Vững vàng nền tảng, Khai sáng tương lai

VĂN MẪU LỚP 12
PHÂN TÍCH NÉT ĐẶC SẮC VỀ NGHỆ THUẬT TRONG BÀI THƠ ĐẤT
NƯỚC CỦA NGUYỄN KHOA ĐIỀM
BÀI MẪU SỐ 1:
Đất nước là chủ đề sâu rộng mà mỗi tác giả đều muốn thể hiện và quan tâm tới nó, Nguyễn
Khoa Điềm là một nhà thơ không nằm ngoài những nhà thơ đó, ông luôn quan tâm đến
những vấn đề của đất nước, một lòng dành tình yêu thương của mình tới dân tộc Việt Nam,
chính vì vậy, bài thơ Đất Nước đã được ông thể hiện những tinh hoa, và nghệ thuật vô cùng
độc đáo.
Đất nước của Nguyễn Khoa Điềm đã lý giải được cội nguồn của dân tộc, qua những lời kể
của ông bà ta, qua những câu chuyện từ miếng trầu, đất nước có tự bao giờ, đây cũng chính
là câu hỏi mà tác giả thể hiện trong tác phẩm, nó thể hiện một sự gắn bó sâu sắc, và có nhiều
ý nghĩa nhất đối với người đọc, nó không chỉ gợi cho chúng ta nhiều cảm xúc tốt đẹp, mà
qua đó nó thể hiện một tinh thần, đó là tinh thần yêu nước mến thương:
Khi ta lớn lên đất nước đã có rồi
Đất nước có trong những cái ngày xửa ngày xưa
Đất nước bắt đầu từ miếng trầu bây giờ bà ăn…
Với lời thơ giản dị, tác giả đã thể hiện mạnh mẽ được giá trị cội nguồn của đất nước, với
những điều vô cùng khó lý giải, nó mang đậm một tinh thần của đất nước, qua cội nguồn
xưa, đất nước đang được tác giả lý giải từ những điều giản dị và gần gũi nhất, nó mang đậm
giá trị và một tư tưởng mạnh mẽ của dân tộc ta, hình ảnh đất nước đã được thể hiện sâu sắc
qua từng câu chuyện, đó là những câu chuyện lịch sử, từ thời mà dân tộc Việt Nam, đã từng
phải cố gắng để đạt được nền độc lập.
Trải qua bao nhiêu thời kì dân tộc Việt Nam luôn phải anh dũng, kiên cường và hy sinh
xương máu vì nền độc lập tự do cho dân tộc, chính dân tộc đã là một động lực để những
người chiến sĩ của chúng ta luôn ý thức được một tinh thần, đó chính là sự đoàn kết, để
chiến đấu chống được kẻ thù xâm lược. Trải qua bao nhiêu năm chiến đấu và hy sinh, dân
tộc ta đã được nâng lên nhiều giá trị đó là những bài học xương máu về sự tự do.
Với lời thơ giản dị, hình ảnh sử dụng đó là những hình ảnh quen thuộc trong cuộc sống, đó

là hình ảnh miếng trầu của bà, đó là hình ảnh của lạc long quân với hình ảnh của bọc trăm
trứng, hình ảnh của những câu chuyện mà được truyền từ đời này sang đời khác. Giá trị đó
đã được thể hiện mạnh mẽ, và nó mang lại nhiều giá trị to lớn và oai hùng nhất, hình ảnh đó
đã thể hiện được một tinh thần đó là sự kiên cường, bất khuất:


Vững vàng nền tảng, Khai sáng tương lai

Tóc mẹ thì bới sau đầu
Cha mẹ thương nhau bằng gừng cay muối mặn
Tây nâng chén muối đĩa gừng
Gừng cay muối mặn xin đừng quên nhau.
Chính những hình ảnh đó đã thể hiện được sự gắn bó keo sơn, với hình ảnh của dân tộc ta,
họ luôn phấn đấu chiến đấu anh dũng để có thể đem lại được nhiều giá trị cho chính dân tộc
của mình. Nguồn gốc của dân tộc đã được lý giải từ những điều nhẹ nhàng và giản dị nhất.
Nó tạo cho con người được nhiều cảm giác, và sự gắn bó da diết trong tâm hồn của con
người. Hình ảnh gần gũi yêu thương, gợi lại cho con người nhiều cảm xúc, đó là sự da diết,
và một tình cảm vô cùng đặc biệt:
Đất là nơi em đến trường
Nước là nơi em tắm
Đất nước là nơi ta hò hẹn.
Các hình ảnh đất nước được lý giải qua những phạm trù khác nhau, nó mang một ý nghĩa to
lớn để lý giải về cội nguồn và định nghĩa về đất nước của chính tác giả. Tác giả thể hiện một
tinh thần luôn biết gắn bó và mang lại cho con người nhiều cảm xúc nhất.
Với những nghệ thuật tinh tế, bằng ngôn ngữ, hình ảnh, tác giả đã thể hiện được một tinh
thần mạnh mẽ, qua cách sử dụng và tạo dựng nên giá trị cho chính tác phẩm của mình. Hình
ảnh những con người Việt Nam, đã gắn bó suốt 4000 năm lịch sử, họ gắn bó vì dân tộc Việt
Nam:
Không ai nhớ mặt đặt tên
Nhưng họ làm nên đất nước.

Đây là những con người anh hùng, họ đã gắn bó và luôn tạo nên những thành quả to lớn
nhất đối với chính dân tộc của mình, hình ảnh đó đã thể hiện được một tinh thần, đó là chiến
đấu, sự hy sinh và một tinh thần mạnh mẽ, luôn biết vươn lên vì cái chung, của dân tộc.
Hình ảnh đó đã mang lại cho người đọc một cái nhìn mới mẻ, đó chính là tư tưởng đất nước
của nhân dân, đất nước vì nhân dân, đất nước được hình thành do nhân dân chúng ta tạo
dựng nên, tình nghĩa và giá trị đó đã mang lại cho người đọc nhiều ý nghĩa to lớn và giá trị
nhất đó là tư tưởng tình nghĩa, yêu thương và sự thủy chung son sắt.


Vững vàng nền tảng, Khai sáng tương lai

Bài thơ đã sử dụng những hình ảnh, nghệ thuật độc đáo, qua đó nó thể hiện một tư tưởng
chủ đạo trong bài thơ, đó là tư tưởng của nhân dân, tư tưởng của đất nước, mỗi chúng ta đều
phải cố gắng để đạt được những giá trị to lớn cho dân tộc của mình.


Vững vàng nền tảng, Khai sáng tương lai

BÀI MẪU SỐ 2:
Đoạn trích Đất Nước của nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm chứa đựng một nội dung tư tưởng
“Đất Nước của Nhân dân”. Nộí dung tư tưởng này được thể hiện trong một hình thức nghệ
thuật sinh động, thấm sâu vào từng hinh ảnh, từng chi tiết, từng lời thơ. Cùng với tác giả
khác cùng thời Nguyễn Khoa Điềm đã đóng góp một cách nhìn, cách cảm, cách nghĩ mới lạ
về chủ đề Đất nước.
Đất nước là đề tài, nguổn cảm hứng bất tận của thơ văn. Mỗi nhà thơ, nhà văn cảm nhận và
biểu hiện về chú đề đất nước một cách khác nhau tạo thành một mạch thơ đa dạng và phong
phú. Trong nền thơ ca hiện đại của dân tộc, mỗi bài thơ viết về đất nước đều có một bản sắc
riêng, mang một phong cách riêng của tác giả. Nguyễn Khoa Điềm trong đoạn trích Đất
Nước của trường ca Mặt đường khát vọng thể hiện sự cảm nhận đất nước một cách toàn vẹn
trong cái nhìn tổng hợp theo chiều dài lịch sử, văn hóa cũng như cuộc sống đời thường gần

gũi thân thiết hằng ngày. Đoạn thơ vừa giàu chất trữ tình vừa giàu chất suy tưởng với một
giọng thơ vừa tha thiết vừa trang nghiêm, trầm lắng với những tìm tòi, khám phá mới lạ tiêu
biểu cho bản sắc riêng của tác giả.
Trong đoạn trích này, Nguyễn Khoa Điềm đã thể hiện những cảm xúc những suy tưởng về
đất nước dưới dạng kể lể trò chuyện, tâm tình có vẻ phóng túng theo nguồn cảm xúc tuôn
trào dưới ngòi bút nhưng thật ra đất nước đã được nhà thơ cảm nhận một cách thống nhất,
tập trung trên nhiều bình diện.
Tác giá cảm nhận và suy tưởng về đất nước theo chiều dài thời gian lịch sử, từ quá khứ đến
hiện tại và hướng về tương lai.
Đất nước hình thành từ xa xưa một quá trình suốt bốn ngàn năm lịch sử, trường tồn trong
đời sống nhân dân, trong những sinh hoạt, những hình ảnh gần gũi cùa đời sống nhân dân.
Khi ta lớn lên Đất Nước đã có rồi
Dất Nước có trong những cái “ngày xửa ngày xưa” mẹ thường hay kể.
Đất Nước bắt đầu với miếng trầu bây giờ bà ăn.
Đất Nước lớn lên khi dân mình biết trồng tre mà đánh giặc.
Suy nghĩ về lịch sử đất nước, tác giả không điểm lại các triều đại, các tên tuổi vua quan anh
hùng mà coi trọng, nhân mạnh vai trò công lao cùa những người vô danh nhưng họ đã đóng
góp biết bao công sức xây dựng và giữ gìn đất nước.
Khi có giặc người con trai ra trận
Người con gái trở về nuôi cái cùng con


Vững vàng nền tảng, Khai sáng tương lai

Ngày giặc đến nhà thì đàn bà cũng đánh
Nhiều người đã trở thành anh hùng
Nhiều anh hùng cả em và anh đều nhớ
Nhưng em biết không
Có biết bao người con gái, con trai
Trong bốn nghìn lớp người giống ta lứa tuổi

Họ đã sống và chết
Giản dị và bình tâm
Không ai nhớ mặt đặt tên
Nhưng họ đã làm ra Đất Nước.
Tác giả khẳng định nhân dân ta làm ra đất nước không chỉ giữ gìn đất nước mà còn sáng tạo
ra những giá trị vật chất, tinh thần.
Đất Nước bất đầu với miếng trầu bây giờ bà ăn
Đất Nước lớn lên khi dân mình biết trổng tre mà đánh giặc
Tóc mẹ thường bới sau đầu
Cha mẹ thương nhau bằng gừng cay, muối mặn.
Cái kèo, cái cột thành tên
Hạt gạo phải một nắng hai sương xay, giã, giần, sàng
Đất Nước có từ ngày đó.
Đất Nước cũng là một không gian cụ thể, nơi sinh tồn của cả một cộng đồng dân tộc. Không
gian, lãnh thô ấy được tạo lập từ thuở sơ khai với những truyền thuyết về nguồn gốc tổ tiên.
Thời gian đằng đằng
Không gian mênh mông
Đất Nước là nơi dân mình đoàn tụ
Đất là nơi Chim về
Nước là nơi Rồng ở


Vững vàng nền tảng, Khai sáng tương lai

Lạc Long Quân và Âu Cơ
Đẻ ra đồng bào ta trong bọc trứng.
Đất Nước còn là cái không gian gần gũi, những hình ảnh quen thuộc, thiết thân trong cuộc
sống hằng ngày của mỗi người chúng ta, rất bình dị mà xiết bao trữ tình:
Đất là nơi anh đến trường
Nước là nơi em tắm

Đất Nước là nơi ta hò hẹn
Đất nước là nơi em đánh rơi chiếc khăn trong nỗi nhớ thầm.
Tư tưởng xuyên suốt đoạn thơ, bao trùm toàn đoạn là tư tưởng “Đất Nước của Nhân dân”,
chính quan niệm này, tư tưởng này đã chi phối gợi mở nguồn cảm hứng và giúp nhà thơ
sáng tạo nên những hình tượng thơ mang đậm chất liệu của văn học dân gian. Tư tường
“Đất Nước của Nhân dân” được biểu hiện bằng những hình ảnh, những chi tiết cụ thế. Mỗi
hình tượng đều gợi nhớ những truyền thống cùa dân tộc, những sinh hoạt của nhân dân đậm
đà tình nghĩa, đầy chất thơ.
Những người vợ nhớ chồng còn góp cho Đất Nước những núi Vọng Phu.
Cặp vợ chồng yêu nhau góp nên hòn Trống Mái.
Gót ngựa của Thánh Gióng đi qua còn trăm ao đầm để lại
Chín mươi chín con voi góp minh dựng đất Tổ Hùng Vương
Mỗi địa đanh trên đều gắn với những tên tuổi nôm na, bình dị của nhân dân.
Những người dân nào đã góp tên Ông Đốc, Ông Trang, Bà Đen, Bà Điểm.
Và ở đâu trên khắp ruộng đồng, gò băi
Chẳng mang một dáng hình, một ao nước, một lối sống ông cha.
Tư tưởng “Đất Nước của Nhân dân” còn được thể hiện bằng những nhận thức khái quát sâu
sắc.
Em ơi em Đất Nước là máu xương của mình
Phải biết gắn bó và san sẻ
Phải biết hóa thân cho dáng hình xứ sở


Vững vàng nền tảng, Khai sáng tương lai

Làm nên Đất Nước muôn đời
Đi vào chiều sâu, bề dày của văn học dân gian, tác giả khám phá những vẻ đẹp tâm hồn, tính
cách của nhân dân, chính là những yếu tố làm nên cái hồn của đất nước. Những nét nổi bật
của tâm hồn, tính cách dân tộc đó là những tâm hồn say đắm trong tình yêu, nhân hậu, nghĩa
tình.

Đất Nước là nơi em đánh rơi chiếc khăn trong nỗi nhớ thầm
Đất là nơi “con chim phượng hoàng bay về hòn núi bạc"
Nước là nơi “con cá ngư ông móng nước biển khơi”.
Tâm hồn nhân dân thật nhân hậu nghĩa tình nhưng khi cần phải đốì phó với kẻ thù thì tính
cách lại vô cùng quyết liệt.
Có ngoại xâm thì chống ngoại xâm
Có nội thù thì vùng lên đánh bại
Để Đất Nước này là Đất Nước Nhân dân.
Những cảm nhận và suy tưởng về đất nước của Nguyễn Khoa Điềm được tác giả diễn đạt
bằng một hình thức thể hiện đặc sắc vừa quen thuộc, vừa cách tân.
Câu thơ với số tiếng dài, ngắn linh hoạt tạo một nhịp điệu phóng khoáng cùng với một
giọng kế tâm tình góp phần biểu hiện mạch cảm xúc tuôn chảy dạt dào khá tự do. Giọng thơ
có nhiều chỗ trầm bổng, sâu lắng, thiết tha, âm vang càng lúc càng thấm sâu vào tâm hồn
người đọc như những cơn mưa ngâu rất nhẹ nhàng càng lúc càng thấm sâu vào lòng đất:
Ôi những dòng sông bắt nước từ đâu
Mà khi về Đất Nước mình thì bắt lên câu hát
Người đến hát khi chèo đò, kéo thuyền vượt thác
Gợi trăm màu trên trăm dáng sông xuôi.
Sự thay đổi kiểu câu, biến đổi giọng điệu linh hoạt làm tăng sức mạnh biểu hiện vừa trữ tình
vừa giàu chất chính luận, khái quát, trí tuệ. Đoạn thơ rất giàu hình ảnh vừa giản dị, gần gũi,
vừa có sức gợi cảm phong phú, gợi trí tường tượng người đọc liên tưởng đến những hình
tượng trong ca dao, truyện cổ. dân ca., chỉ một câu thơ “Đất Nước là nơi em đánh rơi chiếc
khăn trong nỗi nhớ thầm” cũng đã gợi lên mấy câu ca dao ngọt ngào, đằm thắm biết bao:
Khăn thương nhớ ai
Khăn rơi xuống đất
Khăn thương nhớ ai


Vững vàng nền tảng, Khai sáng tương lai


Khăn vắt trên vai
Tóm lại, đoạn trích Đất Nước của nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm đã chứa đựng một nội dung
tư tưởng “Đất Nước của Nhân dân”. Nộí dung tư tưởng này được thể hiện trong một hình
thức nghệ thuật sinh động, thấm sâu vào từng hình ảnh, từng chi tiết, từng lời thơ. Cùng với
tác giả khác cùng thời Nguyễn Khoa Điềm đã đóng góp một cách nhìn, cách cảm, cách nghĩ
mới lạ về chủ đề Đất nước.