H C VI N CHÍNH TR QU C GIA H

CHÍ MINH

NGUY N NG C ANH

C U TRÚC XÃ H I C A CƯ DÂN LÀNG NGH
Đ NG B NG SÔNG H NG HI N NAY

(Nghiên c u trư ng h p hai làng ngh

huy n Thư ng Tín,

thành ph Hà N i)

LU N ÁN TI N SĨ XÃ H I H C

HÀ N I - 2014


H C VI N CHÍNH TR QU C GIA H

CHÍ MINH

NGUY N NG C ANH

C U TRÚC XÃ H I C A CƯ DÂN LÀNG NGH
Đ NG B NG SÔNG H NG HI N NAY

(Nghiên c u trư ng h p hai làng ngh

huy n Thư ng Tín,

thành ph Hà N i)
Chuyên ngành: Xã h i h c
Mã s

: 62 31 30 01

LU N ÁN TI N SĨ XÃ H I H C

Ngư i hư ng d n khoa h c: GS.TS Lê Ng c Hùng

HÀ N I - 2014


L I CAM ĐOAN
Tôi xin cam ñoan ñây là công trình nghiên c u c a riêng tôi.
Các s li u, k t qu nêu trong lu n án là trung th c, có ngu n g c rõ
ràng và ñư c trích d n ñ y ñ theo quy ñ nh.
Tác gi lu n án

Nguy n Ng c Anh


M!C L!C
Trang
M∀ Đ#U

1


Chương 1: T%NG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN C&U
1.1. Hư ng nghiên c u v c u trúc xã h i - dân s làng ngh
1.2. Hư ng nghiên c u v c u trúc xã h i - gia ñình làng ngh
1.3. Hư ng nghiên c u v c u trúc xã h i - ngh nghi p làng ngh
1.4. Hư ng nghiên c u v c u trúc xã h i - dân s làng ngh
Chương 2: CƠ S∀ LÝ LU N V C U TRÚC XÃ H I C A CƯ
DÂN LÀNG NGH
2.1. Các khái ni m cơ b n
2.2. M t s lý thuy t
2.3. M t s quan ñi m c a Đ ng và chính sách c a Nhà nư c liên quan
ñ n ñ tài
Chương 3: TH(C TR)NG C U TRÚC XÃ H I C A CƯ DÂN
LÀNG NGH
3.1. M t s ñ c ñi m c a làng ngh ñ ng b ng sông H ng
3.2. Đ c ñi m kinh t - xã h i và làng ngh huy n Thư ng tín
3.3. Đ c ñi m kinh t - xã h i c a xã V n Điêm và xã Duyên Thái
3.4.Các phân h c u trúc xã h i c a làng ngh ñ g V n Đi m và làng
ngh sơn mài H Thái
3.5. Phân tích mô hình công ty ngh và mô hình gia ñình ngh c a làng
ngh g V n ñi m và làng ngh sơn mài H thái
Chương 4: CÁC Y U T TÁC Đ NG Đ N C U TRÚC XÃ H I
CƯ DÂN LÀNG NGH VÀ G∗I Ý M T S GI+I PHÁP
4.1. M t s y u t tác ñ ng ñ n c u trúc xã h i cư dân làng ngh
4.2. M t s v n ñ ñ t ra và g i ý m t s gi i pháp

14
14
18
22
26

34

K T LU N
DANH M!C CÁC CÔNG TRÌNH C A TÁC GI+ ĐÃ CÔNG B
QUAN Đ N LU N ÁN
DANH M!C TÀI LI U THAM KH+O
PH! L!C

CÓ LIÊN

34
53
61
70
70
73
75
80
107
125
125
144
151
154
156


DANH M!C CÁC T, VI T T−T
THCS:


Trung h c cơ s

THPT:

Trung h c ph thông

TNHH:

Trách nhi m h u h n

UBND:

y ban nhân dân


DANH M!C CÁC B+NG
S th t.
B ng 3.1:

Tên b ng

Trang

C u trúc kinh t - ngành theo giá tr và t tr ng s n lư ng c a

77

xã V n Đi m, năm 2013
B ng 3.2:


C u trúc kinh t - ngành theo giá tr và t tr ng s n lư ng c a

79

xã Duyên Thái, năm 2013
B ng 3.3:

C u trúc xã h i - gi i tính c a cư dân làng ngh

80

B ng 3.4:

C u trúc v th - vai xã h i c a các thành viên trong gia ñình

83

làng ngh
B ng 3.5:

C u trúc xã h i - h c v n c a cư dân làng ngh

86

B ng 3.6:

C u trúc xã h i - gia ñình theo quy mô c a làng ngh

89


B ng 3.7:

C u trúc xã h i - gia ñình ngh theo s lư ng lao ñ ng ngh

91

B ng 3.8:

C u trúc xã h i - th h c a gia ñình ngh

93

B ng 3.9:

C u trúc xã h i - ngh nghi p c a các h gia ñình

98

B ng 3.10:

C u trúc xã h i - m c s ng c a làng ngh

100

B ng 3.11:

M c thu nh p trung bình m t tháng c a ch h gia ñình, ch

102


cơ s s n xu t
B ng 3.12:

M c chi tiêu trung bình m t tháng c a ch h gia ñình, ch cơ

103

s s n xu t
B ng 3.13:

Cơ c u chi tiêu hàng năm c a các h gia ñình làng ngh

104

B ng 3.14:

T l t ñánh giá m c ñ thay ñ i m t s khía c nh c a ñ i

105

s ng gia ñình so v i 5 năm trư c
B ng 3.15:

C u trúc xã h i-ngh nghi p, theo thâm niên c a gia ñình

107

ngh
B ng 3.16:


M t s ñ c trưng cơ b n c a mô hình gia ñình ngh và mô

120

hình công ty ngh
B ng 4.1:

Thu nh p bình quân hàng tháng c a ch gia ñình, ch cơ s s n xu t

125


theo gi i tính
B ng 4. 2:

Thu nh p c a h gia ñình theo ñ tu i

126

B ng 4.3:

Thu nh p h gia ñình làng ngh theo lo i ngh h gia ñình

128

B ng 4.4:

Thu nh p c a h gia ñình theo s năm làm ngh

129


B ng 4.5:

Quy mô gia ñình, theo s lao ñ ng làm ngh truy n th ng

131

B ng 4.6:

S th h trong gia ñình, theo ñ tu i c a ch h gia ñình

132

B ng 4.7:

Gi i tính c a ch h gia ñình v i lo i ngh c a h gia ñình

133

B ng 4.8:

Đ tu i c a ch h gia ñình v i lo i ngh c a h gia ñình

135

B ng 4.9:

Y u t chính tr , kinh t , văn hoá, xã h i v i thu nh p

137


theo ñ a bàn kh o sát
B ng 4.10:

Y u t chính tr , kinh t , văn hoá, xã h i v i lo i ngh c a h

139

gia ñình, theo ñ a bàn kh o sát
B ng 4.11:

Ch trương, chính sách v i thu nh p và lo i ngh
c a h gia ñình theo ñ i bàn kh o sát

142


DANH M!C CÁC BI/U

Trang
Bi u 3.1: C u trúc xã h i - ñ tu i c a ngư i dân trong làng

82

Bi u 3.2: Đ nh hư ng ngh nghi p cho con cái

87

Bi u 3.3: Cư dân làng ngh phân nhóm theo ngh nghi p c a h gia ñình


99

Bi u 3.4: Bi u ñ các ngu n l c c a công ty ngh

122


1
M∀ Đ#U
1. Tính c0p thi1t c2a ñ tài
1.1. Tính c p thi t v m t th c ti n
Các làng ngh

Vi t Nam có vai trò quan tr ng trong phát tri n kinh t -

xã h i ñ t nư c nói chung và ñ i v i n n kinh t - xã h i nông thôn nói riêng.
Trong Báo cáo Chính tr t i Đ i h i Đ i bi u toàn qu c l!n th XI c a Đ ng,
ñ c p: “Phát tri n m nh công nghi p, d ch v∀ và làng ngh g#n v i b o v
môi trư ng. Tri n khai chương trình xây d ng nông thôn m i phù h p v i ñ c
ñi m t∃ng vùng theo các bư c ñi c∀ th , v ng ch#c trong t∃ng giai ño n; gi
gìn và phát huy nh ng truy n th ng văn hoá t t ñ%p c a nông thôn Vi t Nam”
[14, tr.197].
Các làng ngh phát tri n ñã thúc ñ&y quá trình chuy n d ch cơ c u kinh
t nông nghi p - nông thôn theo hư ng “ly nông b t ly hương”. S lan t∋a c a
các làng ngh ñã m r ng quy mô và ñ a bàn s n xu t, thu hút nhi u lao ñ ng,
kéo theo s phát tri n c a nhi u ngành ngh khác, góp ph!n làm tăng t( tr ng
ngành công nghi p, d ch v∀.
Đ ng b ng sông H ng có l ch s) phát tri n lâu ñ i, nơi di∗n ra s phát
tri n m nh m+ c a văn minh lúa nư c - n n nông nghi p truy n th ng c a dân
t c Vi t Nam. Do v y, làng ngh


ñ ng b ng sông H ng có ñi u ki n khách

quan ñ hình thành và phát tri n. Các làng ngh

ñ ng b ng sông H ng t∃ xa

xưa ñã có vai trò quan tr ng trong vi c s n xu t hàng hóa ph∀c v∀ ñ i s ng
c a nhân dân. V i nh ng l i th v ñi u ki n t nhiên, kinh t , xã h i và văn
hóa, nhi u làng ngh ñ ng b ng sông H ng ñư c khôi ph∀c và phát tri n khá
nhanh so v i các ñ a phương khác.
Thành ph Hà N i là vùng ñ t ñ a linh nhân ki t, có b dày văn hóa lâu
ñ i trong l ch s) dân t c. Hà N i t p trung nhi u làng ngh như: làng g m Bát
Tràng; làng l∀a V n Phúc; làng g m, ngh Sơn Đ ng; làng ngh Chàng
Sơn... Hà N i tr thành ñ t “trăm ngh ” và v−n ñang trong xu th phát tri n


2

m nh, trên cơ s ch trương, ñư ng l i ñ i m i c a Đ ng và nh ng chính
sách kinh t - xã h i c a Nhà nư c.
Huy n Thư ng Tín có nhi u làng ngh truy n th ng, v i nh ng s n
ph&m n i ti ng như: Ti n g
xã Qu t Đ ng, mây tre ñan

xã Nh Khê, sơn mài

xã Ninh S , ... ngoài ra còn có m t s ngh m i

phát tri n m y ch∀c năm như: làm xương s∃ng

xã V n Đi m, bông len

g

xã Duyên Thái, thêu

Th∀y .ng xã Hòa Bình, ñ

Trát C!u xã Ti n Phong, ... Đ n nay, huy n có

46 làng trên t ng s 126 làng có ngh ñư c UBND thành ph Hà N i công
nh n là làng ngh .
Thư ng Tín h i t∀ khá ñ!y ñ các ñ c ñi m c a làng ngh nông thôn
vùng ñ ng b ng sông H ng, b i vì làng ngh

ñ ng b ng sông H ng nói

chung và huy n Thư ng Tín nói riêng ñang b tác ñ ng m nh m+ b i quá
trình ñô th hóa, công nghi p hóa, hi n ñ i hóa. M t khác, huy n Thư ng Tín
m i sát nh p vào thành ph Hà N i, nên quá trình công nghi p hóa, hi n ñ i
hóa nông nghi p - nông thôn c a huy n ch u tác ñ ng m nh t∃ s phát tri n
kinh t - xã h i c a th ñô Hà N i. Do v y, làng ngh

huy n Thư ng Tín

ch a ñ ng nhi u ñ c ñi m, tính ch t c a c u trúc xã h i làng ngh truy n
th ng, nhưng ñang có nh ng ñ c ñi m m i c a quá trình ñô th hóa, hi n ñ i
hóa.
1.2. Tính c p thi t v m t lý lu n
Đ duy trì và phát huy các th m nh c a các làng ngh , cũng như ñáp

ng yêu c!u trong quá trình h i nh p qu c t , ñ t hi u qu kinh t - xã h i cao
hơn và phát tri n làng ngh theo hư ng b n v ng, thì c!n có nh ng nghiên
c u xã h i h c v c u trúc xã h i c a cư dân làng ngh .
C u trúc xã h i là m t n i dung cơ b n ñư c nghiên c u xuyên su t
trong l ch s) xã h i h c. T∃ năm 1840 ñ n cu i nh ng năm 1880, K.Marx ñã
chú tr ng phân tích c u trúc xã h i và xem xét c u trúc xã h i trên n n t ng
c a c u trúc kinh t . Đ!u th k( XX, nhà xã h i h c ngư i Đ c là M.Weber


3

ñã ch ra vai trò c a các y u t như: ñ a v kinh t , ñ a v chính tr và uy tín
xã h i trong s phân chia xã h i thành giai t!ng trên dư i, cao th p khác
nhau. Trên th gi i, nhi u nhà xã h i h c quan tâm nghiên c u nguyên nhân
và các bi u hi n c a c u trúc xã h i. 3 Vi t Nam ñã có m t s công trình
nghiên c u có giá tr quan tr ng v lý lu n và th c ti∗n v n ñ c u trúc xã
h i, phân t!ng xã h i trong b i c nh công nghi p hoá, hi n ñ i hoá ñ t nư c.
C u trúc xã h i không ch ñư c xem xét như m t c u trúc ít thành ph!n
g m hai giai c p, m t t!ng l p và dư ng như ñ ng ñ u nhau, ngang b ng
nhau ho c ch ñơn tuy n phát tri n theo hư ng ti n d!n ñ n s thu!n nh t,
ñ ng nh t xã h i như quan ni m th i kỳ trư c ñ i m i, mà ñang di∗n ra m t
quá trình phân t!ng xã h i m nh m+ trên cơ s c a n n kinh t nhi u thành
ph!n.
Theo cách nhìn nh n này, c u trúc xã h i nư c ta v∃a có c u trúc
"ngang", v∃a có c u trúc "d c" [trích theo 77]. C u trúc “ngang”, ñó là m t
t p h p các giai c p, t!ng l p, các nhóm ngh nghi p, các t ch c trong xã
h i mà trong ñó khó có th ch rõ giai c p nào, t!ng l p nào có v th

trên


giai c p, hay t!ng l p nào. Trong ñó bao hàm các giai c p công nhân, nông
dân, ti u thương, doanh nhân, trí th c... C u trúc "d c", c u trúc phân t!ng xã
h i, t c là c u trúc t!ng b c cao th p trong xã h i, ñư c xem xét và bi u hi n
ba d u hi u cơ b n khác nhau: Đ a v kinh t (tài s n, thu nh p), ñ a v chính
tr (quy n l c), ñ a v xã h i (uy tín). Dư i hai lát c#t c u trúc "ngang" và
"d c" này ñan k t vào nhau r t ph c t p t o thành c u trúc xã h i c a c m t
h th ng xã h i, c ng ñ ng xã h i hay “giai t!ng xã h i” [trích theo, 77]. Tuy
nhiên, các nghiên c u c u trúc xã h i làng ngh chưa nhi u, nh t là nghiên
c u c u trúc xã h i v i tư cách là m t h th ng các quan h xã h i c a các
thành ph!n xã h i trong cư dân làng ngh . M t cách ti p c n n a trong nghiên
c u c u trúc xã h i là xem xét c u trúc xã h i trong t∃ng lĩnh v c c a ñ i
s ng xã h i. Khi ñó c u trúc xã h i có th ñư c xem xét dư i các hình th c


4

hay các h c u trúc xã h i như c u trúc xã h i - dân s theo tu i, gi i tính, c u
trúc xã h i - ngh nghi p và các phân h c u trúc xã h i khác.
Trong b i c nh h i nh p qu c t và trư c s c ép c a t c ñ ñô th hóa,
nhi u làng ngh

ñ ng b ng sông H ng ph i ñ i m t v i nh ng thách th c

như: m t b ng s n xu t r t h n ch , các cơ s s n xu t ch y u s) d∀ng ngay
nơi

làm nơi s n xu t d−n ñ n môi trư ng s ng b ô nhi∗m, m t ñ dân cư

trong các làng ngh ñông, s lao ñ ng


m t s làng ngh gi m. Tuy nhiên,

m t s làng ngh v−n ñ ng v ng, là do chính các cơ s s n xu t

làng ngh

ñã bi t liên k t l i v i nhau ñ thành nh ng m ng lư i h gia ñình, nh ng
công ty, doanh nghi p s n xu t thành l p

ngay trong làng ngh . M ng lư i

xã h i làng ngh , quan h xã h i làng ngh như th nào thì c!n ph i nghiên
c u v c u trúc xã h i c a làng ngh . Nói cách khác làng ngh ho t ñ ng,
bi n ñ i và phát tri n ra sao, ph∀ thu c r t nhi u vào c u trúc xã h i c a nó.
Đã có nhi u nghiên c u v làng ngh t∃ góc ñ kinh t h c và văn hóa
h c. Tuy nhiên, r t ít nghiên c u chuyên sâu t∃ góc ñ xã h i h c v làng
ngh và nh t là c u trúc xã h i c a cư dân làng ngh
V i nh ng lý do ñã nêu ra

Vi t Nam.

trên, tác gi l a ch n ñ tài C0u trúc xã

h i c2a cư dân làng ngh ñ4ng b5ng sông H4ng hi n nay (Nghiên c u
trư ng h p hai làng ngh

huy n Thư ng Tín, thành ph Hà N i) làm lu n

án ti n sĩ xã h i h c.
2. M6c ñích nghiên c u

T∃ góc ñ xã h i h c, lu n án tìm hi u nh ng v n ñ lý lu n và ñánh
giá th c tr ng các phân h c a c u trúc xã h i cư dân làng ngh ; phân tích
nh ng y u t tác ñ ng ñ n c u trúc xã h i c a cư dân làng ngh . Trên cơ s
ñó, nh n ñ nh m t s v n ñ ñ t ra và g i ý m t s gi i pháp nh m phát huy
nh ng th m nh c a c u trúc xã h i c a cư dân làng ngh ñ ng b ng sông
H ng trong th i kỳ ñ i m i ñ t nư c.


5
3. Nhi m v6 nghiên c u
Đ th c hi n m∀c ñích nghiên c u, ñ tài t p trung vào các nhi m v∀
nghiên c u như sau:
Th nh t, làm rõ cơ s lý lu n, các khái ni m nghiên c u c u trúc xã
h i c a cư dân làng ngh ñ ng b ng sông H ng hi n nay.
Th hai, kh o sát th c ñ a, phân tích th c tr ng các phân h c a c u
trúc xã h i cư dân làng ngh ñ g V n Đi m xã V n Đi m và làng ngh sơn
mài H Thái xã Duyên Thái

huy n Thư ng Tín, thành ph Hà N i.

Th ba, phân tích các y u t tác ñ ng ñ n các phân h c u trúc xã h i
cư dân làng ngh .
Th tư, nh n ñ nh m t s v n ñ ñ t ra và g i ý m t s gi i pháp nh m
hoàn thi n c u trúc xã h i c a cư dân làng ngh ñ ng b ng sông H ng.
4. Đ i tư ng, khách th7 và ph8m vi nghiên c u
4.1. Đ i tư ng nghiên c u
Các phân h c u trúc xã h i c a cư dân làng ngh ñ ng b ng sông
H ng hi n nay.
4.2. Khách th nghiên c u
Cư dân làng ngh ñ g và làng ngh sơn mài


huy n Thư ng Tín,

thành ph Hà N i.
4.3. Ph m vi nghiên c u
Ph m vi th i gian: T∃ năm 2012 ñ n năm 2014.
Ph m vi không gian: Làng V n Đi m, xã V n Đi m (làng ngh ñ g
V n Đi m) và làng H Thái, xã Duyên Thái (làng ngh sơn mài H Thái)
huy n Thư ng Tín, thành ph Hà N i.
Đ tài l a ch n nghiên c u trư ng h p làng ngh ñ g V n Đi m và
làng ngh sơn mài H Thái

huy n Thư ng Tín, trong s các làng ngh

ñ ng b ng sông H ng v i nh ng tiêu chí sau: