NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM, TÍNH CHẤT LOẠI ĐẤT XÁM PHÙ SA CỔ DƯỚI CÁC TRẠNG THÁI RỪNG KHÁC NHAU TẠI VƯỜN QUỐC GIA LÒ GÒ XA MÁT TỈNH TÂY NINH
Bạn đang xem bản rút gọn của tài liệu. Xem và tải ngay bản đầy đủ của tài liệu tại đây (1.95 MB, 62 trang )
BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP
NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM, TÍNH CHẤT LOẠI ĐẤT XÁM
PHÙ SA CỔ DƯỚI CÁC TRẠNG THÁI RỪNG KHÁC NHAU
TẠI VƯỜN QUỐC GIA LÒ GÒ - XA MÁT
TỈNH TÂY NINH
Họ và tên sinh viên: HOÀNG MAI HƯƠNG
Ngành: LÂM NGHIỆP
Niên khóa: 2005 – 2009
Tháng 6/ 2009
NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM, TÍNH CHẤT LOẠI ĐẤT XÁM
PHÙ SA CỔ DƯỚI CÁC TRẠNG THÁI RỪNG KHÁC NHAU
TẠI VƯỜN QUỐC GIA LÒ GÒ - XA MÁT
TỈNH TÂY NINH
Tác giả
HOÀNG MAI HƯƠNG
Khóa luận được đệ trình để đáp ứng yêu cầu
cấp bằng Kỹ sư ngành Lâm nghiệp
Giáo viên hướng dẫn: Th.S: NGUYỄN THỊ BÌNH
Tháng 06 năm 2009
i
NHẬN XÉT CỦA GIÁO VIÊN HƯỚNG DẪN
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
ii
NHẬN XÉT CỦA GIÁO VIÊN PHẢN BIỆN 1
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
iii
NHẬN XÉT CỦA GIÁO VIÊN PHẢN BIỆN 2
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
iv
LỜI CẢM ƠN
Ban giám hiệu trường Đại học nông lâm thành phố Hồ Chí Minh, các thầy cô trong
khoa Lâm Nghiệp đã truyền đạt những kiến thức cho tôi trong suốt quá trình học tại trường.
Đặc biệt là Thạc sĩ Nguyễn Thị Bình - giáo viên khoa Lâm nghiệp, đã tận tình giúp đỡ
hướng dẫn và đóng góp những ý kiến quý báu để tôi hoàn thành cuốn luận văn này.
Ban lãnh đạo cùng tập thể cán bộ công nhân viên, Ban quản lý Vườn Quốc Gia Lò Gò
– Xa Mát đã tạo mọi điều kiện giúp đỡ cho tôi trong thời gian học tập vừa qua.
Gia đình và bạn bè đã giúp đỡ và động viên tôi trong suốt quá trình học tập.
Cảm ơn tập thể lớp đã động giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tại trường.
Tp.HCM, tháng 06 năm 2009
Sinh viên thực hiện
Hoàng Mai Hương
v
TÓM TẮT
Đề tài ” Nghiên cứu đặc điểm, tính chất loại đất xám dưới các trạng thái rừng khác
nhau” được tiến hành tại Vườn Quốc Gia Lò Gò - Xa Mát - tỉnh Tây Ninh, thời gian từ tháng
3 cho đến tháng 6.
-
Mục tiêu nghiên cứu của đề tài là:
Nghiên cứu một số đặc điểm, tính chất của ba loại đất dưới các thảm thực vật rừng tự
nhiên, xem xét mối quan hệ hữu cơ tác động qua lại giữa rừng và đất để thể hiện ảnh hưởng
của tán rừng đến sự thay đổi tính chất của đất đai trên quan điểm “rừng tốt - đất tốt” và ngược
lại “Đất tốt - rừng tốt”.
- Để thực hiện mục tiêu nghiên cứu trên, phương pháp nghiên cứu được tiến hành như
sau:
Lập ô tiêu chuẩn tạm thời có diện tích 1000 m2.
Tiến hành đo đếm các chỉ tiêu: đường kính( D1,3), chiều cao( Hvn), N cây/ha.
Chọn vị trí đào phẫu diện: là giao điểm của hai đường chéo trong ô tiêu chuẩn với kích
thước của phẫu diện: Dài 1 - 1,2 m, rộng 0,8 - 1 m, sâu 1 - 1,2 m. Phẫu diện được đào không ở
gần đường đi, thành phẫu diện đất đối diện với ánh sáng mặt trời, đất đào được đổ sang hai
bên, không đứng lên trên bề mặt thành phẫu diện.
Tiến hành mô tả phẫu diện: tên đất, độ sâu tầng đất, màu sắc, độ ẩm, mùn, sa cấu đất,
rễ cây, cấu trúc, độ chặt… Kết hợp với việc lấy mẫu đất.
- Từ đó, đề tài đã thu được những kết quả sau:
1. Bước đầu phân tích được mối quan hệ tác động lẫn nhau giữa các yếu tố tự nhiên( và
kể cả hoạt động sản xuất của con người) tham gia vào sự hình thành loại
đất xám phù sa cổ tại khu vực nghiên cứu.
2. Đánh giá khái quát được tình hình sinh trưởng phát triển của ba trạng thái rừng thông
qua một số chỉ tiêu sinh trưởng cơ bản: D1,3, N (cây/ha), G (m2/ha), M (m3/ha).
3.
Phân tích được một số chỉ tiêu lý hóa tính cơ bản của loại đất xám phù sa cổ dưới ba
trạng thái rừng khác nhau.
vi
MỤC LỤC
Trang
Trang tựa.............................................................................................................................i
Cảm tạ.................................................................................................................................v
Tóm tắt............................................................................................................................... vi
Mục lục ..............................................................................................................................vii
Danh sách các bảng .......................................................................................................... ix
Danh sách các hình .............................................................................................................x
CHƯƠNG 1. MỞ ĐẦU ....................................................................................................1
1.1 Đặt vấn đề .................................................................................................................. .1
1.2 Mục đích nghiên cứu ................................................................................................. .2
1.3 Giới hạn đề tài ........................................................................................................... .2
CHƯƠNG 2. TỔNG QUAN KHU VỰC NGHIÊN CỨU ............................................3
2.1. Điều kiện tự nhiên ......................................................................................................3
2.1.1 Vị trí địa lí .................................................................................................................3
2.1.2 Địa chất .....................................................................................................................4
2.1.3. Địa hình, địa mạo .....................................................................................................5
2.1.4 Thổ nhưỡng ..............................................................................................................7
2.1.5 Khí hậu ......................................................................................................................8
2.1.6 Thủy văn ...................................................................................................................9
2.1.7 Tài nguyên rừng ...................................................................................................... 10
2.2 Một số hoạt động của người dân liên quan đến việc sử dụng đất
trong khu vực ..........................................................................................................10
CHƯƠNG 3. ĐỐI TƯỢNG - MỤC TIÊU, NỘI DUNG VÀ
PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU ....................................................... 12
3.1 Đối tượng nghiên cứu ..................................................................................................12
3.2 Mục tiêu nghiên cứu ....................................................................................................12
3.3 Nội dung nghiên cứu ...................................................................................................12
3.4 Phương pháp nghiên cứu .............................................................................................13
3.4.1 Công tác nội nghiệp..................................................................................................15
CHƯƠNG 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN .....................................21
4.1 Khái quát tình hình sinh trường của 3 trạng thái rừng trên đất xám
vii
phù sa cổ tại Vườn Quốc Gia Lò Gò Xa Mát ..........................................................21
4.1.1 Trạng thái rừng IIIA1 ...............................................................................................21
4.1.2 Trạng thái rừng IIA....................................................................................................23
4.1.3 Trạng thái rừng IIB ....................................................................................................25
4.2 Một số nhận định bước đầu về sự hình thành loại đất xám
trên nền phù sa cổ dưới ba trạng thái rừng tự nhiên IIIA1, IIA, IIB
tại khu vực khảo sát ..................................................................................................27
4.2.1 Các nhân tố tham gia vào sự hình thành đất tại khu vực..........................................28
4.2.2 Các quá trình chủ yếu tham gia vào sự hình thành đất yếu tại
khu vực khảo sát .....................................................................................................30
4.3 Đặc điểm và tính chất của loại đất xám trên nền phù sa cổ
dưới ba trạng thái rừng IIIA1, IIA và IIB
tại Vườn Quốc Gia Lò Gò – Xa Mát ....................................................................... .32
4.3.1 Đặc điểm, tính chất của đất xám trên nền phù sa cổ ở
trạng thái rừng IIIA1...................................................................................................32
4.3.2 Đặc điểm, tính chất của đất xám trên nền phù sa cổ ở
trạng thái rừng IIA. ....................................................................................................35
4.3.3 Đặc điểm, tính chất của đất xám trên nền phù sa cổ ở
trạng thái rừng IIB .....................................................................................................38
CHƯƠNG 5. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ .................................................................44
TÀI LIỆU THAM KHẢO
PHỤ LỤC
viii
DANH SÁCH BẢNG
Trang
Bảng 4.1: Tóm tắt một số đặc trưng điều tra của trạng rừng IIIA1
trên đất xám phù sa cổ .............................................................................................22
Bảng 4.2: Tóm tắt một số đặc trưng điều tra của trạng rừng IIA
trên đất xám phù sa cổ .............................................................................................24
Bảng 4.3: Tóm tắt một số đặc trưng điều tra của trạng rừng IIB
trên đất xám phù sa cổ .............................................................................................26
Bảng 4.4: Thành phần cơ giới của đất xám ở trạng thái rừng IIIA1...................................35
Bảng 4.5: Độ chua, cation trao đổi và tổng bazơ của đất xám
ở trạng thái rừng IIIA1 ...............................................................................................36
Bảng 4.6: Hàm lượng mùn, đạm, lân, kali trong đất xám tại
trạng thái rừng IIIA1...................................................................................................36
Bảng 4.7: Thành phần cơ giới của đất xám ở trạng thái rừng IIA ....................................38
Bảng 4.8: Độ chua, cation trao đổi và tổng bazơ của đất xám
ở trạng thái rừng IIA ..................................................................................................39
Bảng 4.9: Hàm lượng mùn, đạm, lân, kali trong đất xám
tại trạng thái rừng IIA ...............................................................................................39
Bảng 4.10: Thành phần cơ giới của đất xám ở trạng thái rừng IIB ...................................41
Bảng 4.11: Độ chua, cation trao đổi và tổng bazơ của đất xám
ở trạng thái rừng IIB ..................................................................................................42
Bảng 4.12: Hàm lượng mùn, đạm, lân, kali trong đất xám
tại trạng thái rừng IIB ................................................................................................42
ix
DANH SÁCH HÌNH
Trang
Hình 4.1: Trạng thái rừng IIIA1 trên đất xám phù sa cổ
tại khu vực nghiên cứu..............................................................................................23
Hình 4.2: Trạng thái rừng IIA trên đất xám phù sa cổ
tại khu vực nghiên cứu..............................................................................................25
Hình 4.3: Trạng thái rừng IIB trên đất xám phù sa cổ
tại khu vực nghiên cứu..............................................................................................27
Hình 4.4: Đất xám phù sa cổ dưới trạng thái rừng IIIA1 ...................................................35
Hình 4.5: Đất xám phù sa cổ dưới trạng thái rừng IIA ......................................................38
Hình 4.6: Đất xám trên nền phù sa cổ dưới trạng thái rừng IIB ........................................41
x
Chương 1
MỞ ĐẦU
1.1 Đặt vấn đề
Cuộc sống của con người ngày càng hiện đại hóa, nhiều nhà máy, xí nghiệp
đang dần dần mọc lên. Song song với vấn đề đó, nhiều loại khí thải được thải ra môi
trường làm cho môi trường của chúng ta ngày càng bị ô nhiễm. Do đó, vấn đề bảo vệ
và phục hồi rừng là một việc rất quan trọng và cần thiết trong cuộc sống hiện nay. Bởi
lẽ, rừng không những cung cấp cho chúng ta gỗ, củi, thuốc, đem lai lợi ích kinh tế
cao, mà còn góp phần phòng hộ, chống xói mòn, hạn hán, lũ lụt và đặc biệt rừng điều
hòa khí hậu, làm cho môi trường của chúng ta trở nên mát mẻ, trong lành hơn. Với 3/4
là diện tích tự nhiên là đồi núi dốc, trong đó có khoảng 77% là đất quy hoạch cho lâm
nghiệp gồm đất có rừng và chưa có rừng. Nhưng do chúng ta khai thác bừa bãi nên
nguồn tài nguyên mà đặc biệt là tài nguyên rừng ngày càng trở nên cạn kiệt, độ che
phủ rừng chỉ vào khoảng 33%. Do vậy, việc mở rộng diện tích rừng, bảo vệ và duy trì
các thành phần loài trong rừng là một điều cần thiết, một việc làm cấp bách hiện nay.
Tân Biên là một huyện biên giới thuộc tỉnh Tây Ninh, có diện tích rừng tương
đối lớn. Nhưng diện tích rừng gỗ tương đối thấp, phần lớn chỉ còn lại các trạng thái
rừng nghèo kiệt sau khai thác. Nguyên nhân của sự suy thoái rừng và đất rừng ở đây là
do chuyển đất rừng thành đất canh tác nông nghiệp, khai hoang bừa bãi, do nạn cháy
rừng và do khai thác rừng không hợp lý… Từ đó dẫn đến hình thành những khu rừng
nghèo kiệt, rừng cây bụi và đặc biệt hình thành những vùng đất xám bạc màu, bị đá
ong hóa. Hậu quả là môi trường sống ngày càng xấu đi, đất đai ngày càng trở nên cằn
cỗi, xói mòn. Ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng sinh trưởng phát triển của hệ thực vật
rừng, đặc biệt là các loài cây gỗ lớn, quý hiếm, có giá trị kinh tế cao,cũng như các loài
động vật sống trong khu vực. Do vậy, việc phục hồi lại rừng, bảo vệ, cải thiện và nâng
cao độ phì cho đất, qua đó nâng cao sức sản xuất của đất rừng và rừng tại tỉnh Tây
Ninh nói chung, Vườn quốc gia Lò Gò - Xa Mát nói riêng là hết sức cần thiết và cấp
bách. Đặc biệt, do Vườn quốc gia Lò Gò - Xa Mát mới được thành lập nên việc tìm
hiểu đặc điểm, tính chất của các loại đất dưới các thảm thực vật rừng khác nhau, làm
1
rõ mối quan hệ hữu cơ giữa đất rừng và rừng là rất quan trọng. Đồng thời, làm cơ sở
cho việc quy hoạch sử dụng đất một cách phù hợp cho từng loài cây trồng đạt hiệu
quả cao tại điạ phương này. Cũng như việc bảo tồn đa dạng sinh học các loài động
thực vật trong Vườn quốc gia Lò Gò - Xa Mát.
Xuất phát từ những lí do trên, được sự chấp thuận và phân công của bộ môn
Lâm Sinh, dưới sự hướng dẫn trực tiếp của cô Nguyễn Thị Bình, chúng tôi thực hiện
đề tài:
“ Nghiên cứu đặc điểm, tính chất loại đất xám phù sa cổ dưới các trạng thái rừng khác
nhau tại Vườn Quốc Gia Lò Gò - Xa Mát - tỉnh Tây Ninh”.
1.2 Mục đích nghiên cứu
Mục đích của đề tài là tìm hiểu đặc điểm tính chất của đất xám trên nền phù sa
cổ ớ các trạng thái rừng khác nhau. Từ đó nhận thấy được cùng một loại đất xám
nhưng ở các trạng thái rừng khác nhau thì nó sẽ biến đổi như thế nào. Qua đó, chúng
tôi có thể thấy được mối quan hệ hữu cơ giữa đất và rừng, để bước đầu đề xuất biện
pháp quy hoạch sử dụng đất bền vững.
1.3 Giới hạn đề tài
Do thời gian có hạn nên đề tài chỉ tập trung nghiên cứu một loại đất là đất xám
trên nền phù sa cổ tại khu vực. Số lượng mẫu điều tra còn ít nên việc đánh giá đặc
điểm và tính chất của đất còn mang tính chủ quan. Do đó, cần có thêm thời gian để
việc đánh giá được cụ thể và chính xác hơn.
Hơn nữa, do kinh phí và trình độ còn hạn hẹp nên phần lớn việc phân tích sự
hình thành và phát sinh của đất dựa vào số liệu của Vườn Quốc Gia Lò Gò - Xa Mát
tỉnh Tây Ninh.
2
Chương 2
TỔNG QUAN KHU VỰC NGHIÊN CỨU
2.1 Điều kiện tự nhiên
2.1.1 Vị trí địa lý
Vườn Quốc gia Lò Gò - Xa Mát nằm trên địa bàn ba xã Tân Lập, Tân Bình,
Hòa Hiệp của huyện Tân Biên, cách thị xã Tây Ninh 35 km về phía Tây Bắc.
- Phía Bắc và Tây giáp Campuchia, phía Tây giới hạn bằng sông Vàm Cỏ Đông
- Phía Đông giáp vùng nông nghiệp thuộc Tân Lập - Tân Bình
- Phía Nam giáp vùng nông nghiệp Hòa Hiệp
Hình 2.1: Sơ đồ vị trí Vườn Quốc Gia Lò Gò - Xa Mát.
( Theo nguồn phòng Tài Nguyên và môi trường huyện Tân Biên).
3
Tổng diện tích của VQG, kể cả vùng đệm là 18.806 ha
Tọa độ địa lý của Vườn Quốc Gia Lò Gò - Xa Mát được xác định như sau:
11o 30’ 4.97 - 11o 40’ 38.96 vĩ độ Bắc
105o 48’ 2.27 - 105o 58’ 20.47 kinh độ Đông
Những thuận lợi và khó khăn về vị trí địa lý của khu vực trong việc phát triển
kinh tế nói chung và bảo vệ tài nguyên đất rừng nói riêng.
Thuận lợi:
Huyện Tân Biên có đường biên giới giáp với Campuchia nên rất thuận lợi cho
việc trao đổi hàng hóa, phát triển về du lịch giữa hai nước nhằm phát triển kinh tế,
nâng cao chất lượng cuộc sống.
Khó khăn:
Huyện vẫn còn là huyện miền núi, vùng sâu, vùng xa, trình độ văn hóa còn
thấp, ý thức bảo vệ rừng còn kém, trình độ canh tác của người dân chưa cao… Hơn
nữa, huyện Tân Biên có đường biên giới với Campuchia nên rất thuận lợi cho người
dân Campuchia lén lút khai thác trái phép lâm sản. Hơn nữa, những con đường dẫn vô
rừng rất thuận lợi cho xe chạy. Do đó, Rất khó khăn cho công tác bảo vệ rừng ở đây.
2.1.2 Địa chất
Cấu trúc địa chất tỉnh Tây Ninh hiện tại có vị trí tiếp giáp giữa rìa Tây Nam của
địa khối Kontum và bồn trũng Cửu Long - Côn Sơn. Các thành tạo địa chất của cả tỉnh
bao gồm trầm tích đệ tứ và phun trào Permie muộn. Tại khu vực Lò Gò Xa Mát, các
thành tạo trầm tích mới nhất chỉ có thành tạo tuổi Holocene, gồm các trầm tích sông,
sông đầm lầy và trầm tích sông biển.
- Đánh giá chung:
Khu vực Vườn Quốc Gia Lò Gò - Xa Mát có nguồn gốc địa chất đơn giản. Phân
tích chi tiết hơn thì nền địa chất tại khu vực VQG có thuộc trầm tích đệ tứ có tuổi
Pleistocene thuộc hệ tầng Mộc Hóa và Holocene thuộc Holocene thượng và hạ, trầm
tích sông và đầm lầy, không có trầm tích trung thuộc trầm tích biển tại khu vực này.
Các hoạt động kiến tạo tại khu vực này đã diễn ra từ thời cổ xưa và đã ổn định.
4
Các đứt gãy địa chất có thể xác định trong khu vực Vườn Quốc Gia tương ứng là đứt
gãy Vàm Cỏ Đông, Xa Mát - sông Sài Gòn.
Các thành tạo địa chất thuộc trầm tích Đệ Tứ trong khu vực Lò Gò - Xa Mát
như sau (từ tuổi cổ đến trẻ):
-
Trầm tích Pleistocene thượng, tầng trên: trầm tích sông với các thành phần sỏi,
cát, bột, sét chiếm phần lớn diện tích của Vườn Quốc Gia.
-
Trầm tích Holocene hạ - trung: thuộc trầm tích sông với các thành phần cuội
sỏi, cát, bột sét. Phân bố chủ yếu dọc lưu vực sông Vàm Cỏ.
-
Trầm tích Holocene thượng phần dưới: thuộc trầm tích sông - đầm lầy, thành
phần vật liệu bột, sét, di tích thực vật, than bùn. Phân bố tại tại các địa hình thấp trũng
hoặc các trũng đầm lầy hóa có độ cao địa hình tại chỗ chênh lêch 0,5 - 1 m. Với thành
phần chủ yếu là bùn nhão mềm bở, sét chiếm ưu thế
-
Trầm tích Holocene thượng phần trên: thành phần cát sét, bột sét, dii tích thực
vật ở khu vực thuộc trầm tích sông. Phân bố dọc lưu vực các suối nhỏ như Da Ha.
2.1.3 Địa hình, địa mạo
Tây Ninh thuộc khu vực chuyển tiếp địa hình giữa đồng bằng bậc thềm cao
Đông Nam bộ và đồng bằng thấp trũng Đồng Bằng Sông Cửu Long, và địa hình cao
hơn nữa là vùng bán bình nguyên đất đỏ bazan. Với đặc điểm địa hình đồng bằng cao
không bị ngập nước mùa mưa như Đồng Bằng Sông Cửu Long hoặc chỉ có ngập cục
bộ theo vi địa hình và ngập ven bải bồi sông ở các đoạn thuộc hạ lưu thuộc Vàm Cỏ
Đông. Vì địa hình thay đổi ở phạm vi nhỏ do quá trình san bằng tích tụ bề mặt tạo
trũng cục bộ trên bề mặt thềm phù sa cổ. Địa hình dốc từ phía Bắc xuống phía Nam và
Đông Nam hướng về sông Vàm Cỏ Đông. Trên phạm vi rộng hơn thì hướng dốc địa
hình hướng từ Cambodia dốc dần về sông Vàm Cỏ Đông.
Nhìn chung Vườn Quốc Gia Lò Gò - Xa Mát nằm trên thềm sông cổ, có hoạt
động nội sinh ổn định nên địa hình địa mạo cũng đơn giản không có nhiều thay đổi
phức tạp.
5
Hình 2.2: Sơ đồ địa hình Vườn Quốc Gia Lò Gò - Xa Mát
( Theo nguồn phòng Tài Nguyên - Môi Trường huyện Tân Biên)
Vườn Quốc gia Lò Gò - Xa Mát có địa hình gần nh ư bằng phẳng, thay đổi
trong khoảng 5 - 20 m rải rác có những gò cao với độ cao không vượt quá 25 m so với
mực nước biển. Cả vùng có độ dốc trung bình 10 - 50, cao độ trung bình so với mặt
nước biển là 13 m. Do vậy, VQG có địa hình gần như bằng phẳng như là kiểu của bậc
thềm sông Vàm Cỏ Đông. Có thể phân chia địa hình cho khu vực Lò Gò - Xa Mát
thành các kiểu phụ tiểu địa hình là bằng phẳng, trũng và gò hình thành các trảng và
bàu ngập nước trong mùa mưa.
6
Hình 2.3: Mặt cắt địa hình hướng Bắc - Nam
( Theo nguồn tài nguyên và môi trường huyện Tân Biên)
2.1.4 Thổ nhưỡng
Trên cơ sở nền địa chất trầm tích dày, phong hóa mạnh tạo thành các khối
laterit vững chắc, với các loại đất phù sa cổ phát triển cùng với các quá trình địa mạo
san bằng và bào mòn tạo nên các lớp đất cát trên bề mặt thấy xuất hiện rải rác trong
Vườn Quốc Gia và đặc biệt là phần phía Bắc có địa hình thấp trũng lôi kéo cát trong
thềm cổ. Việc xuất hiện các khối laterit lớn, mà nhiều nơi lộ ra trên bề mặt do kết quả
tích tụ oxyt sắt -nhôm. Phân bố của các khối laterit này thấy xuất hiện tại các trảng,
bàu có địa hình bằng phẳng tạo điều kiện nước không thấm xuống dưới được gây ngập
một khoảng thời gian trong mùa mưa.
Tại khu vực nghiên cứu có 4 loại đất chính sau:
- Đất phù sa cổ (Đất xám điển hình): phát triển trên thềm phù sa cổ, chiếm phần
lớn diện tích Vườn Quốc Gia. Đất có thành phần cơ giới cát pha đến thịt nhẹ, phân tích
thành phần cơ giới cho thấy cấp hạt cát chiếm gần 50% cho cả các tầng từ bề mặt cho
đến độ sâu 60 cm. Khả năng giữ nước kém.Tầng đất dày (> 100 cm), đất chua và có
hàm lượng mùn thấp. Phân bố trên dạng địa hình khá cao, phần lớn diện tích trên loại
đất này còn rừng che phủ nên khả năng thoái hoá chưa trầm trọng.
- Đất phù sa sông suối (Đất xám có tầng loang lổ đỏ vàng): chiếm khoảng 20 %
diện tích. Đất phát triển trên phù sa cổ, vùng địa hình trung bình, trên các dạng đồi
thấp, bát úp. Phân bố dọc các suối Đa Ha, Mẹt Nu, Sa Nghe...Đất có thành phần cơ
giới cát pha thịt nhẹ.
Tầng đất sâu ( > 100 cm), hơi chua (pH = 4,0 - 4,5).
- Đất phù sa có tầng laterit: đất hình thành do mực nước ngầm dao động lớn giữa
hai mùa khô và mưa tạo điều kiện kết von và những khu vực có độ che phủ thấp hoặc
7
không có thực vật che phủ, các khối laterit kết cứng lộ ra trên bề mặt.
- Đất xám đọng mùn tầng mặt (chiếm diện tích ít nhất trong các loại đất): chủ
yếu phân bố ở các trảng ngập nước mùa mưa như trảng Tân Thanh, Tân Nam, Bà
Điếc..... Đất có thành phần cơ giới thịt trung bình, càng xuống sâu thịt càng nặng. Đất
chua, nghèo dinh dưỡng. Lượng mùn trên bề mặt tăng cao so với các loại đất trên.
Do thời gian có hạn, đề tài chủ yếu tập trung nghiên cứu loại đất xám trên nền phù
sa cổ dưới các trạng thái rừng khác nhau.
2.1.5 Khí hậu
Tây Ninh Nam Bộ nói chung có kiểu khí hậu nhiệt đới gió mùa rõ rệt. Lượng mưa
dao động từ khoảng 1.800 mm/ năm đến khoảng 2.200 mm/năm, có những năm lượng
mưa đạt trên 2.000 mm (có thể tới 2300 mm), phân bố không đều giữa các tháng,
thường tập trung từ tháng 6 đến tháng 10. Mùa mưa có thể kéo dài trung bình 6 tháng,
có thể kéo dài đến 8 tháng (các tháng có lượng mưa trên 100 mm).
- Nền nhiệt độ trong khu vực ổn định trong khoảng 25 - 27 oC, nhiệt độ trung bình
năm xấp xỉ 27 oC và biên độ nhiệt giữa các tháng không cao. Giữa hai tháng liền nhau
thì chênh lệch dưới 1oC (các tháng mùa mưa) đến khoảng 1,5 oC (các tháng mùa khô).
Do không có dao động lớn về nhiệt độ nên xét về yếu tố nhiệt thì tại khu vực Tây Ninh
không có phân mùa rõ rệt. Tuy nhiên chênh lệch nhiệt độ trong ngày thì khá cao, ngoài
yếu tố bức xạ mặt trời thì do khu vực cách xa biển (độ quãng cách biển 180 km), đồng
thời nền địa chất và đất đã góp phần làm dao động nhiệt trong ngày tăng cao tuy không
khắc nghiệt như những khu vực khác trong vùng Đông Nam bộ như Bình Phước.
- Lượng bốc hơi nước trung bình xấp xỉ bằng hoặc thấp hơn tổng lượng mưa năm,
tuy nhiên lượng bốc hơi thay đổi rõ rệt theo mùa. Trong mùa mưa lượng bốc hơi
thường thấp hơn lượng mưa, nhưng trong các tháng mùa khô thì lượng bốc hơi tăng
cao hơn lượng mưa. Số tháng có lượng bốc hơi nước trên 100 mm kéo dài 5 - 6 tháng
(tháng 12, 1, 2, 3 và 4).
8
Các đặc trưng khí hậu:
- Lượng mưa trung bình/ năm: 1800 mm
- Nhiệt độ trung bình/ năm: 26,9
- Bốc hơi nước trung bình/ năm: 1100 - 1200 mm
- Số ngày mưa bình quân trên năm: 116 ngày
- Mùa m ưa bắt đầu từ tháng 5 đến tháng 10
- Mùa khô từ tháng 11 đến tháng 4 năm sau
- Độ ẩm bình quân năm: 78,4%
2.1.6 Thuỷ văn
Nước bề mặt - Sông suối
Hệ thống thủy văn không phong phú tại khu vực VQG nên mức độ chia cắt địa
hình không cao.
Hệ thống sông suối có các sông Vàm Cỏ Đông, suối Đa Ha và các suối khác chỉ
có nước vào mùa mưa.
- Sông Vàm Cỏ Đông : xuất phát nguồn từ Campuchia chảy qua phía Tây khu
rừng và là ranh giới quốc gia Việt Nam - Campuchia. Đoạn chảy qua khu rừng dài
khoảng 20 km, lòng sông rộng 10 - 20 m, có nơi mở rộng đến 50 m, chảy uốn lượn và
cắt vào thềm phù sa cổ. Sông có nước ngọt quanh năm nhưng không thuận tiện cho
giao thông.
- Suối Đa Ha - Xa Mát : cũng xuất phát nguồn từ Campuchia chảy qua phía
Đông Bắc - Tây Nam chảy vào khu trung tâm khu vực VQG rồi hợp với các suối Mẹt
Nu, Sa Nghe, Tà Nốt thành suối Sa Mát chảy ra sông Vàm Cỏ Đông. Suối có nước
quanh năm, lòng suối nhỏ, chảy ngoằn nghèo vì thế các phương tiện giao thông đường
thủy không đi lại được.
Ngoài ra còn có một số suối nhỏ nằm trong khu rừng như : suối Mẹc Nu (xuất
phát từ trảng Tân Thanh, trảng Minh Thui chảy vào suối Đa Ha, suối chỉ có nước vào
mùa mưa), suối Sa Nghe (xuất phát từ bàu Quang, chảy về suối Đa Ha), Suối Tà Nốt,
suối Thị Hằng (các suối đều cạn nước vào mùa khô).
9
Nước ngầm
Nước ngầm trong khu vực khá phong phú và gần mặt đất, ở độ sâu 4 - 5 m ở
các khu vực gần sông suối có thể cung cấp nước sinh hoạt, và ở độ sâu > 20 m cho
nước phục vụ sản xuất ( 140 - 240 m3/ ngày). Tầng nước nông thuộc trầm tích phù sa
mới có chất lượng không ổn định và bị chua do tích tụ sắt trong tầng đất trầm tích.
2.1.7 Tài nguyên rừng
Hệ thực vật của rừng Lò Gò - Xa Mát khá phong phú và đa dạng. Cho đến nay
Vườn có khoảng 694 loài thuộc về 5 ngành thực vật (Ngành rêu /Bryophyta, Ngành
Thông đá / Lycopodiophyta, Ngành Dương Xỉ / Polypodiophyta, Ngành Hạt trần /
Pinophyta, Ngành Ngọc Lan / Magnoliophyta), 60 bộ, 115 họ và 395 chi. Chúng phân
bố ở các kiểu rừng như: rừng lá rộng thường xanh, rừng nửa rụng lá và kiểu rừng
khộp.
Riêng ngành thực vật bậc cao đã phát hiện được 115 loài, trong 95 chi và 57 họ,
bao gồm các loại cây họ dầu (Dipterocarpaceae) phổ biến như: dầu con rái
(Dipterocarpus alatus) , dầu trà beng, dầu mít, dầu song nàng, dầu lông, sao đen, sến
mủ, sến cát, vên vên ( Anisoptera cochinchinensis)
Ngoài ra còn có các loại cây gỗ quí hiếm như: trai (Fagraea fragrans), dáng
hương (Pterocarpus cambodianus), cẩm lai (Dalbergia bariensis), căm xe ( Xylia
dolabriformis), gõ mật ( Sindora siamesa) …
2.2 Một số hoạt động sản xuất của người dân liên quan đến việc sử dụng đất
trong khu vực
Ngoài công tác bảo vệ, ngăn chặn và xử lý những hành vi xâm phạm đến rừng,
Vườn Quốc Gia Lò Gò - Xa Mát đã tổ chức giao khoán quản lí bảo vệ rừng cho đến
từng nhóm hộ, từng tiểu khu với tổng diện tích 4000 ha. Phần nào cũng góp phần làm
tăng thu nhập cho cuộc sống của người dân tại địa phương tại đây.
Bên cạnh đó, còn tồn tại một số vấn đề chủ yếu gây ảnh hưởng xấu đến vấn đề
sử dụng đất tại khu vực nghiên cứu:
Giá trị tài nguyên sinh vật rừng của Vườn Quốc Gia Lò Gò - Xa Mát là rất lớn,
tính đa dạng sinh học là rất cao. Song, hiện nay Vườn đang bị khai thác và tàn phá
10
mạnh mẽ không chỉ người dân địa phương mà còn có cả người Campuchia tác động
vào Vườn. Nguyên nhân: do sức ép dân số dẫn đến phá rừng làm nương, rẫy, sản xuất
nông nghiệp, Vườn quốc gia Lò Gò - Xa Mát (Tây Ninh) có địa hình tương đối phức
tạp, bị bao quanh bởi nhiều khu dân cư cho nên tình trạng lấn chiếm đất của Vườn
quốc gia thường xảy ra, Thời gian gần đây, tại khu vực dọc theo sông Vàm Cỏ Đông
và các tiểu khu 18, 20, 25, 26, 27 thuộc Vườn Quốc gia (VQG) Lò gò - Xa mát (Tây
Ninh) khu vực giáp biên thường xảy ra nhiều vụ dân bên kia biên giới sang chặt phá
cây rừng, cây tạp và săn bắt động vật hoang dã, làm cho khu vực này hiện nay diễn
biến rất phức tạp… Dẫn đến tài nguyên rừng tại Vườn ngày càng bị suy giảm, đất đai
đang bị khai thác rất mạnh mẽ, môi trường sinh thái đang dần bị thoái hóa gây ảnh
hưởng xấu đến việc khai thác, sử dụng tài nguyên đất một cách bền vững.
Hơn nữa, huyện Tân Biên lại là vùng sâu, vùng xa, trình độ dân trí thấp, cơ sở
vật chất, giáo dục, y tế còn hạn chế. Tỷ lệ tăng dân số còn khá cao nên khó khăn trong
việc xây dựng kế hoạch nhằm thu hút vốn đầu tư trong và ngoài nước.
Lực lượng lao động giản đơn, thiếu lao động có kỹ thuật cao. Phương thức canh
tác nông nghiệp độc canh, lạc hậu; sản phẩm thô, rất bấp bênh về giá cả; trang thiết bị
thủ công; vốn đầu tư hạn chế. Mức sống thấp do thu nhập cũng như năng suất hoa màu
và diện tích đất sở hữu thấp; đặc biệt là đồng bào Khơme ở các sóc: Chà Rục, Sóc
Thiếc. Số còn lại không có hoặc có ít đất, nguồn vốn không có buộc họ phải đi làm
thuê hoặc đi vô rừng khai thác lâm sản trái phép.
Mặt khác, có 2 nhà máy sơ chế biến củ mì với sản lượng 15.000 - 20.000 tấn/
ngày, tạo một phần công ăn việc làm cho người dân tại địa phương. Số còn lại dựa vào
canh tác nông nghiệp. Thời gian gần đây, do tình hình đầu tư cơ sở hạ tầng, sản xuất
nông nghiệp có phát triển, các loại cây như mía, mì, cao su, điều có giá cao cho nên
nhiều người tìm cách mở rộng diện tích đất canh tác, đồng thời đất đai cũng tăng giá
theo khiến việc lấn chiếm đất của VQG càng xảy ra nhiều hơn.
Bên cạnh đó, do không chủ động được nguồn nước và chủ yếu dựa vào nguồn
nước mưa vào 6 tháng mùa mưa cho nên người dân ở đây chủ yếu trồng cây mía và
cây mì, tạo sản phẩm cung cấp nguyên liệu thô cho các nhà máy chế biến trong khu
vực. Vì thế, thu nhập của người dân không ổn định, việc tác động vào đất rừng nhằm
mở rộng diện tích đất canh tác của người dân là rất lớn.
11
.
Chương 3
ĐỐI TƯỢNG, MỤC TIÊU, NỘI DUNG VÀ
PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
3.1 Đối tượng nghiên cứu
Loại đất xám phát triển trên nền đá mẹ phù sa cổ dưới ba trạng thái rừng khác
nhau (IIA, IIB và IIIA1) tại Vườn Quốc Gia Lò Gò - Xa Mát.
3.2 Mục tiêu nghiên cứu
Đề tài tập trung nghiên cứu sự biến đổi về một số tính chất lý hóa và sinh học
cơ bản của loại đất xám phù sa cổ dưới ảnh hưởng của ba thảm thực vật rừng tự nhiên
IIA, IIB và IIIA1, qua đó thấy được mối quan hệ hữu cơ giữa rừng và đất rừng trên quan
điểm “rừng tốt - đất tốt” và ngược lại “đất tốt - rừng tốt”, làm cơ sở đề xuất một số giải
pháp quản lý và bảo vệ rừng và sử dụng rừng và đất rừng có hiệu quả hơn.
3.3 Nội dung nghiên cứu
Để đáp ứng được mục tiêu trên, đề tài tập trung giải quyết một số nội dung
chính sau:
1. Đánh giá khái quát về tình hình sinh trưởng của ba dạng rừng (IIA, IIB và IIIA1)
B
thông qua một số chỉ tiêu sinh trưởng cơ bản như: D1,3, Hvn, G m2/ha, M m3/ha, độ che
phủ, độ tàn che, chất lượng rừng.
2. Bước đầu nhận định sự tương tác giữa các yếu tố và các quá trình hình thành
đất chủ yếu tại khu vực nghiên cứu.
3. Đặc điểm, tính chất loại đất xám phù sa cổ dưới ba dạng rừng IIIA1, IIA, IIB tại
B
khu vực nghiên cứu.
4. Bước đầu đề xuất một số giải pháp lâm sinh tác động nhằm nâng cao hiệu quả
sử dụng rừng và đất rừng trên quan điểm sinh thái bền vững tại Vườn Quốc Gia Lò Gò
Xa Mát nói riêng và tỉnh Tây Ninh nói chung.
12
3.4 Phương pháp nghiên cứu
Để có những nhận định bước đầu về sự hình thành loại đất xám phù sa cổ tại
khu vực khảo sát, đề tài đã thu thập và tham khảo một số tài liệu địa chất và đất đai có
liên quan đến sự hình thành loài đất này, kết hợp với việc điều tra khảo sát các nhân tố
khí hậu, đá mẹ mẫu chất, địa hình, sinh vật tham gia vào sự hình thành loại đất xám
phù sa cổ tại khu vực nghiên cứu.
Khái quát tình hình sinh trưởng của ba trạng thái rừng, được tiến hành trong các
ô tiêu chuẩn với diện tích ô là 1000 m2. Mỗi trạng thái rừng lập 3 ô tiêu chuẩn, tổng số
ô điều tra là 9 ô. Trong ô tiêu chuẩn, đo đếm các chỉ tiêu: D1,3, Hvn, Ncây/ô, độ che
phủ, độ tàn che và đánh giá chất lượng rừng theo 3 cấp (Tốt - A, trung bình - B, xấu C). Từ các chỉ tiêu đo đếm được là cơ sở đánh giá khái quát tình hình sinh trưởng của
rừng, đồng thời căn cứ vào các chỉ dấu về phân chia các trạng thái rừng của Bộ Lâm
Nghiệp thông qua việc điều tra mật độ, trữ lượng, tiết diện ngang…Chúng tôi thực
hiện nhận dạng, định ranh giới giữa các trạng thái rừng tự nhiên (IIA, IIB và IIIA1).
Phân tích sự biến đổi về tính chất của loại đất xám phù sa cổ dưới ảnh hưởng
của ba kiểu rừng khác nhau bằng cách điều tra mô tả một số đặc trưng hình thái phẫu
diện đất kết hợp kết quả phân tích định lượng một số chỉ tiêu lý hóa học cơ bản của
từng phẩu diện đất ứng với từng kiểu rừng IIA, IIB và IIIA1.
+ Vị trí phẫu diện đất được chọn ở giao điểm của 2 đường chéo trong ô tiêu
chuẩn với kích thước của phẫu diện : Dài 1 - 1,2 m, rộng 0,8 - 1 m, sâu 1 - 1,2 m.
+ Nguyên tắc đào phẫu diện: không đào phẫu diện ở gần đường đi, chọn thành
phẫu diện đất đối diện ánh sáng mặt trời… khi đào phẫu diện, đất được đổ sang hai
bên, không đứng lên trên bề mặt thành phẫu diện, thành phẫu diện thẳng đứng và đối
diện với ánh sáng mặt trời. Kết quả điều tra, phân tích là những cơ sở khoa học cho
việc đánh giá mối quan hệ tương hỗ giữa đất và rừng.
Từ các chỉ tiêu đo đếm được là cơ sở đánh giá khái quát tình hình sinh trưởng
của rừng, đồng thời căn cứ vào các chỉ dấu về phân chia các trạng thái rừng của Bộ
Lâm Nghiệp thông qua việc điều tra mật độ, trữ lượng, tiết diện ngang... Chúng tôi
thực hiện nhận dạng, định ranh giới giữa các trạng thái rừng tự nhiên (IIA, IIB, IIIA1).
13
Sau khi đào phẫu diện xong, tiến hành phân chia tầng đất, đo độ dày tầng đất và
mô tả một số đặc trưng về hình thái phẫu diện đất như màu sắc, độ ẩm, sa cấu đất, độ
chặt… Ghi chép vào phiếu mô tả đã in sẵn cho từng phẫu diện.
Mô tả các đặc trưng hình thái phẫu diện đất như:
+ Phân chia tầng đất căn cứ chủ yếu vào màu sắc, độ đá lẫn, kết von, chất mới
sinh, chất xâm nhập…
+ Đo độ dày tầng đất và xác định một số chỉ tiêu cơ bản: mùn (%), độ ẩm ( %),
độ chặt, kết cấu đất…
Lấy mẫu đất theo từng tầng đất, lấy từ dưới lên trên tránh pha trộn đất giữa các
tầng làm ảnh hưởng đến kết quả phân tích.
Trọng lượng đất lấy khoảng 0,5 kg/ tầng cho vào bịch nilon có ghi phiếu rõ kí hiệu
phẫu diện, tầng đất, độ sâu của tầng, vị trí, ngày lấy mẫu.
Căn cứ vào tài liệu địa chất, bản đồ lập địa và phòng địa chính Huyện Tân Biên kết
hợp với việc điều tra, phân tích một số nhân tố chủ đạo tham gia vào sự hình thành loại
đất xám trên nền đá mẹ mẫu chất phù sa cổ dưới các thảm thực vật khác nhau làm cơ
sở để có những nhận định bước đầu về sự hình thành loại đất này tại khu vực nghiên
cứu.
Từ những kết quả mô tả về đặc trưng hình thái phẫu diện (theo các chỉ tiêu
trong phiếu mô tả đã nói ở trên) kết hợp với kết quả phân tích về tính chất lí, hóa tính
của đất trong phòng thí nghiệm, dưới sự tác động tương hỗ của các nhân tố tham gia
vào sự hình thành và biến đổi tính chất đất đai, đặc biệt là nhân tố thảm thực vật rừng,
nêu rõ đặc điểm của loại đất xám phát triển trên nền đá mẹ phù sa cổ ứng với các kiểu
rừng IIA, IIB và IIIA1 tại khu vực khảo sát
B
Trên cơ sở đánh giá đặc điểm, tính chất và tiềm năng của loại đất xám phù sa cổ
bước đầu đề xuất một số biện pháp tác động nhằm nâng cao sức sản xuất của rừng và
đất rừng. Qua đó, cải tạo và nâng cao độ phì cho đất nhằm sử dụng đất rừng lâu dài và
ổn định.
14
