BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
VIỆN KHOA HỌC GIÁO DỤC VIỆT NAM
---  ---

LÊ THỊ THU HẰNG

QUẢN LÝ ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC
Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG DỰA THEO
LÝ THUYẾT QUẢN LÝ SỰ THAY ĐỔI

LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

HÀ NỘI - 2018


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
VIỆN KHOA HỌC GIÁO DỤC VIỆT NAM
---  ---

LÊ THỊ THU HẰNG

QUẢN LÝ ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC
Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG DỰA THEO
LÝ THUYẾT QUẢN LÝ SỰ THAY ĐỔI
Chuyên ngành: Quản lý giáo dục
Mã số: 9 14 0114

LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Người hướng dẫn khoa học : 1. PGS.TS. Trần Kiểm
2. TS. Nguyễn Anh Dũng

HÀ NỘI - 2018


LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi.
Các số liệu và kết quả nêu trong luận án này chưa từng được ai công
bố trong bất kỳ công trình nào khác.
Tác giả luận án


LỜI CẢM ƠN
Tác giả trân trọng bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến :
- Trung tâm Đào tạo và Bồi dưỡng - Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam;
Vụ Giáo dục Trung học;
- Các nhà khoa học, các thầy giáo, cô giáo đã tận tình giảng dạy, hướng
dẫn cho tác giả trong suốt quá trình học tập;
- Lãnh đạo Sở, phòng Giáo dục Trung học, các trường THPT thuộc Sở
Giáo dục và Đào tạo các tỉnh vùng đồng bằng sông Hồng;
- PGS.TS Trần Kiểm và cố TS. Nguyễn Anh Dũng là người hướng dẫn
khoa học và các nhà khoa học đã hướng dẫn và chỉ bảo nhiều ý kiến quý báu
để tác giả hoàn thành đề tài này.
Mặc dù đã có nhiều cố gắng nhưng chắc chắn Luận án còn có nhiều
thiếu sót. Kính mong nhận được sự chỉ bảo, góp ý của các thầy giáo, cô giáo
và các bạn đồng nghiệp.
Trân trọng.
Hà Nội, tháng 10 năm 2018
Tác giả



MỤC LỤC
Trang

MỞ ĐẦU ....................................................................................................... 1
1. Lý do chọn đề tài ........................................................................................ 1
2. Mục đích nghiên cứu .................................................................................. 4
3. Khách thể và đối tượng nghiên cứu ............................................................ 4
4. Giả thuyết khoa học .................................................................................... 4
5. Nhiệm vụ nghiên cứu ................................................................................. 5
6. Phạm vi nghiên cứu .................................................................................... 5
7. Phương pháp nghiên cứu ........................................................................... 5
8. Các luận điểm bảo vệ ................................................................................. 7
9. Đóng góp mới của đề tài............................................................................. 8
10. Cấu trúc của luận án ................................................................................. 9
Chương 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ ĐỔI MỚI PHƯƠNG
PHÁP DẠY HỌC Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG DỰA
THEO LÝ THUYẾT QUẢN LÝ SỰ THAY ĐỔI .................................... 10
1.1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề ............................................................. 10
1.1.1. Nghiên cứu về quản lý đổi mới phương pháp dạy học ......................... 10
1.1.2. Nghiên cứu về Quản lý sự thay đổi.......................................................... 16
1.2. Một số khái niệm cơ bản ..................................................................... 22
1.2.1. Quá trình dạy học ....................................................................................... 22
1.2.2. Phương pháp ................................................................................................ 22
1.2.3. Phương pháp dạy học ................................................................................. 23
1.2.4. Quản lý và các chức năng quản lý........................................................... 24
1.3. Những vấn đề lý luận cơ bản về quản lý đổi mới phương pháp dạy
học ở trường trung học phổ thông dựa theo lý thuyết Quản lý sự thay
đổi ................................................................................................................ 25



1.3.1. Đặc điểm tâm sinh lý học sinh trung học phổ thông .............................. 25
1.3.2. Phương pháp dạy học ở trường trung học phổ thông .......................... 26
1.3.3. Mối quan hệ phương pháp dạy học với các thành tố của quá trình
dạy học ..................................................................................................................... 27
1.3.4. Đổi mới các thành tố của quá trình dạy học ......................................... 29
1.3.5. Đổi mới phương pháp dạy học ................................................................. 29
1.3.6. Quản lý đổi mới phương pháp dạy học................................................... 32
1.4. Quản lý đổi mới phương pháp dạy học ở trường trung học phổ
thông dựa theo lý thuyết Quản lý sự thay đổi ........................................... 38
1.4.1. Một số tiếp cận hiện đại trong quản lý giáo dục .................................. 38
1.4.2. Nội dung quản lý đổi mới phương pháp dạy học ở trường trung
học phổ thông dựa theo lý thuyết Quản lý sự thay đổi .................................... 43
1.5. Vai trò của hiệu trưởng trường trung học phổ thông trong quản lý đổi
mới phương pháp dạy học dựa theo lý thuyết Quản lý sự thay đổi .............. 52
1.5.1. Hiệu trưởng là một nhà lãnh đạo và là một nhà quản lý .................... 53
1.5.2. Hiệu trưởng là người hỗ trợ, cổ vũ và là xúc tác kích thích sự thay
đổi: ............................................................................................................................ 54
1.5.3. Hiệu trưởng là người xử lý các tình huống xảy ra trong quá trình
thay đổi: ................................................................................................................... 54
1.5.4. Hiệu trưởng là người liên kết các nguồn lực cho sự thay đổi: ........... 54
1.5.5. Hiệu trưởng là người duy trì sự ổn định trong sự thay đổi: ............... 55
1.6. Các nhân tố ảnh hưởng đến quản lý đổi mới phương pháp dạy học
dựa theo lý thuyết Quản lý sự thay đổi ..................................................... 55
1.6.1. Các nhân tố liên quan đến hiệu trưởng .................................................. 55
1.6.2. Các nhân tố liên quan đến tổ trưởng chuyên môn, giáo viên và học
sinh ............................................................................................................................ 55
1.6.3. Các nhân tố liên quan đến môi trường quản lý ..................................... 60


1.7. Tiêu chí xác định kết quả quản lý đổi mới phương pháp dạy học

dựa theo lý thuyết Quản lý sự thay đổi ..................................................... 60
Kết luận chương 1 ...................................................................................... 68
Chương 2. CƠ SỞ THỰC TIỄN VỀ ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY
HỌC VÀ QUẢN LÝ ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC Ở
TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG VÙNG ĐỒNG BẰNG SÔNG
HỒNG DỰA THEO LÝ THUYẾT QUẢN LÝ SỰ THAY ĐỔI .............. 69
2.1. Kinh nghiệm quốc tế về đổi mới phương pháp dạy học và quản lý
đổi mới phương pháp dạy học ................................................................... 69
2.1.1. Nhật Bản ....................................................................................................... 69
2.1.2. Hoa Kỳ .......................................................................................................... 70
2.1.3. Vương quốc Anh:......................................................................................... 71
2.1.4. Singapore .................................................................................................... 72
2.1.5. Bài học kinh nghiệm cho Việt Nam ......................................................... 73
2.2. Khái quát về giáo dục trung học phổ thông vùng Đồng bằng sông
Hồng ............................................................................................................ 74
2.2.1. Vài nét về đặc điểm kinh tế - xã hội......................................................... 74
2.2.2. Vài nét về giáo dục và đào tạo ................................................................. 74
2.3. Khái quát về khảo sát thực trạng ....................................................... 79
2.3.1. Mục đích khảo sát ....................................................................................... 79
2.3.2. Nội dung khảo sát ....................................................................................... 79
2.3.3. Đối tượng và địa bàn khảo sát ................................................................. 80
2.3.4. Phương pháp và công cụ khảo sát ........................................................... 80
2.3.5. Tiêu chí và thang đo ................................................................................... 80
2.3.6. Tiến hành khảo sát...................................................................................... 80
2.3.7. Thu thập và xử lý kết quả khảo sát: ......................................................... 81
2.3.8. Kết luận và đánh giá thực trạng .............................................................. 81


2.4. Thực trạng đổi mới phương pháp dạy học ở trường trung học phổ
thông ........................................................................................................... 82

2.4.1. Nhận thức của cán bộ quản lý và giáo viên về đổi mới phương pháp
dạy học...................................................................................................................... 82
2.4.2. Thực trạng việc thực hiện đổi mới phương pháp dạy học của giáo
viên ............................................................................................................................ 85
2.4.3. Thực trạng về phương pháp học tập của học sinh................................ 86
2.4.4. Các nguyên nhân ảnh hưởng đến đổi mới phương pháp dạy học của
giáo viên .................................................................................................................... 90
2.5. Thực trạng quản lý đổi mới phương pháp dạy học ở trường trung học
phổ thông dựa theo lý thuyết quản lý sự thay đổi .......................................... 92
2.5.1. Giai đoạn chuẩn bị đổi mới phương pháp dạy học .............................. 92
2.5.2. Giai đoạn triển khai thực hiện đổi mới phương pháp dạy học .......... 97
2.5.3. Giai đoạn phát triển bền vững kết quả đổi mới phương pháp dạy học . 110
2.6. Thực trạng các nhân tố ảnh hưởng đến quản lý đổi mới phương pháp dạy
học ở trường trung học phổ thông ................................................................ 112
2.6.1. Các nhân tố thuộc chủ thể quản lý (Hiệu trưởng) .............................. 112
2.6.2. Các nhân tố thuộc đối tượng quản lý (GV, HS) .................................. 113
2.6.3. Các nhân tố thuộc môi trường quản lý ................................................. 114
2.7. Đánh giá thực trạng đổi mới phương pháp dạy học và quản lý đổi
mới phương pháp dạy học theo lý thuyết Quản lý sự thay đổi .............. 115
2.7.1. Ưu điểm ...................................................................................................... 115
2.7.2. Tồn tại ......................................................................................................... 115
2.7.3. Nguyên nhân tồn tại ................................................................................. 116
Kết luận chương 2 .................................................................................... 117
Chương 3. BIỆN PHÁP QUẢN LÝ ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY
HỌC Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG DỰA THEO LÝ
THUYẾT QUẢN LÝ SỰ THAY ĐỔI ..................................................... 118


3.1. Định hướng đề xuất biện pháp quản lý đổi mới phương pháp dạy
học ở trường trung học phổ thông ..................................................................... 118

3.2. Nguyên tắc đề xuất biện pháp quản lý đổi mới phương pháp dạy học
ở trường trung học phổ thông dựa theo lý thuyết Quản lý sự thay đổi ........ 119
3.2.1. Đảm bảo tính mục tiêu ............................................................................. 120
3.2.2. Đảm bảo tính hiệu quả............................................................................. 120
3.2.3. Đảm bảo tính hệ thống............................................................................. 121
3.2.4. Đảm bảo tính đồng bộ.............................................................................. 121
3.2.5. Đảm bảo tính thực tiễn và khả thi.......................................................... 122
3.3. Các nhóm biện pháp quản lý đổi mới phương pháp dạy học ở trường
trung học phổ thông dựa theo lý thuyết Quản lý sự thay đổi .................... 122
3.3.1. Nhóm các biện pháp chuẩn bị đổi mới phương pháp dạy học ............. 122
3.3.2. Nhóm các biện pháp triển khai thực hiện đổi mới phương pháp
dạy học ................................................................................................................... 133
3.3.3. Nhóm biện pháp phát triển bền vững kết quả đổi mới phương pháp
dạy học ở trường trung học phổ thông ............................................................ 1566
3.4. Mối quan hệ giữa các nhóm biện pháp............................................. 163
3.5. Khảo nghiệm và thử nghiệm biện pháp đề xuất .............................. 164
3.5.1. Khảo nghiệm .............................................................................................. 164
3.5.2. Thử nghiệm ................................................................................................ 169
Kết luận chương 3 .................................................................................... 176
KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ ........................................................... 178
CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN
QUAN ĐẾN LUẬN ÁN ............................................................................ 181
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO ................................................. 183
PHỤ LỤC


DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
CBQL
CNTT


CBQL
Công nghệ thông tin

CSVC
CT & SGK

Cơ sở vật chất
Chương trình và sách giáo khoa

CNH-HĐH
GDĐT

Công nghiệp hóa- Hiện đại hóa
Giáo dục và đào tạo

GV
GDTrH
GQVĐ

Giáo viên
Giáo dục Trung học
Giải quyết vấn đề

HĐDH
HĐH

Hoạt động dạy học
Hoạt động học

HS


Học sinh

HTDH

Hình thức dạy học

KTDH

Kĩ thuật dạy học

NCBH

Nghiên cứu bài học

PPDH

Phương pháp dạy học

PTDH

Phương tiện dạy học

QLGD
QLSTĐ

Quản lý giáo dục
Quản lý sự thay đổi

SHCM


Sinh hoạt chuyên môn

TCM

Tổ chuyên môn

THPT

Trung học phổ thông

THCS

Trung học cơ sở

TTCM

Tổ trưởng chuyên môn


DANH MỤC BẢNG
Trang
Bảng 1.1. Khả năng của các PPDH trong việc thực hiện các mục tiêu dạy học ...... 28
Bảng 1.2. So sánh cách tiếp cận các thành tố của quá trình dạy học ....................... 29
Bảng 1.3. Tiêu chí xác định kết quả quản lý đổi mới phương pháp dạy học trường
trung học phổ thông dựa theo lý thuyết Quản lý sự thay đổi ................. 61
Bảng 2.1. Qui mô phát triển trường lớp, học sinh, giáo viên .................................. 74
Bảng 2.2. Kết quả xếp loại hai mặt giáo dục, tỉ lệ tốt nghiệp trung học phổ thông . 75
Bảng 2.3. Trình độ đào tạo của cán bộ quản lý và giáo viên................................... 76
Bảng 2.4. Độ tuổi của CBQL và GV...................................................................... 76

Bảng 2.5a. Cơ sở vật chất phục vụ dạy và học ....................................................... 78
Bảng 2.5b. Cơ sở vật chất phục vụ dạy và học ....................................................... 78
Bảng 2.5c. Cơ sở vật chất phục vụ dạy và học ....................................................... 79
Bảng 2.6. Số lượng người khảo sát ........................................................................ 80
Bảng 2.7. Mức độ ảnh hưởng của các nhân tố tới đổi mới PPDH........................... 90
Bảng 3.1. Kết quả khảo nghiệm tính cần thiết, tính khả thi của các biện pháp đề xuất ... 166
Bảng 3.2. Tương quan giữa tính cần thiết và tính khả thi của các biện pháp đề xuất.. 167


DANH MỤC SƠ ĐỒ
Trang
Sơ đồ 1.1. Mối quan hệ giữa các thành tố của quá trình dạy học ............................ 22
Sơ đồ 1.2. Hoạt động học và phát triển năng lực phẩm chất ................................... 31
Sơ đồ 1.3. Thay đổi cách tiếp cận quản lý giáo dục................................................ 32
Sơ đồ 1.4. Nguyên tắc của Quản lý sự thay đổi ..................................................... 43
Sơ đồ 1.5. Quy trình của Quản lý sự thay đổi ........................................................ 44


DANG MỤC BIỂU ĐỒ
Trang
Biểu đồ 2.1.

Nhận thức về mức độ cần thiết đổi mới PPDH của CBQL và
GV ............................................................................................... 82

Biểu đồ 2.2.

Nhận thức về đổi mới PPDH của CBQL và GV.............................. 84

Biểu đồ 2.3.


Mức độ thực hiện đổi mới PPDH ................................................. 85

Biểu đồ 2.4.

Hoạt động học trên lớp của HS ..................................................... 87

Biểu đồ 2.5.

Hoạt động học ở nhà của HS ........................................................ 88

Biểu đồ 2.6:

Nhận thức về xây dựng kế hoạch chiến lược đổi mới PPDH ............ 93

Biểu đồ 2.7:

Mức độ thực hiện xây dựng KH chiến lược đổi mới PPDH .......... 94

Biểu đồ 2.8:

Nhận thức về tuyên truyền, phổ biến kế hoạch đổi mới PPDH........... 95

Biểu đồ 2.9:

Mức độ thực hiện tuyên truyền, phổ biến KH đổi mới PPDH ............ 96

Biểu đồ 2.10:

Việc tuyên truyền, phổ biến KH đến các đối tượng ...................... 96


Biểu đồ 2.11.

Thành lập đội tiên phong .............................................................. 97

Biểu đồ 2.12.

Quản lý các nguồn lực .................................................................. 99

Biểu đồ 2.13.

Tập huấn, bồi dưỡng GV ............................................................ 101

Biểu đồ 2.14.

Chỉ đạo hoạt động tổ chuyên môn đổi mới SHCM theo NCBH ....... 102

Biểu đồ 2.15.

Quản lý, chỉ đạo hoạt động dạy của GV......................................... 103

Biểu đồ 2.16.

Chỉ đạo GV hướng dẫn phương pháp học tập cho HS ................ 104

Biểu đồ 2.17.

Mức độ thực hiện đổi mới KTĐG HS......................................... 106

Biểu đồ 2.18.


Chỉ đạo đổi mới kiểm tra, đánh giá học sinh ............................... 107

Biểu đồ 2.19.

Đổi mới việc tự chủ chương trình, kế hoạch dạy học .................. 108

Biểu đồ 2.20.

Đổi mới đánh giá giờ dạy GV .................................................... 109

Biểu đồ 2.21.

Việc khích lệ, tạo động lực của hiệu trưởng................................ 110

Biểu đồ 2.22.

Duy trì đổi mới PPDH liên tục ................................................... 111

Biểu đồ 2.23.

Kiểm tra đánh giá việc thực hiện Kế hoạch đổi mới PPDH .................. 112

Biểu đồ 2.24.

Ảnh hưởng của các nhân tố thuộc chủ thể quản lý ...................... 112

Biểu đồ 2.25.

Đối với GV ................................................................................ 113


Biểu đồ 2.26.

Đối với HS ................................................................................. 113

Biểu đồ 2.27.

Đối với các nhân tố thuộc môi trường quản lý ............................ 114

Biểu đồ 3.1.

Khảo nghiệm tính cần thiết và tính khả thi của các biện pháp ... 114


1

MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
1.1. Một trong những đặc điểm cơ bản của thời đại ngày nay là cuộc cách mạng
khoa học – công nghệ phát triển như vũ bão dẫn tới sự bùng nổ thông tin. Thế giới
hiện nay đang bước vào cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0, bối cảnh đó đòi hỏi mỗi
cá nhân phải tiếp thu, cập nhật một khối lượng lớn kiến thức, những thành tựu hiện
đại về các lĩnh vực khoa học tự nhiên, khoa học xã hội – nhân văn để họ có thể nhanh
chóng thích nghi với cuộc sống hiện đại.
Chính vì lẽ đó, QTDH ở trường phổ thông đang tồn tại mâu thuẫn giữa một
bên là khối lượng tri thức ngày càng tăng lên, phức tạp hơn với thời lượng học tập có
hạn. Để giải quyết mâu thuẫn đó phải đổi mới PPDH theo định hướng phát triển năng
lực HS để bồi dưỡng năng lực tự học, có khả năng học tập suốt đời.
Thực hiện Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 04 tháng 11 năm 2013 Hội nghị lần
thứ tám Ban Chấp hành Trung ương khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện GDĐT,

đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định
hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế, giáo dục phổ thông nước ta nói riêng
đang thực hiện bước chuyển từ chương trình giáo dục tiếp cận nội dung sang tiếp cận
năng lực của người học, nghĩa là từ chỗ chủ yếu quan tâm đến việc HS học được cái
gì đến chỗ quan tâm HS vận dụng được cái gì qua việc học, PPDH chuyển từ dạy học
theo định hướng nội dung, nặng về truyền thụ kiến thức sang dạy học theo định hướng
phát triển năng lực.
Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện
GDĐT: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại;
phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người
học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc. Tập trung dạy cách
học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri
thức, kỹ năng, phát triển năng lực. Chuyển từ học chủ yếu trên lớp sang tổ chức hình
thức học tập đa dạng, chú ý các hoạt động xã hội, ngoại khóa, nghiên cứu khoa học.


Luận án đủ ở file: Luận án full