.Baker (2002): “Đánh giá là quá trình xem xét một cách có hệ
thống và khách quan một dự án, chương trình hoặc một chính sách đang được
thực hiện hoặc đã hoàn thành từ giai đoạn thiết kế đến triển khai và các kết quả
đạt được”.
Như vậy, mục đích của việc đánh giá là để xác định tính phù hợp và
mức độ hoàn thành các mục tiêu, tính hiệu quả, tác động và tính bền vững. Quá
trình đánh giá cần cung cấp thông tin đáng tin cậy và hữu ích, cho phép lồng ghép
những bài học kinh nghiệm vào quá trình ra quyết định của các nhà tài trợ và của
đối tượng tiếp nhận tài trợ. Các tiêu chí đánh giá dự án bao gồm:
- Sự phù hợp: Các mục tiêu và mục đích có phù hợp với những vấn đề và
nhu cầu đang được giải quyết hay không?
- Kết quả: Dự án có được triển khai một cách kịp thời và tiết kiệm chi phí
không?
- Hiệu quả: Dự án/các hoạt động can thiệp đạt được các mục tiêu ở mức độ
nào? Những yếu tố thuận lợi và khó khăn gặp phải trong quá trình triển khai là gì?
- Tác động: Dự án mang lại những kết quả gì? Kết quả của một dự án có thể
có ảnh hưởng tích cực và tiêu cực, theo dự kiến và ngoài dự kiến.
- Tính bền vững: Lợi ích mà dự án mang lại có thể tồn tại lâu dài sau khi dự
án/hoạt động can thiệp đó kết thúc không?

9



2.1.1.4. Khái niệm về tác động của dự án
Tác động của dự án là những thay đổi có thể quy cho dự án, những thay đổi
đối với người hưởng lợi và môi trường xung quanh của họ về mặt kỹ thuật, kinh
tế, văn hoá - xã hội, và các nhân tố thể chế và môi trường.Tác động có thể được
hoạch định trước hoặc không, tích cực hoặc tiêu cực, đạt được ngay hay phải sau
một thời gian, và có thể bền vững hoặc không bền vững. Tác động cũng có thể
quan sát/đo được trong quá trình thực hiện dự án, khi dự án hoàn thành, hoặc phải
sau một thời gian từ khi dự án kết thúc. Nhưng do đối tượng tham gia khác nhau
nên có thể thấy những tác động là khác nhau.
2.1.1.5. Khái niệm về đánh giá tác động dự án
Theo Judy L.Baker (2000): “Đánh giá tác động dự án là một tiến trình
nhằm xem xét dự án đã tác động như thế nào lên các cá nhân, hộ gia đình hay thể
chế. Đánh giá tác động cũng chỉ ra các hậu quả tích cực hay tiêu cực ngoài dự
kiến mà dự án đã tạo ra đối với các đối tượng hưởng lợi”. Còn theo Glenn P.
Jenkins (1995): “Đánh giá tác động dự án làmột loại đánh giá nhằm trả lời các câu
hỏi về nguyên nhân và kết quả của các tác động của dự án”. Có nhiều quan điểm
hay cách tiếp cận khác nhau về đánh giá tác động dự án nhưng các quan điểm hay
các cách tiếp cận này đều hướng đến một mục tiêu chung là để xác định xem dự
án đã tạo ra những tác động gì? các tác động được tạo ra như thế nào?
Theo Ngân hàng thế giới, định nghĩa đánh giá tác động là nghiên cứu
xem những thay đổi trong mức phúc lợi có thực sự là kêt quả của can thiệp
chương trình, dự án chứ không phải của các yếu tố khác hay không (Ngân hàng thế
giới, 2010).
Như vậy, đánh giá tác động nhằm vào việc xác định liệu dự án này có tạo
ra những tác động mong muốn tới các cá nhân, hộ gia đình và các thể chế. Và liệu
những tác động này có phải do việc thực hiện dự án mang lại hay không? Các đánh
giá tác động cũng có thể phát hiện những kết quả không dự kiến trước, có thể là
tích cực hay tiêu cực tới các đối tượng thụ hưởng.
Đánh giá tác động của dự án nhằm trả lời câu hỏi: Liệu dự án đã đạt

được các mục tiêu đề ra? Dự án có tác động như thế nào tới người hưởng thụ (Đỗ
Kim Chung, 2003). Liệu một sự cải thiện nào đó có phải là kết quả trực tiếp của
dự án mang lại hay không? Thiết kế của chương trình có thể được điều chỉnh

10