ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

LÊ THỊ NGÂN

ĐỊA LÍ NÔNG NGHIỆP TỈNH THÁI NGUYÊN

LUẬN VĂN THẠC SĨ ĐỊA LÍ HỌC

THÁI NGUYÊN - 2018


ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

LÊ THỊ NGÂN

ĐỊA LÍ NÔNG NGHIỆP TỈNH THÁI NGUYÊN
Ngành: Địa lí học
Mã số: 8.31.05.01

LUẬN VĂN THẠC SĨ ĐỊA LÍ HỌC

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Xuân Trường

THÁI NGUYÊN - 2018


LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết
quả trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kì một công

trình nào khác. Các bảng biểu, số liệu được tính toán dựa trên nguồn số liệu từ năm
2010 đến năm 2016 của các cơ quan thống kê ở tỉnh Thái Nguyên và Việt Nam. Các
nguồn tài liệu tham khảo được trích dẫn đầy đủ và trung thực.
Thái Nguyên, tháng 06 năm 2018
Tác giả

Lê Thị Ngân

i


LỜI CẢM ƠN
Luận văn thạc sĩ khoa học chuyên ngành Địa lí học với đề tài “Địa lí Nông
nghiệp tỉnh Thái Nguyên” là kết quả của nghiên cứu của tác giả với sự giúp đỡ,
động viên khích lệ của các thầy, bạn bè, đồng nghiệp và người thân. Qua trang viết
này tác giả xin gửi lời cảm ơn tới những người đã giúp đỡ tôi trong thời gian học tập nghiên cứu khoa học vừa qua.
Tác giả xin tỏ lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc đối với thầy giáo PGS.TS
Nguyễn Xuân Trường đã trực tiếp tận tình hướng dẫn, giúp đỡ trong suốt quá trình
thực hiện đề tài trong năm qua.
Xin gửi lời cảm ơn chân thành nhất của tôi tới các phòng ban liên quan của Sở
nông nghiệp và phát triển nông thôn tỉnh Thái Nguyên, Cục Thống kê tỉnh Thái
Nguyên, Ủy ban nhân dân tỉnh Thái Nguyên đã tạo điều kiện giúp đỡ, cung cấp tài
liệu hết sức quý báu và cần thiết trong quá trình thực hiện đề tài.
Xin chân thành cảm ơn Ban Giám hiệu Trường Đại học Sư Phạm - Đại học Thái
Nguyên, Phòng Đào tạo, các thầy/ cô giáo của Khoa Địa lí đã tạo điều kiện cho tác
giả hoàn thành tốt công việc nghiên cứu khoa học của mình.
Thái Nguyên, tháng 6 năm 2018
Tác giả

Lê Thị Ngân


ii


MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN ................................................................................................................... i
LỜI CẢM ƠN ........................................................................................................................ ii
MỤC LỤC ............................................................................................................................. iii
DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT.................................................................................. iv
DANH MỤC BẢNG BIỂU .................................................................................................. v
DANH MỤC HÌNH .............................................................................................................. vi
MỞ ĐẦU ................................................................................................................................ 1
1. Lí do chọn đề tài ................................................................................................................. 1
2. Mục tiêu, nhiệm vụ và giới hạn nghiên cứu của đề tài ................................................... 2
3. Lịch sử nghiên cứu vấn đề ................................................................................................. 3
4. Quan điểm và phương pháp nghiên cứu ........................................................................... 4
5. Những đóng góp của đề tài ................................................................................................ 8
6. Cấu trúc của luận văn ......................................................................................................... 8
PHẦN NỘI DUNG ............................................................................................................... 9
Chương 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ ĐỊA LÍ NÔNG NGHIỆP ......... 9
1.1. Cơ sở lí luận..................................................................................................................... 9
1.1.1. Các khái niệm cơ bản liên quan đến nông nghiệp ..................................................... 9
1.1.2. Vai trò của sản xuất nông nghiệp .............................................................................. 10
1.1.3. Đặc điểm của sản xuất nông nghiệp ......................................................................... 12
1.1.4. Các nhân tố ảnh hưởng đến sự phát triển và phân bố nông nghiệp ........................ 13
1.1.5. Các tiêu chí đánh giá phát triển nông nghiệp cấp tỉnh ............................................. 15
1.1.6. Một số hình thức tổ chức lãnh thổ nông nghiệp....................................................... 16
1.2. Cơ sở thực tiễn .............................................................................................................. 18
1.2.1. Phát triển nông nghiệp Việt Nam.............................................................................. 18
1.2.2. Phát triển nông nghiệp vùng Trung du và miền núi phía Bắc................................. 21

Tiểu kết chương 1................................................................................................................. 23
Chương 2: CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG TỚI ĐỊA LÍ NÔNG NGHIỆP
TỈNH THÁI NGUYÊN ..................................................................................................... 24
2.1. Vị trí địa lí và phạm vi lãnh thổ.................................................................................... 24

iii


2.2. Điều kiện tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên .............................................................. 26
2.2.1. Địa hình ...................................................................................................................... 26
2.2.2. Đất đai ......................................................................................................................... 26
2.2.3. Khí hậu........................................................................................................................ 28
2.2.4. Thủy văn ..................................................................................................................... 29
2.2.5. Sinh vật ....................................................................................................................... 30
2.3. Điều kiện kinh tế - xã hội ............................................................................................. 31
2.3.1. Dân cư và nguồn lao động ......................................................................................... 31
2.3.2. Hệ thống cơ sở hạ tầng và cơ sở vật chất kĩ thuật.................................................... 33
2.3.3. Nguồn vốn .................................................................................................................. 35
2.3.4. Thị trường tiêu thụ ..................................................................................................... 36
2.3.5. Khoa học - công nghệ ................................................................................................ 36
2.3.6. Chính sách phát triển nông nghiệp............................................................................ 37
2.3.7. Mối quan hệ kinh tế liên vùng................................................................................... 38
2.3.8. Bối cảnh quốc tế và xu thế hội nhập ......................................................................... 38
2.4. Tăng trưởng kinh tế và đô thị hóa ................................................................................ 40
2.4.1. Tăng trưởng và phát triển kinh tế .............................................................................. 40
2.4.2. Đô thị hóa ................................................................................................................... 43
2.5. Đánh giá chung.............................................................................................................. 44
2.5.1. Những thuận lợi ......................................................................................................... 44
2.5.2. Hạn chế ....................................................................................................................... 45
Chương 3: TÌNH HÌNH PHÁT TRIỂN VÀ PHÂN BỐ NÔNG NGHIỆP

TỈNH THÁI NGUYÊN ..................................................................................................... 47
3.1. Hiện trạng phát triển ..................................................................................................... 47
3.1.1. Vị trí, vai trò của ngành nông nghiệp trong nền kinh tế của tỉnh Thái Nguyên ............ 47
3.1.2. Ngành Nông - Lâm - Ngư nghiệp ............................................................................. 49
3.2. Hình thức tổ chức lãnh thổ nông nghiệp ..................................................................... 72
3.2.1. Trang trại .................................................................................................................... 72
3.2.2. Các vùng chuyên canh nông nghiệp ......................................................................... 73
3.2.3. Tiểu vùng nông nghiệp .............................................................................................. 77

iv


3.3. Đánh giá chung.............................................................................................................. 78
3.3.1. Những kết quả đạt được............................................................................................. 78
3.3.2. Những hạn chế ........................................................................................................... 79
Tiểu kết chương 3................................................................................................................. 80
Chương 4: ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN NÔNG NGHIỆP
TỈNH THÁI NGUYÊN ĐẾN NĂM 2020, TẦM NHÌN ĐẾN NĂM 2030 ................ 81
4.1. Quan điểm, mục tiêu, định hướng phát triển nông nghiệp tỉnh Thái Nguyên .......... 81
4.1.1. Căn cứ pháp lý............................................................................................................ 81
4.1.2. Cơ sở thực tiễn ........................................................................................................... 81
4.1.3. Quan điểm phát triển nông nghiệp ............................................................................ 82
4.1.4. Mục tiêu phát triển nông nghiệp ............................................................................... 83
4.1.5. Định hướng phát triển ................................................................................................ 85
4.2. Một số giải pháp nhằm thúc đẩy sự phát triển nông nghiệp Thái Nguyên................ 92
4.2.1. Giải pháp quy hoạch sử dụng đất .............................................................................. 92
4.2.2. Giải pháp về khoa học công nghệ ............................................................................. 92
4.2.3. Giải pháp về nguồn nhân lực..................................................................................... 93
4.2.4. Giải pháp về chính sách ............................................................................................. 94
4.2.5. Giải pháp về tổ chức sản xuất ................................................................................... 94

4.2.6. Phát triển sản xuất gắn với công nghiệp chế biến và mở rộng thị trường tiêu
thụ nông sản, xây dựng nông thôn mới ..................................................................... 96
4.2.7. Huy động và sử dụng có hiệu quả nguồn vốn .......................................................... 96
4.2.8. Củng cố và hoàn thiện cơ sở hạ tầng và cơ sở vật chất phục vụ nông nghiệp ....... 97
Tiểu kết chương 4................................................................................................................. 97
KẾT LUẬN ......................................................................................................................... 98
TÀI LIỆU THAM KHẢO .............................................................................................. 100
PHỤ LỤC .................................................................................................................................

v


DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
Chữ viết tắt

STT

Cụm từ đầy đủ

1

ĐBSH

Đồng bằng sông Hồng

2

GDP

Tổng sản phẩm quốc nội


3

GRDP

Tổng sản phẩm trong tỉnh

4

GTSX

Giá trị sản xuất

5

HTXNN

Hợp tác xã nông nghiệp

6

KHKT

Khoa học kĩ thật

7

KT - XH

Kinh tế - xã hội


8

TCLTNN

Tổ chức lãnh thổ nông nghiệp

9

TDMNBB

Trung du miền núi Bắc Bộ

10

TP

Thành phố

11

TTHNN

Thể tổng hợp nông nghiệp

11

TX

Thị xã


13

USD

Đô la Mĩ

iv


DANH MỤC BẢNG BIỂU
Bảng 1.1.

Tổng sản phẩm GDP của ngành nông nghiệp, tỉ trọng nông nghiệp trong
tổng GDP toàn nền kinh tế, tốc độ tăng trưởng GDP (Theo giá so sánh) ........18

Bảng 1.2.

Sự chuyển dịch cơ cấu ngành nông nghiệp trong tổng giá trị sản xuất
nông nghiệp giai đoạn 2005 - 2016 (Theo giá so sánh) ..............................19

Bảng 2.1.

Dân số và mật độ dân số các đơn vị hành chính tỉnh Thái Nguyên năm 2016 ...24

Bảng 2.2.

Cơ cấu sử dụng đất phân theo loại đất và đơn vị hành chính tỉnh Thái
Nguyên năm 2016 ........................................................................................28


Bảng 2.3.

Lao động và cơ cấu lao động theo ngành của tỉnh Thái Nguyên giai
đoạn 2010 - 2016 .........................................................................................32

Bảng 2.4.

Một số chỉ tiêu kinh tế - xã hội tỉnh Thái Nguyên giai đoạn 2010 - 2016 ......40

Bảng 2.5.

Chuyển dịch cơ cấu ngành giai đoạn 2005 - 2016 ......................................42

Bảng 2.6.

Qui mô dân số, dân số đô thị và tỷ lệ dân số đô thị tỉnh Thái Nguyên
giai đoạn 2000 - 2016 ..................................................................................44

Bảng 3.1.

Giá trị sản xuất của tỉnh Thái Nguyên phân theo ngành giai đoạn 2010
- 2016 theo giá thực tế .................................................................................47

Bảng 3.2.

Cơ cấu giá trị sản xuất phân theo ngành kinh tế của tỉnh Thái Nguyên
giai đoạn 2010 - 2016 .................................................................................48

Bảng 3.3.


Giá trị sản xuất và cơ cấu giá trị sản xuất ngành nông - lâm và thủy sản
tỉnh Thái Nguyên giai đoạn 2005 - 2016.......................................................48

Bảng 3.4.

Giá trị sản xuất nông nghiệp giai đoạn 2010 - 2016 theo giá hiện hành.....49

Bảng 3.5.

Cơ cấu giá trị sản xuất nông nghiệp giai đoạn 2010 - 2016 theo giá
hiện hành ......................................................................................................50

Bảng 3.6 . Giá trị sản xuất ngành trồng trọt phân theo nhóm cây trồng giai đoạn
2010 - 2016 theo giá hiện hành....................................................................51
Bảng 3.7.

Diện tích gieo trồng các loại cây trồng giai đoạn 2010 - 2016 ...................52

Bảng 3.8.

Diện tích và sản lượng cây lương thực có hạt phân theo đơn vị hành chính....53

Bảng 3.9.

Diện tích và sản lượng lúa phân theo các đơn vị hành chính giai đoạn
2010 - 2016 ..................................................................................................55

Bảng 3.10. Diện tích, năng suất và sản lượng ngô, khoai, sắn giai đoạn 2010 - 2016......56
Bảng 3.11. Diện tích, năng suất, sản lượng một số cây công nghiệp hằng năm giai
đoạn 2010 - 2016 .........................................................................................57

Bảng 3.12. Diện tích trồng chè, sản lượng chè giai đoạn 2010 - 2016..........................60
Bảng 3.13. Tình hình phát triển chăn nuôi giai đoạn 2010 - 2016 ................................64
v


Bảng 3.14. Số lượng trâu, bò, lợn phân theo đơn vị hành chính giai đoạn 2010 - 2016 ....64
Bảng 3.15. Số lượng gia cầm chính (gà, vịt, ngan, ngỗng) phân theo huyện, thị..........66
Bảng 3.16. Diện tích mặt nước nuôi trồng, sản lượng thủy sản phân theo đơn vị
hành chính giai đoạn 2010 - 2016................................................................70
Bảng 3.17. Số trang trại nông nghiệp phân theo đơn vị hành chính tỉnh Thái
Nguyên năm 2016 ........................................................................................72

vi


DANH MỤC HÌNH
Hình 2.1. Bản đồ hành chính tỉnh Thái Nguyên .............................................................. 25
Hình 2.2. Cơ cấu sử dụng đất tỉnh Thái Nguyên năm 2016 ...................................... 27
Hình 2.3. Biểu đồ khí hậu tỉnh Thái Nguyên (nhiệt, ẩm).......................................... 29
Hình 2.4. Quy mô và gia tăng dân số tỉnh Thái Nguyên giai đoạn 2005 - 2016 ...... 32
Hình 2.5. Bản đồ nguồn lực phát triển nông nghiệp tỉnh Thái Nguyên .................... 39
Hình 2.6. GRDP và tốc độ tăng trưởng GRDP tỉnh Thái Nguyên giai đoạn 2010 - 2016... 41
Hình 3.1. Diện tích và sản lượng lúa tỉnh Thái Nguyên giai đoạn 2010 - 2016 ....... 54
Hình 3.2. Diện tích và sản lượng lạc giai đoạn 2010 - 2016 ..................................... 58
Hình 3.3. Bản đồ hiện trạng sản xuất chè tỉnh Thái Nguyên .................................... 61
Hình 3.4. Bản đồ hiện trạng phát triển và phân bố nông nghiệp tỉnh Thái Nguyên ..... 71
Hình 3.5. Bản đồ các khu vực chuyên canh, vùng nông nghiệp tỉnh Thái Nguyên .. 76

vi



MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
Nông nghiệp có vị trí quan trọng đối với đời sống con người ở tất cả các quốc gia
bởi hoạt động sản xuất nông nghiệp không chỉ tạo ra những sản phẩm thiết yếu bảo
đảm cho sự tồn tại và phát triển của con người như lương thực, thực phẩm mà còn cung
cấp nguyên liệu cho các ngành công nghiệp phục vụ cho đời sống xã hội. Vì vậy, ở
nhiều quốc gia, việc phát triển kinh tế nông nghiệp là lĩnh vực quan trọng trong chiến
lược phát triển kinh tế - xã hội (KT-XH).
Việt Nam là một đất nước có điều kiện thuận lợi cả về mặt tự nhiên và kinh tế xã hội để phát triển nông nghiệp. Sự chú trọng đầu tư và quan tâm của nhà nước tạo
điều kiện để sản xuất nông nghiệp nước ta đạt được nhiều thành tựu trong những năm
gần đây và đời sống người nông dân cũng từng bước được nâng cao. Giá trị sản xuất
nông nghiệp của nước ta liên tục tăng trong những đổi mới. Tốc độ tăng bình quân đạt
trên 5,5%/năm và GDP trên 3,6%/năm. Nông nghiệp nước ta không chỉ đáp ứng nhu
cầu trong nước với số dân tăng 1 triệu người/năm mà góp phần sử dụng hiệu quả hơn
nguồn tài nguyên nông nghiệp, nâng cao thu nhập, góp phần nâng cao vị thế của nước
ta trên thị trường nông sản thế giới với nhiều mặt hàng xuất khẩu hàng đầu thế giới
như: Gạo, cà phê, cao su, chè, tiêu, gỗ và sản phẩm từ gỗ, thủy sản... Giai đoạn 2011 2016, so với các nước trong khu vực, ngành Nông nghiệp Việt Nam có tốc độ tăng
trưởng vừa và có xu hướng giảm đi, song giá trị sản xuất vẫn ở mức ổn định. Trong 30
năm đổi mới, ngành nông nghiệp Việt Nam đã có bước phát triển vượt bậc trong sản
xuất, đảm bảo an ninh lương thực. Nông sản Việt Nam hiện xuất khẩu đến 180 nước
trên thế giới và luôn nằm trong top 15 quốc gia xuất khẩu nông sản lớn nhất. Giá trị
xuất khẩu nông lâm thủy sản của Việt Nam đạt 32 tỷ USD (năm 2016) và năm 2017
đạt gần 36 tỷ USD, với 10 nhóm ngành hàng xuất khẩu đạt trên 1 tỷ USD.
Tỉnh Thái Nguyên, là trung tâm chính trị, kinh tế của khu Việt Bắc nói riêng,
của vùng trung du miền núi đông bắc nói chung, là cửa ngõ giao lưu kinh tế xã hội
giữa vùng trung du miền núi với vùng đồng bằng Bắc Bộ. Giai đoạn 2011 - 2015, từ
các nguồn vốn, tỉnh đã đầu tư trên 1.786 tỷ đồng để hỗ trợ phát triển sản xuất. Nhờ
đó, giá trị sản xuất nông - lâm nghiệp, thủy sản bình quân của tỉnh tăng 6,2%. Cơ cấu
kinh tế nông nghiệp chuyển dịch theo hướng tăng tỷ trọng ngành chăn nuôi (từ 32%

năm 2010 lên 41% năm 2015). Tuy nhiên, sản xuất vẫn chủ yếu nhỏ lẻ, manh mún
theo quy mô hộ, chưa có nhiều mô hình ứng dụng khoa học công nghệ cao vào sản
xuất, thiếu liên kết giữa sản xuất, chế biến và tiêu thụ sản phẩm... Chính vì vậy, tỉnh
1


Luận văn đủ ở file: Luận văn full