NHỮNG ĐỔI MỚI TRONG TIỂU THUYẾT CỦA LÊ LỰU
Lê Lựu là một trong những cây bút có đóng góp quan trọng đối với văn học Việt
Nam thời kỳ đổi mới. Khuynh hướng nhận thức lại hiện thực cùng với sự trở lại
của cảm hứng bi kịch trong Thời xa vắng và các tác phẩm tiếp theo của ông đã góp
phần đổi mới tư duy tiểu thuyết nước ta. Sự thành công của Thời xa vắng và những
cuốn tiểu thuyết được dư luận chú ý như Đại tá không biết đùa, Chuyện làng Cuội,
Sóng ở đáy sông, Hai nhà không những khẳng định được phong cách Lê Lựu mà
còn ghi dấu ấn đậm nét tên tuổi nhà văn trong quá trình vận động của tiểu thuyết
Việt Nam đương đại.
1.Khuynh hướng nhận thức lại hiện thực
Ngay khi Thời xa vắng ra đời, nhiều nhà nghiên cứu đã quan tâm đến khuynh
hướng nhận thức lại hiện thực trong tác phẩm(1). Có thể nói rằng, với văn học thời
kì đổi mới, Lê Lựu là một trong những người đầu tiên nhìn nhận hiện thực đời
sống xã hội một cách tỉnh táo và khách quan. Để cắt nghĩa, lý giải hiện thực, nhà
văn đi sâu phân tích đời sống tinh thần con người, chỉ ra những tồn tại trong ý thức
hệ tư tưởng. Các tiểu thuyết của Lê Lựu cho thấy sự phản ứng đối với quan niệm
duy ý chí một thời, cái thời mà với lối tư duy bảo thủ và thói vị kỷ, những kẻ nhân
danh gia đình, đoàn thể có thể áp đặt suy nghĩ của mình cho người khác. Lê Lựu
nhận thức rất rõ điều đó và ông tỏ thái độ phản ứng khá mạnh mẽ qua việc tái hiện
mâu thuẫn giữa các thế hệ. Trong Thời xa vắng, cuộc đời Sài đã chịu sự áp đặt một
cách phi lý bởi những quan niệm, niềm tin của người khác. Hồi nhỏ, Sài phải lấy
vợ theo sự sắp đặt của cha, lớn lên, Sài không được bỏ vợ vì chú Hà và anh Tính là
những cán bộ xã, cán bộ huyện, bản thân Sài cũng là liên đội trưởng, phải gương
mẫu “không được bỏ vợ”. Sợ mất danh tiếng, ảnh hưởng đến uy tín gia đình, dù
thâm tâm muốn tốt cho Sài nhưng các bậc cha chú đã buộc anh phải theo lối nghĩ
của họ. Khi Sài đi bộ đội, theo sự chỉ đạo của tổ chức, anh phải “kiên quyết cắt đứt
quan hệ với người mình yêu để “thực sự yêu vợ”. Với đại tá Hoàng Thủy trong Đại
tá không biết đùa, để rèn luyện con, ông đã yêu cầu công an huyện cho Tùy đi tập
trung cải tạo, tự xin hoãn đi học đại học ở nước ngoài để làm công nhân, bắt con
phải từ bỏ tình yêu với cô gái đã từng yêu một người khác vì cho rằng “người ta đã
bỏ được người thứ nhất cũng dễ dàng bỏ đến người thứ một trăm”. Ông quen nói

những điều to tát, nghiêm trọng mà không ý thức được về cách sống quá nguyên
tắc với những giáo điều cứng nhắc của mình. Cũng như người bố của Núi trong
Sóng ở đáy sông, đến chết vẫn không thay đổi cách nghĩ về đứa con của mình.
Lạnh lùng và vô cảm, không chấp nhận đứa con mắc lỗi, đứa con “loại hai”, ông


dồn nó vào tình thế phải tự kiếm sống. Ông đẩy trách nhiệm giáo dục con người
cho xã hội, chuẩn bị mọi tình huống để không ai có thể chê trách, pháp luật không
thể ràng buộc, nhưng đó là cách ứng xử phi nhân tính. Trong tiểu thuyết Lê Lựu,
những nhân vật “quyền huynh thế phụ” ấy đại diện cho ý chí một thời. Thời mà ý
thức cá nhân bao giờ cũng được đặt ở đằng sau tinh thần tập thể, cá thể không được
phép tồn tại mà chỉ có hoạt động của “tổ tam tam”, đoàn thể, hợp tác xã,... ở đó có
những con người chỉ tôn sùng ý chí, dùng ý chí chủ quan áp đặt người khác, không
cho phép ai vượt khỏi “cái khuôn đã đúc sẵn”. Chủ nghĩa duy ý chí đã triệt tiêu bao
nhiêu khát vọng chính đáng của con người. Điều này thực ra không phải chỉ có
trong tiểu thuyết Lê Lựu mà còn được nói tới trong nhiều tác phẩm khác cùng thời.
Qua nhân vật Bời (Phiên chợ Giát) Nguyễn Minh Châu cũng đã ý thức sâu sắc hậu
quả của quan niệm duy ý chí. Ông chủ tịch “toàn nghĩ những việc to tát vĩ đại”, say
sưa với lý luận về “ hai con đường” ấy khiến cho cuộc đời những nông dân như lão
Khúng thành ra khốn khổ. Cảm nhận về sự mất tự do, lão Khúng thấy mình giống
như con Khoang đen, làm việc quần quật cả đời dưới cái ách đè lên vai buộc chặt
bằng dây chão và hoàn toàn mất ý thức về tự do. Trong hầu hết các tiểu thuyết của
mình, Lê Lựu chỉ ra rất rõ quan niệm, lối tư duy duy ý chí đã trở thành sợi dây trói
buộc đời sống tinh thần con người gây ra bi kịch cho mỗi số phận. Nhà văn thấy
được sự thất bại của lối tư duy cực đoan đó và dứt khoát phủ nhận. Bằng sự đối
thoại với những quan niệm, lối tư duy của một thời, các tiểu thuyết của Lê Lựu đã
đóng góp vào sự hình thành khuynh hướng nhận thức và đánh giá hiện thực của
tiểu thuyết thời kỳ đổi mới.
Nguyên Ngọc trong bài thuyết trình về văn học Việt Nam nhắc đến trào lưu Đổi
Mới với biểu hiện trước hết là "phơi bày cái tiêu cực, mô tả và tố cáo nó"(2), nhiều

nhà văn đã tham gia tích cực vào trào lưu này, trong đó có Lê Lựu. Vậy phải chăng
con đường mà Lê Lựu và các nhà văn đổi mới đang đi chỉ là dẫm lên lối cũ của các
nhà văn hiện thực chủ nghĩa? Thực ra, nếu đặt toàn bộ các tác phẩm văn học có nội
dung "phơi bày" đó và tác phẩm của các nhà văn hiện thực 1930-1945 dưới một cái
nhìn bao quát sẽ thấy được tiến trình vận động với những nỗ lực đổi mới không chỉ
ở bề mặt mà cả ở chiều sâu. Không chỉ là sự mở rộng phạm vi hiện thực được phản
ánh, không chỉ là sự tiếp nhận kỹ thuật hiện đại mà còn là tư duy mới mẻ về đời
sống. Với cái nhìn trực diện vào những mặt trái trong xã hội và thái độ phê phán sự
xấu xa, tha hoá của con người, nhà văn đặt ra những vấn đề của thời đại mà nhờ
trải nghiệm cá nhân trở thành những thông điệp có ý nghĩa nhân văn sâu sắc. Tiểu
thuyết Lê Lựu mở ra một hiện thực sống động nhưng hết sức phức tạp. Qua số
phận của nhân vật, nhà văn tái hiện một cách chân thật nhất gương mặt lịch sử và
đời sống xã hội. Ông giúp cho chúng ta nhìn sâu vào mọi ngóc ngách của cuộc
sống nông thôn trước những thay đổi lớn như cách mạng, chiến tranh, cải cách
ruộng đất, hợp tác hóa... Tiểu thuyết Lê Lựu toát lên được không khí thời đại, đó là


khí thế bừng bừng của công cuộc cải tạo xã hội, là tinh thần cách mạng nhiệt tình
của nhiều tầng lớp, nhiều thế hệ nhưng bên cạnh những thành quả đạt được, những
khẩu hiệu, thành tích còn có cả sự ấu trĩ, có cả cay đắng và thất bại, cả những bất
hạnh và ngang trái mà trước đó người ta chưa nói hết ra, chưa thể đi đến tận cùng.
Tiểu thuyết gắn bó với đề tài nông thôn từ Tắt đèn của Ngô Tất Tố, Bước đường
cùng của Nguyễn Công Hoan, Vỡ đê của Vũ Trọng Phụng, cho đến Mảnh đất lắm
người nhiều ma của Nguyễn Khắc Trường, Bến không chồng của Dương Hướng,...
đã đi những chặng đường dài. Với Lê Lựu, ở cả truyện ngắn và tiểu thuyết, người
đọc đều dễ dàng nhận ra miền đất quen thuộc của nhà văn là làng quê, đồng bãi,
với dòng sông, con đê làng, luống khoai, vồng cải... Lê Lựu viết về nông thôn bằng
sự thông hiểu và những âu lo về sự biến đổi từng ngày ngay trong từng ngôi nhà,
từng thửa đất. Sự quan sát tinh tế cộng với vốn sống phong phú về nông thôn và
khiếu hài hước đã đem lại cho tiểu thuyết của ông nhiều chi tiết rất "đắt". Chẳng

hạn đoạn viết về buổi họp gia đình, bữa cơm khi nhà có khách hay đám ma ông đồ
trong Thời xa vắng được miêu tả sống động và hài hước. Nếp sống của “người nhà
quê” theo chân nhân vật vào tiểu thuyết của Lê Lựu thật ấn tượng, như cách biểu lộ
tình cảm qua lời chào mời rối rít, chộp tay lắc lắc, hay thói quen sống tuềnh toàng,
ăn uống xì xoạp, ăn xong ngồi xỉa răng nhanh nhách, hoặc như việc tiết kiệm kiểu
dồn lẫn các thức ăn thừa vào nhau để dành cho bữa sau. Nhà văn thấy ở đó là cái
hồn nhiên chất phác của người dân quê khác biệt rõ rệt với lối sống thị thành. Ông
viết về nông thôn với tình cảm tha thiết của người đã sinh ra và lớn lên nơi đây có
cả niềm khắc khoải về cuộc sống và số phận những người quê đã “nhuốm bụi” phố
phường. Và ông không thể không thừa nhận rằng tư duy làng xã, tâm lý tiểu nông
đã cản trở đáng kể đời sống của họ, nhất là khi họ cố gắng để hoà nhập với nếp
sống thành thị.
Bên cạnh đó, hiện thực đời sống thành thị thời hậu chiến với những vấn đề gai góc
cũng được ngòi bút Lê Lựu quan tâm khai thác. Nếu như ở phần hai của Thời xa
vắng, quãng đời bi kịch tiếp theo của Sài đã cho thấy phần nào mặt trái của cơ chế
quan liêu bao cấp, sự phức tạp xô bồ nơi phố phường thì ở Hai nhà phạm vi và cấp
độ phản ánh hiện thực được mở rộng, nâng cao hơn. Tái hiện lại một thời thiếu
thốn và khó khăn, Lê Lựu nhìn thấy những bất hợp lý trong cơ chế xã hội. Nhà văn
khái quát hóa lối sống thực dụng, ích kỷ đang dần hình thành. Đó còn là sự tấn
công mạnh mẽ từ bên ngoài vào “tế bào” gia đình làm tan rã môtip gia đình truyền
thống. Bằng cái nhìn sắc sảo, ráo riết, Lê Lựu phân tích, lý giải những biến động
của đời sống xã hội, sự tác động đến số phận con người. Không chỉ phê phán sự
tha hóa, cái xấu xa, ông cảm nhận thấm thía những lầm lẫn, hạn chế của cả một
thời. Nhận thức quá khứ và thực trạng đời sống, tiểu thuyết Lê Lựu còn có khả
năng dự báo xu thế phát triển tất yếu và những đổi thay trong xã hội. Có thể nói


đây là sự khởi đầu của dòng văn học “tự vấn”, một hướng đi mới của tiểu thuyết
nước ta mà trước đó chưa có.
2.Sự trở lại của cảm hứng bi kịch

Lê Lựu bắt đầu cầm bút với thể loại truyện ngắn, cho đến những năm 80, tập hợp
những sáng tác của Lê Lựu từ Người cầm súng, Phía mặt trời, đến Người về đồng
cói đã “định hình” một cây bút văn xuôi khá rõ nét khiến người ta có thể nói đến
"chất Lê Lựu tương đối ổn định"(3). Cuốn tiểu thuyết đầu tay Mở rừng được viết
trong những năm cuối của cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước khắc hoạ đậm nét
hình ảnh những con người lý tưởng, những nhân vật anh hùng. Điều đáng ghi nhận
là ở cuốn tiểu thuyết này nhà văn đã hướng tới số phận của cá nhân trong chiến
tranh bằng một tư duy khá mới mẻ: hầu như nhân vật nào cũng có đau khổ mất mát
riêng. Nhưng tất cả những khổ đau mất mát ấy chủ yếu để tô đậm sự khốc liệt của
chiến tranh. Xu hướng làm mờ nhạt bi kịch cá nhân là đặc điểm chung của văn học
thời kỳ kháng chiến, Mở rừng cũng vậy, nhưng Lê Lựu đã khai thác yếu tố bi kịch
trong số phận mỗi cá nhân bằng những phân tích khá kỹ với cách nhìn không đơn
giản, phiến diện. Tiểu thuyết Lê Lựu ở chặng đường tiếp theo, với khởi đầu là Thời
xa vắng, lấy cảm hứng bi kịch cá nhân làm đối tượng đã đem lại cho người đọc
hứng thú suy nghĩ, chiêm nghiệm về cuộc sống. Thực ra vấn đề bi kịch cá nhân đã
từng là nguồn cảm hứng lớn của văn học nhân loại, nhưng suốt một thời gian dài
hầu như nó chỉ thấp thoáng xuất hiện trong văn học của ta. Bởi vậy, không thể phủ
nhận vai trò đi đầu của Thời xa vắng đối với sự trở lại của cảm hứng bi kịch nhân
văn trong giai đoạn văn học mới.
Nếu như ở tiểu thuyết Ma Văn Kháng bi kịch thường xảy ra từ những mối quan hệ
xã hội như giữa các thế hệ trong gia đình (Mùa lá rụng trong vườn), đối với đồng
nghiệp trong quan hệ công việc (Mưa mùa hạ, Đám cưới không có giấy giá thú,
Ngược dòng nước lũ), thì với tiểu thuyết Lê Lựu, phạm vi hiện thực nhỏ hẹp hơn,
bi kịch thường ở ngay trong bản thân mỗi cá nhân. Bi kịch của Sài trong Thời xa
vắng là tự đánh mất chính mình. Nhân vật Sài “nửa đời người phải yêu cái người
khác yêu, nửa đời còn lại đi yêu cái mình không có”. Thời trẻ, Sài sống theo ý
muốn của gia đình, đoàn thể “cố phồng mình lên để cái phần sống ở chỗ đông
người, chỗ ban ngày được khen ngợi trầm trồ còn ban đêm với riêng mình, nó tự
giết đi những xao xuyến thèm khát một hạnh phúc thực sự”, đến khi được tự do lựa
chọn hạnh phúc thì lại phải sống “không phải là mình, không còn là mình, cái mình

có thì thừa ra, cái không có thì phải ứng xử hàng ngày, cố mãi từng ngày vẫn thấy
thiếu hụt...”. Mười bốn tuổi Sài “đã phải sống hai cuộc đời thật và giả”, đến “bốn
mươi tuổi đầu không biết mình là thế nào để tự định đoạt lấy cuộc sống của mình”.
Bi kịch của Sài là trường hợp khá phổ biến trong cái "thời xa vắng" ấy, thời mà ai


cũng sợ, nhưng không biết “sợ ai, sợ cái gì”, và bi kịch của nhân vật không chỉ do
nó là nạn nhân của thời đại mà còn bắt nguồn từ chính những mâu thuẫn nội tại
trong bản thân nó. Trong Đại tá không biết đùa ta có thể thấy được bi kịch của sự
lầm lạc qua hình tượng đại tá Hoàng Thuỷ. Ông đã sai lầm từ quan niệm đến
phương pháp giáo dục con cái (muốn con phải sống theo cách của mình, nghĩ
giống như mình) nhưng con trai ông dù làm theo ý ông mà vẫn đeo đuổi những ý
định riêng. Ông đã tự đánh mất đứa con trai duy nhất, cái chết của con ông là lời
kết án chính ông. ở Hai nhà, bi kịch của nhân vật Tâm tuy có chỗ giống Sài là đánh
mất bản thân, song ở một góc độ khác, là bi kịch bị phản bội. Tâm càng chăm sóc,
nín nhịn vợ thì cô ta càng lăng loàn, càng tin tưởng, thân thiết với người hàng xóm
thì càng tạo cơ hội cho ông ta ngoại tình với vợ anh, kết cục hai đứa con mà anh
dốc lòng chăm bẵm đều không phải con đẻ của anh, cay đắng hơn, đứa con của
một người bạn thân chết oan trong trò gian dâm của vợ anh. Câu chuyện ở làng
Cuội bắt đầu từ cái chết thảm thương của bà cụ Đất, người phụ nữ cả cuộc đời là
chuỗi bi kịch, bi kịch bởi quá giầu yêu thương. Hiền lành như đất, câm lặng hy
sinh, chịu đủ mọi điều tiếng nhục nhã cho đến tận sau khi chết. Có thể thấy trong
hầu hết các tiểu thuyết của mình, Lê Lựu đều quan tâm tới những số phận bi kịch
không chỉ do nguyên nhân khách quan mà bắt nguồn từ chính tính cách nhân vật.
Với sự đồng cảm sâu sắc, Lê Lựu đã nhìn thẳng vào những đau khổ, bất hạnh của
con người, những bi kịch đời thường đầy rẫy trong cuộc sống này. Không nhằm
mục đích chỉ ra giải pháp để giải quyết bi kịch nhưng ông đã giúp người đọc ý thức
hơn ý nghĩa cuộc sống và sống có trách nhiệm với chính mình.
Đi tìm căn nguyên của những bi kịch, Lê Lựu đã phân tích khá sắc sảo tính cách
các nhân vật. Rất nhiều nhân vật trong tiểu thuyết Lê Lựu là những người đàn ông

hèn đuối, nhu nhược. Dù thông minh giỏi giang như Sài (Thời xa vắng), dù nhiệt
tình, hăng hái như Tâm, hiểu đời, sâu sắc như Địa (Hai nhà), hay khôn ngoan, lọc
lõi như Hiếu (Chuyện làng Cuội) họ đều thiếu sự "đàng hoàng, dứt khoát, một sự
quyết đoán đầy bản lĩnh" của người đàn ông. Họ dễ dàng bị lừa dối, bị phản bội
trong tình cảm. Những con người đó có thể có vị trí, được tôn trọng trong xã hội
nhưng trong vai trò người chủ gia đình thì họ chịu sự sai khiến, coi thường của vợ,
bị vợ ngang nhiên "cắm sừng". Có thể thấy thế giới nhân vật của tiểu thuyết Lê
Lựu khá ấn tượng với hai đối cực: một bên là những người vợ trẻ đẹp quyền uy,
khát khao yêu đương mãnh liệt một bên là những anh chồng cục mịch, cúc cung
tận tuỵ. Trong tiểu thuyết Ma Văn Kháng, những nhân vật trí thức như Tự (Đám
cưới không có giấy giá thú), Khiêm (Ngược dòng nước lũ), Luận (Mùa lá rụng
trong vườn) luôn tinh tế, sâu sắc trong cảm nhận đời sống, quan sát và phân tích
cuộc sống kỹ lưỡng. Nhân vật của Lê Lựu thì trái lại, thường là những người đàn
ông thô kệch và giản đơn trong lối sống hàng ngày, cả tin, thậm chí mù quáng
trong tình cảm. Lê Lựu cũng có những trang viết về đòi hỏi được yêu chiều, khát


khao được thoả mãn cả về thể xác và tinh thần của người đàn bà thành phố như
Châu (Thời xa vắng), như Linh Anh (Hai nhà), những nhân vật gợi đến hình ảnh bà
Bôvary trong văn học Pháp. Thực ra ở một hướng nhìn khác, có thể thấy cuộc sống
của những người phụ nữ đó cũng là những tấn bi kịch khi phải ghép tạm bợ đời
mình vào một mảnh đời hoàn toàn khác, ngày càng cách biệt, phải che giấu khát
khao thực sự của mình bên trong lớp vỏ nanh nọc, quá quắt. Đại loại, bi kịch trong
tiểu thuyết Lê Lựu thường không nảy sinh từ mâu thuẫn gay gắt giữa thiện ác, xấu
tốt mà từ chính bản thân nhân vật. Lôgic nhân quả ở đây là tính cách quyết định số
phận. Và đúng như tính chất của bi kịch, đó là những mâu thuẫn không thể giải
quyết. Cùng với hàng loạt các tác phẩm có cảm hứng bi kịch cùng thời (Mùa lá
rụng trong vườn, Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành, Đám cưới không có giấy
giá thú, Những thiên đường mù,...) những bi kịch trong tiểu thuyết Lê Lựu đặt ra
nhiều vấn đề có ý nghĩa sâu sắc về số phận con người, giúp con người nhận thức về

cuộc sống của mình rõ hơn.
3.Những hiệu ứng nghệ thuật
Xoáy sâu vào bi kịch tự thân của con người, nhà văn tập trung khai thác những
mâu thuẫn, những xung đột gây hiệu ứng tâm lý mạnh mẽ ở người đọc. Có thể coi
đây là một thành công của nghệ thuật tiểu thuyết Lê Lựu. Lê Lựu không có nhiều
cách tân trong lối viết, nỗ lực của ông chủ yếu thể hiện ở việc khai thác cốt truyện.
Tiểu thuyết Lê Lựu hấp dẫn người đọc ở sự dồn đẩy tình huống truyện, khi kéo
căng khi lại nhẩn nha kích thích xúc cảm yêu ghét của độc giả. Thời xa vắng là
những xung đột liên tiếp giữa khát vọng của cá nhân với ý chí của số đông thông
qua những mâu thuẫn dai dẳng trải dài suốt một đời người. Nhiều tình huống bất
ngờ và kịch tính, chẳng hạn khi chuyện gian díu của Sài và Hương bị phát hiện,
ông chú của Sài chỉ bằng một “thao tác nhà nghề” đã lật ngược tình thế, “vô hiệu
hóa” mọi đồn thổi. Nút thắt của câu chuyện được đẩy đến cao độ khi Sài cố ''yêu
vợ" để được kết nạp Đảng nhưng kết cục không được kết nạp Đảng vì lý lịch gia
đình vợ có vấn đề, Hương cũng căm giận Sài mà đi lấy chồng nhưng “anh không
thể phát điên, không thể nổi khùng, không thể nằm ỳ, không thể nói năng vô trách
nhiệm và thiếu tính tổ chức”... Hai quãng đời của Sài được đặt bên cạnh nhau,
chênh vênh và mỏng manh, những đổ vỡ rình rập, bi kịch nối tiếp bi kịch, khiến
người đọc phấp phỏng lo âu cho số phận nhân vật. Tài năng của nhà văn là đã tạo
dựng được tình thế, trạng huống đặc biệt để cho nhân vật được sống, được hạnh
phúc, được đau khổ, được trải nghiệm trong đó. Tiểu thuyết Sóng ở đáy sông tập
trung khai thác sự tương phản giữa ý chí lạnh lùng, thái độ bất biến của người cha
trước những biến động của thời đại và thế giới tâm hồn của những đứa con. Vợ
chết, ông tuyên bố cắt khẩu phần lương thực mà khi còn sống người vợ đã đong
thêm cho các con, đứa nào học đúp thì tự nuôi lấy thân. Khi "ngã ngửa" ra là Núi


đã bỏ học để kiếm sống nơi bến tàu, có liên quan đến những kẻ gian, ông lập tức từ
mặt để hắn không thể làm ô danh ông. Từ đó, ông vô cảm trước bất kỳ một sự kiện
nào của cuộc đời hắn, thậm chí còn viết đơn xin toà án nâng mức án của hắn thành

tù chung thân. Tính cách người bố đã tác động sâu sắc đến tình cảm và thái độ
người đọc, giúp họ tìm thấy căn nguyên tội lỗi bằng sự phán xét tỉnh táo. Hiệu ứng
tâm lý trong Hai nhà là cách mở dần từng ô cửa để thấy được thực chất “ngôi nhà”
bên trong, mỗi cánh cửa hé mở là mỗi lần thôi thúc sự dò tìm của người đọc: lần
thứ nhất mượn lời người chú rể của Linh Anh để tiết lộ quá khứ của cô gái thành
thị lọc lõi, hư hỏng; lần thứ hai nhấm nháp từng trang nhật ký của cô ta để vén
thêm bức màn bí mật về những hoan lạc của thời con gái buông thả, những cảm
giác bức bối khi phải sống với người chồng không như mong ước, những thèm
khát dẫn tới cuộc tình vụng trộm và trận đánh ghen bẽ bàng; lần thứ ba bức thư
tuyệt mệnh của ông Địa đã xé toang tất cả, làm rõ vì sao lại có cái chết oan uổng
của thằng cháu ngoan ngoãn, học giỏi và được tất cả mọi người yêu mến. Khi đọc
tác phẩm của Lê Lựu ta luôn "nơm nớp" lo âu cho nhân vật, liệu những thứ mà Sài
cố gắng hết sức để đánh đổi có đạt được không, cậu con trai ông "đại tá không biết
đùa” có sống sót không, cái gì đang chờ đợi ở phía trước một con người mà cả
cuộc đời vào tù ra tội như Núi,... Một cách để gây hiệu ứng tâm lý nữa là Lê Lựu
đảo ngược thời gian cốt truyện, đưa ngay kết thúc lên đầu tác phẩm, thường là
những tin tức quan trọng, sự kiện “giật gân”, gây chú ý. Mở đầu Chuyện làng Cuội
là “cái chết của bà Hiêu Đất lại tạo cho làng Cuội ta một khí thế tưng bừng, sôi nổi,
rất là tự hào”, Hai nhà đưa sự kiện của mười năm sau “Thằng Hồng con trai nhà
thơ, bạn anh chết rồi. Nó hứng lấy cái chết để vợ anh khỏi bị lưỡi dao phay chém
vào mặt...”, Đại tá không biết đùa bắt đầu bằng việc con trai đại tá bị mất tích trong
tình huống oái oăm, phức tạp... Cũng có thể coi đây là “xảo thuật” câu khách trong
những tiểu thuyết thời thị trường, nhưng vượt lên trên đó, bằng tài năng triển khai
cốt truyện, Lê Lựu đã đem đến cho độc giả những thông điệp về cuộc sống một
cách hữu hiệu. Hiệu ứng tâm lý còn được tạo bởi không gian bức bối trong các tiểu
thuyết Lê Lựu. Vẫn là những làng quê, phố phường, có cả thời bình, có cả thời
chiến, nhưng bị chi phối bởi những mâu thuẫn căng thẳng, bởi công lực của quan
niệm duy ý chí,... không gian trở nên tù đọng, bức bối đến nghẹt thở. Trong Thời
xa vắng, chỉ lúc Sài ở chiến trường, đối mặt với cái chết và muôn vàn gian khổ,
anh mới có được một không gian tự do của riêng mình, còn khi ở nhà, Sài luôn

phải im lặng, sợ hãi một cái gì đó vô hình, luôn phải trốn chạy, sau này khi lấy
người vợ thứ hai, anh lại luôn như bơi trong cánh đồng nước lụt không biết đâu là
bờ. Không gian Chuyện làng Cuội bị ám ảnh bởi cái chết đầy bí ẩn của bà Đất, từ
đó mở ra những trang đời nhiều gam màu trầm tối bởi những lừa gạt, oan ức, nhục
nhã, khổ đau chất chồng. Không gian chiến tranh của Đại tá không biết đùa với vô
vàn hiểm nguy, bất trắc càng thêm ngột ngạt bởi những cuộc kiếm tìm vô vọng
người con bỏ trốn và bởi nỗi dày vò, ân hận bị kìm nén, che giấu. Có thể nói Lê


Lựu đã thừa hưởng được tài năng nghệ thuật của các cây bút hiện thực lớn như
Nam Cao, Vũ Trọng Phụng trong việc tạo dựng không gian tù đọng, bức bối để
làm nổi bật trạng thái của con người. Cái khác của Lê Lựu là sự mở rộng chiều
kích không - thời gian và soi chiếu nó từ nhiều góc độ. Nhờ đó tiểu thuyết Lê Lựu
tạo ra hiệu ứng tâm lý không nhỏ, thu hút sự chú ý của công chúng.
Lê Lựu là nhà văn thường trực tiếp bộc lộ suy tư chiêm nghiệm thông qua người kể
chuyện. Trước mỗi tình huống, sự kiện, chi tiết, người kể chuyện đưa ra lời bình
luận, khái quát có ý nghĩa chỉ dẫn cho độc giả. Những nhận xét tinh tế và hóm hỉnh
làm cho mạch văn uyển chuyển và cuốn hút. Đôi khi nhà văn "nhờ" những nhân
vật có uy tín như chính uỷ Đỗ Mạnh (Thời xa vắng), Trung tướng tư lệnh (Đại tá
không biết đùa) phát biểu suy ngẫm, tổng kết một cách khá nhuần nhị. Sự giàu có
về vốn sống giúp cho Lê Lựu có những kiến giải sâu sắc trong tác phẩm của mình
về lẽ sống, cách ứng xử ở đời, về nhân tình thế thái... Khuynh hướng triết luận đem
lại thành công cho nhiều cây bút văn xuôi Nguyễn Khải, Ma Văn Kháng, và có thể
nói nó cũng đã gia tăng tính tư tưởng cho tiểu thuyết Lê Lựu. Tuy còn có chỗ cách
thể hiện hơi sượng và cứng, nhưng những suy tư, trăn trở nghiêm túc của nhà văn
đã nhận được sự chia sẻ của nhiều thế hệ người đọc.
M. Bakhtin đã từng soi chiếu tác phẩm của Rabelais dưới ánh sáng của văn hoá
trào tiếu dân gian được thể hiện ở ngôn ngữ suồng sã - quảng trường, ở sự tràn trề
những nhân tố xác thịt của đời sống(4). ở tiểu thuyết Lê Lựu, tố chất dân gian đưa
các tác phẩm của ông trở về đúng nghĩa là tiểu thuyết, phá vỡ khoảng cách sử thi

mà suốt một thời gian dài trước đó tồn tại trong văn học của ta. Tiểu thuyết Lê Lựu
đầy ắp ngôn ngữ đời sống, có cả cãi vã, chì chiết, có cả ngoa ngoắt, đáo để, có cả
tình tứ, bồng bột, có cả thâm trầm, sâu sắc.... Nhà văn khá táo bạo khi đề cập đến
dục tính, tất nhiên không phải lúc nào sự táo bạo đó cũng làm cho tác phẩm hay
hơn (chẳng hạn ở Chuyện làng Cuội và Hai nhà nhiều lúc bị ảnh hưởng của chủ
nghĩa tự nhiên và hơi cường điệu hoá). Song cũng phải nhìn thấy cái "duyên" của
Lê Lựu khi đưa được nét cười của dân gian hóm hỉnh vào tác phẩm: từ cách đặt tên
nhân vật (Sài, Lưu Minh Hiếu - Lưu Manh Hiêu, Tâm và Địa,...) cho đến cảm quan
phồn thực về cuộc sống. Nếu như có thể nêu dẫn chứng cho nghệ thuật trào phúng
của Vũ Trọng Phụng bằng cảnh đám ma cụ cố Hồng (Số đỏ) thì cũng có thể lấy
cảnh đám ma ông đồ Khang (Thời xa vắng) hoặc bà cụ Đất (Chuyện làng Cuội) để
thấy được cái hài hước “sắc lẻm” của Lê Lựu. Tiếp thu ảnh hưởng của văn hóa trào
tiếu dân gian vẫn là một lối đi khá rộng mở của tiểu thuyết hiện đại, có thể nói tới
sự thành công của Mảnh đất lắm người nhiều ma,Dòng sông Mía ...
Không cố cách tân trong lối viết nhưng không phải Lê Lựu không có ý thức tìm
tòi, thay đổi ở từng tác phẩm. Điều đó giúp cho tiểu thuyết của ông tránh được sự


đơn điệu. Thời xa vắng là “lịch sử một số phận" với những đoạn đường đời cụ thể
dưới cái nhìn chiêm nghiệm, từng trải. Sóng ở đáy sông lại có vẻ như hồ sơ của
một phạm nhân được lần giở từng sự kiện qua sự phân tích chặt chẽ những nguyên
nhân sâu xa và trực tiếp dẫn tới hành vi phạm tội. ở Chuyện làng Cuội, sự đan xen
quá khứ và hiện tại làm cho mạch truyện thêm linh hoạt, người đọc tuy khó nắm
bắt truyện hơn nhưng cũng chủ động hơn trong tiếp nhận tác phẩm. Nếu như ở Hai
nhà, Lê Lựu thay đổi điểm nhìn trần thuật bằng việc đưa những trang nhật ký vào
tác phẩm để người đọc có thể hiểu rõ hơn tâm trạng, cảm xúc, động cơ... của nhân
vật thì trong Đại tá không biết đùa, nhà văn chuyển hẳn đối thoại vào đoạn trần
thuật, kể chuyện bằng nhiều điểm nhìn. Không thoát ly khỏi tiểu thuyết truyền
thống nhưng Lê Lựu đã cố gắng làm mới cách viết của chính mình và điều đó cũng
ít nhiều đem lại thành công.

Bằng những thay đổi trong quan niệm về hiện thực và con người cũng như những
nỗ lực trong sáng tạo nghệ thuật, tiểu thuyết Lê Lựu đã góp phần đổi mới tiểu
thuyết Việt Nam đương đại, trở thành một "gương mặt" riêng trong bức tranh đa
dạng của văn xuôi. Bảo Ninh, một nhà văn thuộc thế hệ cầm bút kế tiếp đã khẳng
định:“Cánh cửa mà nhà văn Lê Lựu đã mở ra cho tiểu thuyết thời Đổi Mới tuy rằng
đã cũ nhưng mà vẫn vô cùng mới đối với các nhà văn lứa kế sau ông. Những quan
niệm về tiểu thuyết có thể đúc rút được từ Thời xa vắng cũng không lạ thường gì
song với những người viết văn trẻ tuổi hồi đó thì vẫn có tác dụng gần như sự bừng
tỉnh”(5). Nhìn lại chặng đường văn học hai mươi năm qua, chúng ta có thể khẳng
định những đóng góp đáng kể đó của Lê Lựu đối với tiểu thuyết Việt Nam .
Đ.H .N
Nguồn: Viện Văn học