MỦC LỦC
@&?
A. PHÁƯN MÅÍ ÂÁƯU ........................................................................................................ 1

1. L do chn âãư ti: .................................................................................... 2
2. Âäúi tỉåüng v phảm vi nghiãn cỉïu: .......................................................... 2
3. Lëch sỉí nghiãn cỉïu váún âãư: .................................................................... ..2
4. Phỉång phạp nghiãn cỉïu v ngưn tỉ liãûu:............................................ 3
B. PHÁƯN NÄÜI DUNG ..................................................................................................... 4

Chỉång I: VI NẸT VÃƯ TRÁƯN HỈNG ÂẢO ........................................................... 5
I. Dng h: .................................................................................................................. 5
II. Tiãøu sỉí v nhán cạch Tráưn Hỉng Âảo .................................................................... 6
1. Tiãøu sỉí: ................................................................................................................... 6
2. Tênh cạch ca Tráưn Hỉng Âảo ................................................................................ 7
2.1. Ln ln âàût låüi êch chung trãn låüi êch cạ nhán................................................. 7
2.2. Tinh tháưn âon kãút chäúng giàûc: ........................................................................... 8
2.3. Lng khiãm täún v tênh thỉång ngỉåìi .................................................................. 9
Chỉång II: CÄNG LAO CA TRÁƯN HỈNG ÂẢO TRONG BA CÜC KHẠNG
CHIÃÚN CHÄÚNG NGUN - MÄNG ............................................................ 11
I. Tráưn Hỉng Âảo trong cüc khạng chiãún
chäúng qn Ngun - Mäng láưn 1 (1258): ................................................................ 11
*. Tráưn Hỉng Âảo trong thåìi k âáúu tranh ngoải giao (1258-1284) ............. 12
II. Tráưn Hỉng Âảo trong cüc khạng chiãún chäúng Ngun - Mäng láưn II:..........................14
III. Tráưn Hỉng Âảo trong cüc khạng chiãún chäúng qn Ngun - Mäng láưn III...... 18
Chỉång III: NGHÃÛ THÛT QN SỈÛ CA TRÁƯN HỈNG ÂẢO ........................ 22


I. Nghóỷ thuỏỷt vóử chióỳn lổồỹc ......................................................................................... 22
1. Nghóỷ thuỏỷt chố õaỷo ruùt lui chióỳn lổồỹc:..................................................................... 22
2. Nghóỷ thuỏỷt taỷo thóỳ, taỷo thồỡi cồ phaớn cọng chióỳn lổồỹc:............................................ 23

3. Nghóỷ thuỏỷt taỷo thóỳ trỏỷn cổớ quọỳc nghónh õởch (caớ nổồùc õaùnh giỷc): .................... 27
II. Nghóỷ thuỏỷt chố õaỷo chióỳn thuỏỷt ............................................................................... 29
III. Nhổợng Taùc Phỏứm Quỏn Sổỷ Cuớa Trỏửn Hổng aỷo .................................................. 33
1. Binh Thổ Yóỳu Lổồỹc ................................................................................................ 33
2. Vaỷn Kióỳp Tọng Bờ Truyóửn Thổ............................................................................... 35
3. Hởch Tổồùng Sộ ......................................................................................................... 35
4. Di Chuùc Cuớa Trỏửn Hổng aỷo ................................................................................. 36
Chổồng 4: MĩT VAèI QUAN IỉM QUN Sặ CUA TRệN HặNG AO ........... 38
I. Quan õióứm vóử sổùc maỷnh giổợ nổồùc dổỷa trón cồ sồớ khọỳi õoaỡn kóỳt dỏn tọỹc........................... 38

II. Quan õióứm vóử bọửi dổồợng sổùc dỏn,
xỏy dổỷng nguọửn sổùc maỷnh giổợ nổồùc trong dỏn: .......................................................... 40
III. Quan õióứm vóử xỏy dổỷng chỏỳt lổồỹng quỏn õọỹi: ...................................................... 42
IV. Quan õióứm vóử choỹn duỡng tổồùng gioới, xỏy dổỷng õọỹi nguợ tổồùng lộnh vaỡ khọỳi õoaỡn kóỳt
trong quỏn õọỹi .................................................................................................. 44
C. PHệN KT LUN .............................................................................................. 47
* Phỏửn phuỷ luỷc .......................................................................................................... 50
TAèI LIU THAM KHAO ....................................................................................... 53


A. PHÁÖN MÅÍ ÂÁÖU

-1-


1. L DO CHN ÂÃƯ TI :
Dán täüc Viãût nam tỉì xỉa âãún nay â tỉìng tảo nãn nhỉỵng chiãún cäng lỉìng láùy
trong cäng cüc chäúng giàûc giỉỵ nỉåïc. Mäüt trong nhỉỵng chiãún cäng âọ l 3 láưn chiãún
thàõng qn xám lỉåüc Ngun-Mäng vo thãú k XIII, m ngỉåìi lnh âảo kiãût xút
ca cüc khạng chiãún âọ l Tráưn Hỉng Âảo.

Nghiãn cỉïu vãư Tráưn Hỉng Âảo, s giụp cho chụng ta hiãøu biãút nhiãưu hån vãư
con ngỉåìi Äng, cng nhỉ tỉ tỉåíng v nhỉỵng quan âiãøm vãư nghãû thût qn sỉû âỉåüc
Äng xáy dỉûng v ạp dủng trong cüc khạng chiãún âọ. Thäng qua âọ giụp ta cọ âỉåüc
niãưm tỉû ho vãư ti nàng v trê tû ca con ngỉåìi Viãût nam, gọp pháưn cng cäú thãm
niãưm tin vãư sỉû phạt triãøn ca âáút nỉåïc trong tỉång lai. Hån nỉỵa nhỉỵng kãút qa
nghiãn cỉïu s l mäüt ngưn tỉ liãûu cọ giạ trë cho bn thán täi trong cäng tạc ging
dảy sau náưy.
Chênh vç l do âọ, â thäi thục täi chn âãư ti :”Tçm hiãøu vãư nghãû thût qn
sỉû ca Tráưn Hỉng Âảo” âãø lm âãư ti lûn vàn täút nghiãûp.

2 .ÂÄÚI TỈÅÜNG V PHẢM VI NGHIÃN CỈÏU:
Âäúi tỉåüng nghiãn cỉïu ca âãư ti náưy l nghiãn cỉïu vãư nghãû thût qn sỉû
trong cüc chiãún tranh bo vãû âáút nỉåïc ca cha äng ta. Tuy nhiãn nhỉ chụng ta biãút,
trong lëch sỉí chäúng ngoải xám ca dán täüc, Äng cha ta â lm nãn nhiãúu k têch
lỉìng láùy, cho nãn trong phảm vi âãư ti náưy chụng täi chè táûp trung t çm hiãøu vãư nghãû
thût qn sỉû ca Tráưn Hỉng Âảo trong cüc khạng chiãún chäúng Ngun - Mäng
trong nhỉỵng nàm 1258 - 1288.

3. LËCH SỈÍ NGHIÃN CỈÏU VÁÚN ÂÃƯ
Âãư ti ny â âỉåüc cạc nh sỉí hc, cạc nh qn sỉû näøi tiãúng Viãût Nam
nghiãn cỉụ trãn nhiãưu lénh vỉûc phong phụ v âa dảng. Cọ thãø kãø ra âáy mäüt säú tạc
pháøm tiãu biãøu nhỉ : “Tráưn Hỉng Âảo nh qn sỉû thiãn ti” do Viãûn lëch sỉí
qn sỉû Viãût Nam nghiãn cỉïu . Trong tạc pháøm náưy,cạc nh nghiãn cỉïu qn sỉû â
phán têch khạ chi tiãút vãư ti nàng qn sỉû âäüc âạo ca Tráưn Hỉng Âảo, vãư quan âiãøm
, tỉ tỉåíng xáy dỉûng qn âäüi, nghãû thût qn sỉû ca Tráưn Hỉng Âảo. Lëch sỉí tỉ
tỉåíngû Viãût nam ca Nguùn Ti Thỉ ch biãn, cạc tạc gi cng â âãư cáûp khạ
nhiãưu âãún tỉ tỉåíng qn sỉû ca Tráưn Hỉng Âảo.. .
Riãng täi l sinh viãn, trong khn khäø âãư ti lûn vàn, nãn täi chè nghiãn
cỉụ nhỉỵng váún âãư m täi tám âàõc nháút, trong nhỉỵng näüi dung âọ, sao cho ph håüp
våïi táưm nhçn v sỉû hiãøu biãút cu täi. Mäüt trong nhỉỵng váún âãư m täi tám âàõc nháút l:

“Nghãû thût qn sỉû cu Tráưn Hỉng Âảo”. Trong âãư ti ny täi chè trçnh by
-2-


nhỉỵng nẹt khại quạt vãư nghãû thût qn sỉû ca Tráưn Hỉng Âảo trong cäng cüc
chäúng qn xám lỉåüc Mäng - Ngun.

4. PHỈÅNG PHẠP NGHIÃN CỈÏU V NGƯN TỈ LIÃÛU
Lûn vàn âỉåüc thỉûc hiãûn ch úu dỉûa trãn viãûc sỉí dủng cạc phỉång phạp:
phỉång phạp phán têch, phỉång phạp täøng håüp, phỉång phạp logic, phỉång phạp
lëch sỉí, phỉång phạp so sạnh âãø nhàòm gii quút cạc váún âãư cå bn vãư nghãû thût
qn sỉû ca Tráưn Hỉng Âảo. Âäưng thåìi lûn vàn cn thỉûc hiãûn dỉûa trãn viãûc sỉu
táưm cạc ngưn tỉ liãûu, sạch bạo, cäüng våïi viãûc tham kho cọ chn lc cạc ti liãûu cọ
liãn quan âãún nghãû thût qn sỉû ca Tráưn Hỉng Âảo nọi riãng v nghãû thût qn
sỉû nọi chung.
Hon thnh bn lûn vàn náưy l nhåì vo näø lỉûc ca bn thán v sỉû giụp âåí
ca qụi Tháưy Cä trong bäü män Lëch sỉí, Khoa Sỉ Phảm, ca Tháưy Lã Phụ Thi, ngỉåìi
â trỉûc tiãúp hỉåïng dáùn, ca cạc cạn bäü thỉ viãûn Khoa Sỉ Phảm, thỉ viãûn trỉåìng Âải
hc Cáưn thå v sỉû âäüng viãn ca bản b v gia âçnh. Täi xin by t lng biãút ån
chán thnh nháút.
Cáưn Thå, Thạng 5 nàm 2003
SV thỉûc hiãûn
Nguùn Ngc Hiãúu

-3-


B. PHÁÖN NÄÜI DUNG

-4-



Chỉång I
VI NẸT VÃƯ TRÁƯN HỈNG ÂẢO
I. DNG H :
H Tráưn väún gäúc åí Âäng Triãưu, mäüt âåìi lm nghãư âạnh cạ. Täø tiãn ca Tráưn
Thỉìa l Tráưìn Kênh, trãn âỉåìng tçm âáút lm àn åí Tỉï Màûc (Nam Âënh). Tráưn Kênh láúy
våü åí Tỉï Màûc sinh ra Tráưn Háúp, sau âọ gia âçnh tçm sang Hi ÁÚp (Thại Bçnh) âáy l
vng âáút tiãúp giạp säng Nhi H v säng Hi Triãưu, lm nåi âënh cỉ v sinh säúng, v
tỉì âọ tråí thnh mäüt dng h låïn v giu cọ.
Vo thåìi bøi âáút nỉåïc loản lảc, Thại Tỉí Sm trãn âỉåìng chảy giàûc vãư Tỉï
Màûc â åí áøn nh h Tráưn. Tráưn L l con ca Tráưn Thỉìa, Tráưn Thỉìa l anh rüt ca
Tráưn Tỉû Khạnh v Tráưn Thë Dung. H Tráưn â g Tráưn Thë Dung cho L Hảo Sm
v khåíi binh ph tạ thại tỉí Sm vãư kinh, sau âọ â giụp thại tỉí Sm khäi phủc lải
triãưu âçnh. Sau khi khäi phủc triãưu âçnh xong, thại tỉí Sm lãn ngäi láúy hiãûu l L
Hû Täng.
Trỉåïc cäng lao to låïn áúy, vua L Hû Täng â ghi ån h Tráưn. Cho nãn vo
nàm Bênh T 1216 vua L Hû Täng phong cho Tráưn Thỉìa lm chỉïc Näüi Thë Phạn
Th. Âãún lục Tráưn Tỉû Khạnh máút, vua L lải phong cho Tráưn Thỉìa lm chỉïc Thại
U Phủc Chênh.
Tráưn Th Âäü l mäüt trong nhỉỵng ngỉåìi con ỉu tụ khạc ca dng h Tráưn,
Äng â däúc hãút sỉïc lỉûc cho nh L khäi phủc v dẻp tan cạc cỉï phn loản. Tỉì cäng
lao âọ m hai Äng cọ vai tr quan trng trong triãưu âçnh nh L.
Nhỉỵng vo nàm cúi triãưu L do cạc vua bỉåïc vo con âỉåìng àn chåi sa âa,
lm cho kinh tãú suy sủp, thiãn tai, máút ma, nản âọi thỉåìng xun xy ra. Nhán cå
häüi thûn låüi áúy, cạc thãú lỉûc phn âäüng trong nỉåïc â låüi dủng t çnh hçnh loản lảc ny
näøi dáûy chäúng lải triãưu âçnh. Thãm vo âọ thç åí biãn cỉång âãú qúc Mäng Cäø âang
tung honh âạnh Kim, diãût Táy Hả, chiãúm Triãưu Tiãn, chøn bë lỉûc lỉåüng xám
chiãúm âáút nỉåïc Täúng v Âải Viãût.
Lục báúy giåì, Vua L Hû Täng báút lỉûc â nhỉåìng ngäi cho con gại m çnh l

L Chiãu Hong, khi âọ L Chiãu Hong måïi 8 tøi, räưi vua b âi tu åí cha Chán
Giạo. Nhán cå häüi nh vua vỉìa lãn ngäi cn tr nãn Tráưn Th Âäü â ny sinh nghé
phãú trút ngäi vua nh L. Âãø thay bàòng nh Tráưn, âãø thỉûc hiãûn mỉu âäư âọ Tráưn
-5-


Th Âäü bàõt Tráưn Cnh láúy L Chiãu Hong lm våü, v sau ny L Chiãu Hong
nhỉåìng ngäi cho chäưng l Tráưn Cnh.
Khi Tráưn Cnh lãn ngäi vua láúy hiãûu l Tráưn Thại Täng, thç cọ nhiãưu âng
phại mỉåün cåï th L chäúng Tráưn näøi lãn ngy cng nhiãưu. Cho nãn Tráưn Th Âäü
phi måìi Tráưn Thỉìa lm Thỉåüng Hong âãø giụp vua Thại Täng âiãưu khiãøn triãưu
âçnh, âãø Tráưn Th Âäü cọ thåìi gian dẻp loản. Khäng âáưy mäüt nàm Tráưn Th Âäü â
dẻp tan phn loản, bàõt âáưu cng cäú v xáy dỉûng qúc gia ngy cng hng mảnh.
Tráưn Liãùu v Tráưn Cnh l con ca Tráưn Thỉìa. Tráưn Liãùu láúy cäng chụa
Thûn Thiãn l con ca Tráưn Thë Dung. Nhỉng do cäng chụa L Chiãu Hong
khäng cọ con nãn h Tráưn büc phi ẹp Thûn Thiãn láúy Tráưn Cnh âãø cọ con näúi
dng lm vua. Trong lục Thûn Thiãn â cọ mang thai ba thạng våïi Tráưn Liãùu.
Chênh âáy l ngun nhán gáy báút ha giỉỵa anh em Tráưn Liãùu v Tráưn Cnh.

II. TIÃØU SỈÍ V NHÁN CẠCH TRÁƯN HỈNG ÂẢO

1. Tiãøu sỉí
Tráưn Hỉng Âảo tãn tháût l Tráưn Qúc Tún sinh ngay 10 thạng 12 nàm 1228
máút nàm1300 [Theo H vàn Thỉ- Tráưn Häưng Âỉïc, “Tọm tàõt niãn biãøu lëch sỉí Viãût
Nam” NXBVH-TT,HN. 1998,tr.81] ( q åí lng Tỉï Màûc (huûn M Läüc - tènh Nam
Âënh). Lục måïi sinh ra, nhiãưu ngỉåìi xem tỉåïng nọi ràòng: “Ngỉåìi ny mai sau cọ thãø
kinh bang tãú thãú âỉåüc”. Äng låïn lãn diãûn mảo khäi ngä, thäng minh hån ngỉåìi, âỉåüc
cha måìi nhiãưu tháưy gii khàõp nåi âãún dảy däù, cho nãn äng vàn v song ton.
Khi âãún tøi trỉåíng thnh, Äng láúy b cä rüt ca mçnh l cäng chụa Thiãn
Thnh. Tráưn Hỉng Âảo cọ ráút nhiãưu ngỉåìi con trong âọ tiãu biãøu l Hng V Vỉång

Qúc Nghiãùn (con c) v cạc con thỉï: Hỉng Nhỉåüng Qúc Tng, Hỉng Trê Vỉång
Hiãûn.
Tráưn Hỉng Âảo l ngỉåìi ba láưn tham gia cüc khạng chiãún chäúng qn xám
lỉåüc Mäng - Ngun. Trong cüc khạng chiãún láưn mäüt, Äng âỉåüc cỉí lm tỉåïng tiãn
phong âi âáưu. Trong cüc khạng chiãún láưn hai v láưn ba, Äng âỉåüc cạc vua Tráưn
giao cho chỉïc Tiãút Chãú Thäúng Lénh cạc âảo qn thu v bäü. Äng l ngỉåìi cọ cäng
soản ra hai bäü sạch qu: “Binh thỉ úu lỉåüc” v “Vản kiãúp täng bê truưn thỉ” (Vản
Kiãúp binh thỉ). Âäưng thåìi trong cüc khạng chiãún láưn hai Äng cng viãút bi “Hëch
tỉåïng sé” , âáy l ngưn sỉïc mảnh m Äng â truưn cho qn lênh âãø tàng thãm
chê, tám huút chäúng giàûc, lm cho tinh tháưn chäúng giàûc ca ton dán cng thãm sáu
sàõc.
-6-


Ngy mng 5 thạng 9 dỉång lëch nàm 1300 Tráưn Hỉng Âảo qua âåìi. Theo
nguûn vng ca Äng: “sau khi äng chãút thi hi ca Äng s âỉåüc ha tạng, thu vo
bçnh âäưng v chän trong vỉåìn an lảc, gáưn cnh rỉìng an sinh. Khäng xáy làng mäü,
âáút san bàòng v träưng cáy nhỉ c”. Sau khi Äng chãút, vua Tráưn phong cho äng tỉåïc:
“Hỉng Âảo Vỉång” v láûp âãưn thåì äng åí Vản Kiãúp.

2. Tênh cạch ca Tráưn Hỉng Âảo:
Tráưn Hỉng Âảo l mäüt nh qn sỉû ti ba â hiãûn diãûn âáưy â pháøm cháút cao
âẻp, Äng l ngỉåìi cọ âáưy â c âỉïc v ti.

2.1. Ln ln âàût låüi êch chung trãn låüi êch cạ nhán:
Trong cüc säúng âåìi thỉåìng, Tráưn Hỉng Âảo phi âäúi diãûn trỉûc tiãúp v xỉí l
nhiãưu mäúi quan hãû x häüi nhỉ mi ngỉåìi khạc. Âọ l mäúi quan hãû cha con, anh em,
h hng, våü chäưng, b bản. Thãú nhỉng åí Tráưn Hỉng Âảo thç trong cüc säúng riãng
tỉ, låüi êch giỉỵa cạ nhán, gia âçnh, cäüng âäưng, giỉỵa riãng v chung thỉåìng gàõn bọ
chàût ch våïi nhau.

Äng l ngỉåìi con cọ hiãúu våïi cha, nghe låìi cha nhỉng khäng lm theo låìi
cha. Màûc d låìi cha dàûn sau khi chãút l phi tr mäúi háûn xỉa ca cha m çnh. Nhỉng
Tráưn Hỉng Âảo khäng lm theo låìi cha, Äng ln cm kêch, mãún phủc nhỉỵng ngỉåìi
khun Äng khäng lm theo låìi cha dàûn. Nhỉ váûy âäüng cå no thục âáøy äng lm
trại låìi ca cha? Cọ phi Äng khäng â can âm, ti trê âãø ginh láúy thiãn hả ?
Khäng! Mäüt ngỉåìi nhỉ Tráưn Hỉng Âảo våïi âáưy â ti trê, nàõm trong tay âáưy â binh
quưn trong c 3 láưn âạnh thàõng qn Ngun - Mäng thç àõt hàón chuøn âo läün âáút
tråìi thç cọ khọ khàn gç. Äng cho ràòng nãúu chè vç chuûn riãng tỉ m l m hải âãún
chuûn chung ca âáút nỉåïc thç khäng xỉïng âạng l báûc anh hng.
Äng l mäüt ngỉåìi ráút am hiãøu vãư Nho giạo kãút håüp truưn thäúng dán täüc. Äng
quan niãûm tiãúp thu Nho giạo mäüt cạch ton diãûn, tn lãûnh vua, th eo låìi cha l trung
hiãúu, nhỉng che chåí, ngàn chàûn âiãưu láưm läùi ca cha, can giạn âiãưu sai trại ca vua
âáy cng l nghéa vủ ca ngỉåìi con cọ hiãúu. Våïi tỉ cạch thäng minh v âảo âỉïc
trong sạng, Äng â háúp thủ v váûn dủng ngỉåìi con hiãúu tho, mäüt ngỉåìi bãư täi trung
thnh.

-7-


2.2. Tinh thỏửn õoaỡn kóỳt chọỳng giỷc:
Trỏửn Quang Khaới vaỡ Trỏửn Hổng aỷo laỡ hai anh em con chuù con baùc. Trỏửn
Quang Khaới laỡ con trai thổù ba cuớa Trỏửn Caớnh, ng laỡ ngổồỡi coù hoỹc thổùc, vn voợ
song toaỡn. ng õổồỹc cổớ laỡm thổồỹng tổồùng, thaùi sổ õỏửu trióửu sau vua, nừm moỹi quyóửn
haỡnh trong nổồùc. Ngổồỹc laỷi, Trỏửn Hổng aỷo laỡ Quọỳc cọng tióỳt chóỳ thọỳng lộnh toaỡn
thóứ quỏn õọỹi. Do cha cuớa hai ngổồỡi coù mọỳi bỏỳt hoỡa nón giổợa hai ngổồỡi cuợng coù mỏu
thuỏựn vồùi nhau. Mỏu thuỏứn naỡy laỡ nguy cồ chia reợ giổợa hai vở tổồùng, maỡ luùc naỡy õỏỳt
nổồùc õang bở quỏn Nguyón xỏm lổồỹc nón tinh thỏửn chọỳng giỷc seợ yóỳu õi. Cho nón
Trỏửn Hổng aỷo mọỹt lỏửn nổợa vỗ nghộa lồùn cuớa dỏn tọỹc maỡ boớ thuỡ rióng, ọng tỗm caùch
õaùnh giaới nọứi bỏỳt hoaỡ giổợa ng vaỡ Trỏửn Quang Khaới, õóứ cuỡng nhau õoaỡn kóỳt chọỳng
giỷc. Trong lỏửn tổỡ Vaỷn Kióỳp vóử kinh õọ Trỏửn Hổng aỷo mồỡi Trỏửn Quang Khaới sang

thuyóửn mỗnh baỡn cọng sổỷ vaỡ õỏy laỡ cồ họỹi õóứ hai ng laỡm hoỡa vồùi nhau.
ng thờch từm gọỹi, Trỏửn Quang Khaới vọỳn lổồỡi từm, nón ng sai quỏn hỏửu nỏỳu
nổồùc trỏửm hổồng thồm ngaùt rọửi nổớa õuỡa, nổớa thỏỷt baớo Trỏửn Quang Khaới: Ngổồỡi cuớa
thổồỹng tổồùng õaợ bỏứn rọửi xin õổồỹc rổớa hỏửu cho saỷch seợ. Noùi xong ng tổỷ tay cồới aùo
cho Trỏửn Quang Khaới, vổỡa muùc nổồùc thồm từm gọỹi vổỡa noùi õuỡa: Thỏỷt dióựm phuùc
mồùi õổồỹc từm cho thổồỹng tổồùng. Nghe Trỏửn Hổng aỷo noùi Trỏửn Quang Khaới cuợng
vui veớ vaỡ õaùp laỷi: Tọi thỏỷt dióựm phuùc mồùi õổồỹc quọỳc cọng từm rổớa cho. Tổỡ õỏy hai
ngổồỡi õaợ thỏỷt loỡng hoỡa hồỹp cuỡng nhau lo cho vióỷc nổồùc, trổồùc sổỷ hoỡa thuỏỷn cuớa hai
vở tổồùng, quỏn dỏn ta õaợ yón tỏm õoaỡn kóỳt chọỳng giỷc.
ọỳi vồùi tổồùng sộ, gia nọ dổồùi quyóửn, Trỏửn Hổng aỷo hóỳt loỡng thổồng yóu nhổ
cha con ruọỹt thởt, luùc xọng pha trỏỷn maỷc thỗ cuỡng nhau sọỳng chóỳt, luùc ồớ nhaỡ thỗ cuỡng
nhau vui cổồỡi. ng õọỳi õaợi rỏỳt tọỳt vồùi Yóỳt Kóu, Giaớ Tổồỹng, Nguyóựn ởa Lọ. ng õaợ
tổỡng thọỳt lón: ọi chim Họửng Họỹc coù thóứ bay tọỳt nhồỡ vaỡo saùu truỷ caùnh, nóỳu nhổ
khọng coù thỗ cuợng nhổ chim thổồỡng thọi. ọỳi vồùi hoỹc troỡ ngheỡo nhổ Trổồng Haỡn
Sióu, nọng dỏn bỏửn haỡn nhổ Phaỷm Nguợ Laợo, ng õaợ nỏng õồợ lón õóỳn chổùc ióỷn tióửn
Chố huy sổù, cai quaớn cỏỳm vóỷ quỏn ồớ kinh thaỡnh, Trổồng Haùn Sióu laỡm quan vn.
ọỳi vồùi dỏn, Trỏửn Hổng aỷo thổồng yóu dỏn ngheỡo bao nhióu thỗ nọựi cm
thuỡ quỏn cổồùp nổồùc bỏỳy nhióu. ng õau xoùt, uỏỳt hỏỷn khi thỏỳy sổù giỷc õi laỷi hión
ngang ngoaỡi õổồỡng, uọỳn lổồợi cuù dióửu maỡ lng nhuỷc tọứ phuỷ. Ta thổồỡng tồùi bổợa quón
n, nổớa õóm vọự gọỳi, nổồùc mừt õỏửm õỗa, ruọỹt õau nhổ cừt, khi giỏỷn khọng õổồỹc n
gan uọỳng maùu nũm da quỏn thuỡ, tuy trm thỏy ta phồi ngoaỡi coớ nọỹi, nghỗn thỏy ta
goùi trong da ngổỷa cuợng xin nguyóỷn laỡm [ Hởch tổồùng sộ ].

-8-


Qn xám lỉåüc bøi âáưu cn mảnh nãn qn ta phi råìi b cạc phng tuún
âãø lui vãư Vản Kiãúp cäú th: trỉåïc tçnh hçnh âọ, vua Tráưn lo làõng hi Tráư n Hỉng Âảo
cọ nãn hng khäng? Äng â tr låìi cỉång quút: “Tháưn xin trỉåïc hy chẹm âáưu tháưn
räưi hy hng giàûc, âáưu tháưn cn thç x tàõc cn. Xin bãû hả âỉìng lo, tháưn â cọ kãú âạnh

giàûc”. Khi kẹo qn qua vng säng Bảch Âàòng âãø phn cäng giàûc, âi âãún khục säng
Họa äng hä tỉåïng sé, tr tay xúng säng áúy m thãư ràòng: “Chuún ny khäng phạ
xong giàûc Ngun thç khäng chëu vãư âãún säng ny nỉỵa”.
Giàûc Ngun xám lỉåüc láưn thỉï ba, våïi kinh nghiãûm chiãún âáúu, Äng â nàõm
chàõc úu täú quút thàõng trong tay, khi vua Tráưn hi: “Thãú giàûc nàm nay ra sao ?”.
Äng tr låìi: “Nàm nay giàûc âạnh nhn, nỉåïc ta thại bçnh â láu, dán khäng biãút âãún
viãc binh. Vç thãú nàm trỉåïc giàc Ngun vo cỉåïp hồûc cọ k hng hồûc cọ ngỉåìi
träún trạnh. Nãúu chụng lải kẹo sang khi qn ta â quen viãûc âạnh tráûn, m qn âëch
pháưn thç ngải âỉåìng xa, pháưn thç chäüt dả vç thua tráûn láưn trỉåïc chàõc khäng cn chê
chiãún âáúu nỉỵa. Theo tháưn nghé lục no cng phạ våỵ âỉåüc giàûc. Äng nọi: “Mún phạ
giàûc thç lm thãú no thu hụt âỉåüc binh lênh nhỉ cha con rüt thët mäüt nh thç måïi cọ
thãø dng âỉåüc”.

2.3. Lng khiãm täún v tênh thỉång ngỉåìi:

Tráưn Hỉng Âảo âỉåüc phong chỉïc qúc cäng tiãút chãú, Äng l vë täøng chè huy
qn âäüi nh Tráưn trong hai cüc khạng chiãún chäúng qn Ngun - Mäng xám
lỉåüc. Äng cọ cäng lao ráút låïn, âỉåüc vua Tráưn cho phẹp äng cọ quưn phong tỉåïc
cho cạc quan lải cọ cäng lao m khäng phi trçnh táúu våïi vua. Chè tỉåïc háưu thç cho
phẹp Äng ban tỉåïc trỉåïc räưi táu sau. Tuy váûy äng chỉa tỉìng ban tỉåïc cho ai c, mäüt
säú nh giu hỉåíng ỉïng låìi kãu gi ca Äng, âem lỉång thỉûc ni qn v giụp qn
sé âạnh giàûc. Nhỉng Äng chè khen h v cho h chỉïc lang tỉåïng gi,nghéa l ghi
nháûn l tỉåïng cung cáúp lỉång thỉûc m thäi.
Cọ láưn vua Tráưn Thại Täng phong cho Äng chỉïc Tỉ âäư âãø tiãúp sỉï, nhỉng
Äng tr låìi: “ Viãûc tiãúp sỉï täi xin âm nhiãûm cn chỉïc phong thãm täi khäng giạm
nháûn”. Chỉïng t Äng l ngỉåìi táûn tu våïi cäng viãûc, vç nỉåïc chỉï khäng ham danh
låüi cạ nhán.
Tráưn Hỉng Âảo ráút thỉång u, q trng nhán dán. T çnh thỉång bao la ca
äng cn âãún våïi loi cáưm thụ cng cọ nghéa cọ tçnh. Trong cüc chiãún Äng thỉåìng
cỉåỵi con voi mäüt ng ra tráûn, khi voi läüi qua säng Họa sang säng Bảch Âàòng âãø

âạnh qn Ä M Nhi nàm 1288, chàóng may nỉåïc thy triãưu rụt nhanh, voi nàûng nãn
-9-


bë màõc cản sa láưy khäng cỉïu âỉåüc. Äng ânh b con voi u q ca m çnh, lãn bäü
âãø âøi theo qn giàûc, khi tráûn Bảch Âàòng kãút thục Äng tråí vãư bãún säng, thỉång
cm nãn äng â cho ngỉåìi dng gảch xáy tỉåüng voi.
Khi dẻp xong qn Ngun, âáút nỉåïc thanh bçnh, vỉång triãưu q täüc nh
Tráưn bàõt âáưu àn chåi sa xè, vå vẹt lm giu, lng ca äng ráút báút bçnh. Âãún nàm
1290 cọ nản âọi låïn kẹo di sang nàm 1291 nhán dán chãút âọi âáưy âỉåìng, Äng nh çn
cnh áúy m âau lng.
Âãún nàm 1300 khi Äng bë bãûnh nàûng tải nh riãng åí Vản Kiãúp, vua Tráưn Anh
Täng âãún thàm v äng â khun can vua: “Måïi räưi Toa Âä, Ä M Nhi bäún màût bao
váy nhỉng vua täi âäưng lng, anh em ha mủc, c nỉåïc ra sỉïc nãn bn giàûc phi
chëu thua”. Sau âọ Äng khun vua: “Phi láúy sỉïc dán lm kãú rãø sáu, gäúc vỉỵng áúy l
cạch giỉỵ nỉåïc hay hån c”. Âọ l låìi nọi cúi cng âäưng thåìi cng l tám huút ca
äng. Trong thám tám ca Äng ngay c lục khi chãút, Äng âãưu vç dán, vç nỉåïc, vç sỉû
nghiãûp ca täø tiãn mçnh.

-10-


Chỉång II
CÄNG LAO CA TRÁƯN HỈNG ÂẢO TRONG BA
CÜC KHẠNG CHIÃÚN CHÄÚNG NGUN-MÄNG
I. Tráưn Hỉng Âảo trong cüc khạng chiãún chäúng qn Ngun Mäng láưn 1 (1258):
Cúi thãú k thỉï XII âáưu thãú k XIII. Nhỉỵng ngỉåìi Mäng Cäø säúng åí tho
ngun Cháu Ạ räüng låïn â liãn kãút lải v láûp nãn qúc gia rộng låïn âọ l Mäng Cäø.
Qúc gia ny nàòm dỉåïi quưn cai trë ca Thnh Cạt Tỉ Hn (TringhitKhan) vo
nàm 1206.

Qúc gia Mäng Cäø ráút hng mảnh â tiãún hnh nhỉỵng cüc chiãún tranh tn
khäúc khàõp Âäng - Táy. Lục báúy giåì Âải Viãût l mäüt qúc gia nh bẹ nàòm åí khu vỉûc
Âäng Nam Ạ cng khäng trạnh khi säú pháûn bë xám lỉåüc. Vo nàm 1257 qn
Mäng Cäø gáưn 3 vản k binh do tỉåïng Ngäüt Lỉång Häüp Thai chè huy, â kẹo âãún
biãn giåïi nỉåïc ta. Trỉåïc khi tiãún hnh xám lỉåüc chụng cho sỉï gi âãún nỉåïc ta chiãu
dủ vua nh Tráưn âáưu hng. Nhỉng âäư trãn khäng thỉûc hiãûn âỉåü c, båíi vç vua nh
Tráưn â kiãn quút chäúng giàûc v cỉí cạc tỉåïng âem qn thy bäü lãn phng ngỉû cạc
tuún åí biãn giåïi. Trong âọ Tráưn Hỉng Âảo l ngỉåìi âáưu tiãn tçnh nguûn xin âi
âạnh giàûc. Äng â lnh áún tiãn phong â em qn lãn mn Hỉng Họa by tráûn. Do am
hiãøu viãûc dng binh, nãn khi qn giàûc kẹo tåïi, gàûp qn dán nh Tráưn âäüi ng
nghiãm chènh khê phạch hiãn ngang. Â khiãún qn giàûc chng lải v âãư phng,
khäng dạm xem thỉåìng. Tải âáy våïi ti dng binh biãún họa khäng lỉåìng ca vë
tỉåïng tr nãn qn giàûc gàûp nhiãưu khọ khàn. Tỉì âọ â tảo â thåìi gian chøn bë âiãưu
âäüng binh m cho vua - quan nh Tráưn láúy lải tinh tháưn v tỉìng bỉåïc chøn bë rụt
khi Thàng Long mäüt cạch ch âäüng.
Âãún khi Ngäüt Lỉång Häüp Thai phạt hiãûn ra qn ca Tráưn Hỉng Âảo âọng åí
Hỉng Họa ráút êt nãn chụng quút âënh giạng mäüt ân báút ngåì nhàòm âạnh tan qn
Tráưn, bàõt säúng vë tỉåïng ti ba ca nỉåïc Âải Viãût. Nhỉng khäng âáy l mäüt kãú lỉìa
binh ca ta, â âỉåüc sàõp xãúp sàơn.
Tráưn Hỉng Âảo gi by mäüt tráûn nghi binh âãø âạnh mäüt tráûn låïn. Nhỉng thỉûc
cháút l äng â thỉûc hiãûn mäüt cüc rụt lui chiãún lỉåüc nhàòm bo ton lỉåüc lỉåüng, âãø
sau âọ cng Thại sỉ Tráưn Th Âäü chè huy qn Tráưn báút ngåì táún cäng qn giàûc åí
-11-


Âäng Bäü Âáưu. Quẹt sảch qn giàûc ra khi kinh âä Thàng Long v lm cho tỉåïng
Ngäüt Lỉång Häüp Thai láùn träún vãư âãún Ngun triãưu váùn chỉa hãút run såü.
Trong cüc chiãún cäng hiãøn hạch âạnh bải âảo qn xám lỉåüc tinh nhû nháút
thãú giåïi lục âọ. Tráưn Hỉng Âảo â gọp mäüt pháưn cäng sỉïc ca m çnh vo chiãún thàõng
ca dán täüc, lục âọ äng chỉa âáưy 30 tøi.


*. Tráưn Hỉng Âảo trong thåìi k âáúu tranh ngoải giao (1258-1284):

Sau khi Thàng Long âỉåüc gii phọng, thại bçnh tråí lải våïi âáút nỉåïc Âải Viãût.
Âáy l thåìi k âáúu tranh ngoải giao gay gàõt giỉỵa âải Viãût v Mäng Cäø. Cüc bang
giao ny kẹo di hån 25 nàm (1258-1284). Nhçn bãư ngoi vua nh Tráưn t v
nhỉåìng nhën, nhụng nhỉåìng âëch âãø trạnh cnh binh âau, cháúp nháûn triãưu cäúng. Màûc
khạc, vua Tráưn cng ráút kiãn quút våïi mi ám mỉu, âäư xo nguût ca âëch.
Vãư phêa giàûc Mäng - Ngun ln tçm mi cạch âãø âäüng binh, gáy chuûn,
nhàòm phủc th sau láưn thua thỉï nháút, âäưng thåìi xám chiãúm xong Âải Viãût âãø tiãún
hnh thän tênh ln nh nỉåïc Nam Täúng.
Tráưn Hỉng Âảo sau chiãún thàõng åí Âäng Bäü Âáưu â lui vãư säúng åí Vản Kiãúp,
nhỉng lng Äng ln hỉåïng vãư kinh âä Thàng Long u q. Häút Táút Liãût âi vua
Tráưn phi näüp vng bảc, triãưu cäúng nho sé, tháưy thúc, tháưy bọi v cạc loải thåü. Mäùi
loải 3 ngỉåìi nhỉng vua Tráưn â khän khẹo tỉì chäúi.
Sang 1284 cüc âáúu tranh ngoải giao âang càng thàóng, sỉï giàûc l Si Thung
ngảo mản vä lãù, cỉåỵi ngỉûa âi thàóng vo cỉía Dỉång Minh. Vua Tráưn sai Chiãu Minh
Âải Vỉång Tráưn Quang Khi vo tiãúp sỉï, nhỉng Si Thung váùn nà òm khãønh trãn
giỉåìng khäng ra tiãúp, Tráưn Hỉng Âảo gt tọc, màûc ạo vi âãún sỉï quạn. Äng âi thà óng
vo trong, Thung väüi vng âỉïng dáûy ra cho v måìi ngäưi. Nhỉng qn lênh ca
Thung phạt hiãûn ra âọ l Äng bn cáưm cáy tãn nhn chc vo âáưu Äng chy mạu.
Nhỉng sàõc màût ca äng lục âọ khäng thay âäøi, âiãưu âọ chỉïng t Tráưn Hỉng Âảo â
khẹo nhën âãø lo cho qúc gia âải sỉû. Chỉïng t ràòng Äng váùn ung dung âáưy mỉu lỉåüc
trong táúm ạo c sa, khäng thua gç hçnh nh Tráưn Hỉng Âảo trãn voi tráûn âáưy uy
nghi.
Thạng 9 nàm1282 khi tráún th Lam Sån l Lỉång út bạo tin: Toa Âä â em
50 vản qn tinh nhû mỉåün âỉåìng nỉåïc ta âãø âạnh chiãúm Chiãm Thnh. Âãø tháût sỉû
âon kãút tỉì trãn xúng dỉåïi chäúng giàûc ngoải xám. Thạng 11nàm 1282 vua Tráưn
Nhán Täng â triãûu táûp häüi nghë Bçnh Than (Ph Lải). Tải häüi nghë Bçnh Than thç
Tráưn Hỉng Âảo v Tráưn Quang Khi â ha thûn våïi nhau. Hai vë tỉåïng gii trong

-12-


triãưu â bn bảc v âạnh giạ tçnh hçnh giỉỵa âëch v ta: qn Mäng - Ngun l mäüt
âảo qn låïn mảnh, cạc tỉåïng chè huy l cạc tỉåïng dng, chỉa â bn lénh âãø cáưm
âảo qn låïn. Tuy váûy, hai äng váùn khäng ch quan m váùn âạnh giạ cao tỉåïng A
Lê Hi Nha v L Hàòng (mäüt tỉåïng nh Täúng theo Mäng Cäø). Âäưng thåìi nhçn tháúy
âỉåüc sỉïc mảnh vä âëch ca âëch åí chäø âạnh bàòng ngỉûa, bàõn tãn v sỉí dủng giạo di.
Vảch ra chäø úu ca âëch l thy tráûn. Mún thàõng tráûn, ta khäng nhỉỵng cáưn tỉåïng
gii, qn gii m cáưn phi âon kãút c tràm h våïi chê mäüt lng âạnh giàûc.
Häüi nghë Bçnh Than diãùn ra vä cng täút âẻp v säi näøi, âäưng thåìi xục âäüng
khi thại sỉ Tráưn Quang Khi táu våïi vua xin nhỉåìng chỉïc Qúc Cäng Tiãút Chãú täøng
chè huy qn âäüi cho Tráưn Hỉng Âảo. Thạng 9 nàm 1284, Tráưn Hỉng Âảo âỉåüc vua
phong lm Qúc Cäng Tiãút Chãú cạc âảo qn thy v bäü. Âỉïng åí vë trê lm tỉåïng,
thäúng lénh binh m. Tráưn Hỉng Âảo â ngáưm so sạnh våïi giàûc. Äng nháûn tháúy nh
Tráưn cọ lng u nỉåïc, tinh tháưn chiãún âáúu cao nhỉng sỉïc mảnh cn úu, nãn Äng
kháøn trỉång trong viãûc tàng thãm nàng lỉûc chè huy binh lênh cho cạc tỉåïng bà òng
cạch måí thãm cạc låïp hc binh thỉ. Nhỉỵng ngỉåì i dủng binh gii, khäng phi chè
biãút âạnh m cn phi biãút chåì âåüi thåìi cå thûn låüi, âãø cho giàûc gim âi khê thãú
chiãún âáúu, dáùn âãún trãø ni v khi âọ chè cáưn âạnh mäüt tráûn l ton thàõng.
Trong binh thỉ, Äng vảch ra tỉåïng dng, tỉåïng trê, tỉåïng nhán. Tỉåïng ti
khäng cọ âỉïc thç låüi báút cáûp hải. Tỉåïng nhán phi biãút tiãút kiãûm, thanh liãm, lå l vãư
rỉåüu, giỉỵ mçnh theo lãù, thåì bãư trãn trung thnh, vui lo cng binh sé. Láúy ca âëch m
khäng trêch trỉỵ, nghe mỉu m dng ngỉåìi, gàûp ngåì m phạn âoạn dng m khäng
láún ngỉåìi, nhán m khäng b phẹp, giáúu to nh, ràn läùi låïn, phảm täüi khäng thãø l
thán, thỉång cng khäng kãø âãún th, ngỉåìi gi thç náng âåỵ, ngỉåìi tr thç väù vãư,
ngỉåìi såü thç lm cho n lng, ngỉäưi lo thç lm cho vui, cọ kiãn thç xỉí âoạn, cọ lảm
thç xẹt r, cọ giàûc thç âạnh dẻp cọ ngang ngỉåüc thç giãút, k phủc tng thç tha, ngỉåìi
máút thç cho âỉåüc lải, ngỉåìi qn thç nhàõc bo cho, bảo thç trỉìng trë, xa ngỉåìi dm
pha, trong qn âi sỉï xa thç sai våü con âãún thàm hi, khi cọ hnh âäüng th ç hp tỉåïng

tạ lải bn mỉu kãú thäúng nháút räưi måïi âạnh.
Trỉåïc khê thãú 50 vản qn Ngun - Mäng, Tráưn Hỉng Âảo â chè huy: phi
huy âäüng tràm h, däúc sỉïc ngỉåìi, sỉïc ca âãø chäúng lải. M mún váûy Äng khun
vua: “phi nåïi sỉïc dán lm cại chỉåïc rãù sáu gäúc vỉỵng”. Nghéa l phi láúy dán lm
gäúc, träưng cho sáu, vun cho vỉỵng, chỉï khängnhng nhiãùu dán, sỉu cao thú nàûng
lm kiãût sỉïc dán. Âọ l kãú láu di
.

-13-


II Tráưn Hỉng Âảo trong cüc khạng chiãún
chäúng Ngun - Mäng láưn II:
Sau khi chiãúm xong Trung Qúc, Cao Ly, qn Mäng Cäø âang vo thåìi cỉûc
thënh. Vua Mäng Cäø lục báúy giåì l Häút Táút Liãût âäøi tãn nỉåïc thnh Âải Ngun,
tiãún hnh viãùn chinh sang cạc nỉåïc âãø thỉûc hiãûn mỉu âäư thäúng trë thãú giåïi.
Thạng 9 nàm 1258, nh Ngun cỉí Toa Âä â em 50 vản qn tinh nhû mỉåün
âỉåìng nỉåïc ta âãø âạnh Chiãm Thnh. Trỉåïc khê thãú ca 50 vản qn Ngun, Tráưn
Hỉng Âảo â chè huy l phi huy âäüng tràm h gọp ca ci sỉïc ngỉåìi âãø chäúng lải
giàûc.
Thạng 9 nàm 1284, qn Ngun âang trãn âỉåìng tiãún âạnh nỉåïc ta, thç
cng trong thåìi gian âọ Tráưn Hỉng Âảo â âiãưu binh cỉí cạc vỉång háưu âãún Âäng
Bäü Âáưu âãø duût binh. Sau âọ äng chia qn ra âãø tráún giỉỵ cạc nåi xung úu.
Tráưn Hỉng Âảo cỉí Tráưn Khạnh Dỉ âi tráún giỉỵ miãưn biãøn, âáy l mäüt vë tỉåïng
cọ ti chun âạnh thy tráûn. Màût Táy Bàõc do Chiãu Vàn Vỉång Tráưn Nháût Dût
tráún giỉỵ, cn màût tráûn chênh do âêch thán Tráưn Hỉng Âảo chè huy, by binh bäú tráûn
chåì qn Ngun kẹo âãún.
Riãng màût chênh phêa Nam do Chiãu Minh Vỉång Tráưn Quang Khi tráún giỉỵ,
vç âáy l mäüt màût tráûn ráút quan trng. Màût tráûn ny s âäúi âáưu trỉûc tiãúp våïi qn Toa
Âä âạnh tỉì Chiãm Thnh xúng. Nãúu âãø qn ny phäúi håüp våïi qn Thoạt Hoan

âãø kçm kẻp qn tráún giỉỵ ca ta åí giỉỵa thç ráút nguy hiãøm, cho nãn Tráưn Quang Khi
phi chàûn cho bàòng âỉåüc âảo qn ny. Âäưng thåìi Tráưn Hỉng Âảo âỉa qn, lỉång
thỉûc sang Chiãm Thnh âãø giụp âåỵ vua ny chäúng lải âảo qn ca Toa Âä.
Tải häüi nghë Bçnh Than 1282, sau khi chia qn cạc bäü xong. Tráưn Hỉng Âảo
â lm hëch vàn gỉíi cho cạc tỉåïng sé: “Ta thỉåìng ngh e Kè Tênh láúy thán chãút thay âãø
cỉïu Cao Âãú. Tỉì xỉa, cạc trung tháưn nghéa tỉí, b mçnh vç nỉåïc âåìi no khäng cọ
húng chi ta cng cạc ngỉåi sinh ra gàûp lục räúi ren, låïn lãn gàûp bøi gian nan. Ngọ
tháúy sỉï giàûc âi lải nghãnh ngang ngoi âỉåìng, ún lỉåỵi cụ diãưu m xè màõng tãø phủ.
Thạc mãûnh Häút Táút Liãût m âi ngc lủa âãø tha lng tham khän cng, gi hiãûu
Ván Nam Vỉång m thu bảc vng âãø vå vẹt ca kho cọ hản. Tháût khạc no nhỉ âem
thët m ni häø âọi, sao cho khi tai vả vãư sau? Ta thỉåìng tåïi bỉỵa qn àn, nỉỵa âãm
väù gäúi, rüt âau nhỉ càõt, nỉåïc màõt âáưm â ça, ta viãút hëch ny âãø gỉíi cạc ngỉåi hiãøu r
lng ta”. [Hëch tỉåïng sé -Tráưn Qúc Tún ]
-14-


Bi hëch ny cọ tạc dủng to låïn âäúi våïi qn v dán Âải Viãût. Trỉåïc khi ra
qn Tráưn Hỉng Âảo â cọ nhỉỵng tám huút nhàõn nh âãún ton thãø chiãún sé. Nhỉỵng
låìi hëch âọ xoạy vo lng ngỉåìi, kêch thêch náng cao tinh tháưn quút tám chäúng giàûc
Ngun xám lỉåüc. Våïi chê quút chiãún âỉåüc thãø hiãûn r bà òng hai chỉỵ: “Thạt Sạt”
trãn cạnh tay ca mäùi ngỉåìi lênh.
Cúi nàm 1284 Qúc Cäng Tiãút Chãú Tráưn Hỉng Âảo âỉåüc tin qn giàûc
âäng tåïi 50 vản do thại tỉí Tráún Nam Vỉång Thoạt Hoan chè huy tiãún vo nỉåïc ta
theo hai hỉåïng Tun Quang v Lảng Sån. Tráưn Hỉng Âảo cỉí cạc tỉåïng Nguùn
Khoại, Tráưn Qúc Ton, âem binh m âãø tàng cỉåìng cạ c màût tráûn phng th biãn
thy.
Thạng giãng nàm 1285, nh Tráưn triãûu táûp vãư Âiãûn Diãn Häưng, nhỉỵng bä lo
khàõp nåi âãưu âãún dỉû v tràm ngỉåìi âäưng thanh hä låïn: “Âạnh”. Chênh Häüi nghë
Diãn Häưng â cng cäú thãm lng tin tỉåíng ca dán, tải häüi nghë Tráưn Hỉng Âảo â
vảch ra kãú hoảch chäúng giàûc: Âäüng viãn trai trạng âạnh giàûc khàõp nåi, nãúu khäng

chäúng näøi thç âem ca ci, thọc lụa mang vo rỉìng, nãúu phi âäút thç nh cỉía cng
khäng tiãúc. Âãø khi giàûc âi âãún âáu chụng cng khäng cỉåïp âỉåüc lỉång àn, nåi cỉ
trụ, tỉì âọ chụng s cản kiãût sỉïc lỉûc dáùn âãún nn lng, tinh tháưn bảc nhỉåüc âåüi âãún
lục âọ ta däúc hãút sỉïc âạnh vi tráûn l quẹt sảch âỉåüc giàûc dỉỵ. Våïi chiãún thût vỉåìn
khäng nh träúng, láúy nhn chåì giàûc. Phi âoảt nhû khê ca giàûc trỉåïc, phạ giàûc táút
âỉåüc.
Äng tháúy âỉåüc sỉû låüi hải ca giàûc trong cạc cüc chiãún trỉåïc âáy, nãn Äng âãư
ra biãûn phạp âạnh giàûc l: “giàûc cáûy trỉåìng tráûn, ta cáûy âon binh” tỉïc l láúy ngàõn
âạnh di, âáy l thỉåüng sạch trong binh phạp. Sau âọ Äng âỉa âảo qn âọng åí Näüi
Bng chåì giàûc tåïi, cn triãưu âçnh nh Tráưn chøn bë thu xãúp gn gng khi kinh âä
Thàng Long nhỉ láưn trỉåïc. Dc theo tuún biãn giåïi Âải Viãût, thç táút c mi ng
âỉåìng tiãún vãư Thàng Long âãưu bë Tráưn Hỉng Âảo cho bäú trê phng ngỉû chàût ch.
Trỉåïc sỉû chøn bë âọ, qn giàûc nhiãưu láưn tiãún qn xám lỉåüc âãưu phi lui qn.
Sau âọ chụng tiãún hnh tiãún qn äư ảt v chiãúm âỉåüc Âäng Bn, âáy l phng tuún
nh ca ta. Sau âọ chụng tiãún âãún Näüi Bng, âáy l âëa âiãøm âọng qn ch lỉûc ca
Tráưn Hỉng Âảo. Thoạt Hoan cho ngỉåìi âem chiãúu âãún chiãu dủ Tráưn Hỉng Âảo âáưu
hng, nhỉng tháút bải. Thoạt Hoan v A L Hi Nha chia qn lm 6 âảo theo 6
âỉåìng. Ngy 01thạng 02 nàm1285 âëch âạnh vo Näüi Bng. Qn ca Tráưn Hỉng
Âảo giao chiãún cọ chỉìng mỉûc räưi rụt lui vãư Vản Kiãúp (Chê Linh - Hi Hỉng) Tráưn
Hỉng Âảo ch trỉång vỉìa âạnh vỉìa rụt lui, nhàòm kçm chán âëch, tiãu hao sinh lỉûc,
khiãún cho chụng âỉåìng xa âãún mãût mi, gim sỉïc chiãún âáúu. Tải Vản Kiãúp äng huy
âäüng thãm binh m tải cạc läü Âäng Hi, Ván C, Ba Âiãøm. Chn nhỉỵng ngỉåìi dng
-15-


caớm laỡm tión phong, moỹi ngổồỡi hng say xung phong tham gia. Trỏửn Hổng aỷo õaợ
xỏy dổỷng vaỡ bọỳ trờ mọỹt phoỡng tuyóỳn ồớ Vaỷn Kióỳp, trón sọng B ỗnh Than õóứ ngn chỷn
bổồùc tióỳn quỏn cuớa keớ thuỡ. Tỏỷp trung ồớ õỏy 20 vaỷn quỏn sộ, 1000 thuyóửn õoùng caùch
Vaỷn Kióỳp, chia quỏn trỏỳn giổợ nuùi Phaớ Laỷi vaỡ vuỡng Bừc Giang.
Quỏn giỷc vồùi khờ thóỳ hung hng tỏỷp trung tổỡ 30-40 vaỷn quỏn tióỳn cọng. óứ

baớo toaỡn lổỷc lổồỹng Trỏửn Hổng aỷo õaợ cho caùc lổỷc lổồỹng cuớa m ỗnh ruùt lui ồớ hỏửu hóỳt
caùc chióỳn trổồỡng. Trổồùc tin õoù vua Trỏửn õóỳn gỷp ng õóứ hoới tỗnh hỗnh chióỳn sổỷ. Trỏửn
Hổng aỷo traớ lồỡi: Ra trỏỷn thừng thua laỡ chuyóỷn thổồỡng, chố cỏửn baớo toaỡn õổồỹc lổỷc
lổồỹng vaỡ trỏỷn cuọỳi cuỡ ng ai seợ thừng, vaớ laỷi chố sồỹ keớ giỷc tióỳn binh thỏỷn troỹng nhổ
tũm n, chổù khọng sồỹ giỷc huỡng họứ hung hng. Nay Thoaùt Hoan tióỳn quỏn nhổ gioù
lọỳc, nghónh ngang khọng coi ai ra gỗ, chờnh laỡ õióứm thua õaợ baùo vỏỷy. Hióỷn nay giỷc
õi qua nhổợng vuỡng õỏỳt maỡ chuùng chióỳm õổồỹc, cổù 30 dỷm chuùng õỷt mọỹt traỷi quỏn,
60 dỷm mọỹt traỷi ngổỷa, mọựi traỷi coù 300 quỏn trỏỳn giổợ, họỹ vóỷ cho vióỷc chuyóứn lổồng
vaỡ cổồùp lổồng thaớo. Nhổ vỏỷy giỷc seợ cỏửn bao nhióu quỏn khi tióỳn sỏu vaỡo aỷi Vióỷt.
ióứm chọỳt laỡ ồớ chọứ õoù .
Chố trong voỡng 20 ngaỡy Thoaùt Hoan õaợ lỏỳy õổồỹc kinh õọ Thng Long. Chờnh
vỗ trong thồỡi õióứm maỡ Thoaùt Hoan õang thừng thóỳ, dổồng dổồng tổỷ õừc th ỗ Trỏửn
Hổng aỷo gỷp phaới nhổợng khoù khn cỏửn phaới giaới quyóỳt sau trỏỷn Vaỷn Kióỳp bở phaù
vồợ. ng phaới õổa vua Trỏửn õi laùnh giỷc, vổỡa theo saùt tỗnh hỗnh ồớ chióỳn trổồỡng, vổỡa
chố õaỷo taùc chióỳn kởp thồỡi.
Ngaỡy 20 thaùng1nm 1285 Trỏửn Bỗnh Troỹng, mọỹt thỏn vổồng cuớa nhaỡ Trỏửn õaợ
bở giỷc bừt vaỡ bở gióỳt, khi ng chióỳn õỏỳu duợng caớm caớn giỷc õóứ cho vua Trỏửn ruùt lui
an toaỡn.
Ngaỡy 01 thaùng 02 nm 1285 Hióỳn Chổồng Hỏửu Trỏửn Kión Ló Từc õem hồn 1
vaỷn quỏn ra õỏửu haỡng giỷc.
Ngaỡy 02 thaùng 02nm 1285 caùc tổồùng Ngọ Tỏỳt Duợng, inh Xaù bở tổớ trỏỷn ồớ
Thanh Hoaù.
Ngaỡy 3 thaùng 3 nm 1285 õaỷo quỏn cuớa vua trỏửn ồớ aỷi Hoaỡng Giang bở phuỷc
kờch. Boỹn Vn Nghộa Hỏửu Trỏửn Tuù Vión, Vn Chióu Hỏửu Trỏửn Vn Lọỹng hoaớng sồỹ,
heỡn nhaùt chaỷy sang õỏửu haỡng Thoaùt Hoan vaỡ thỏỷt sổỷ choaùng vaùn khi ọng ngh e tin
thaùi sổ Trỏửn Quang Khaới yóỳu thóỳ trổồùc quỏn cuớa Toa ọ coù Trỏửn kióỷn giuùp õồợ, vaỡi
ngaỡy sau thỗ Trỏửn ấch Từc laỷi õỏửu haỡng giỷc.
Mỷc duỡ phaới õổồng õỏửu haỡng loaỷt khoù khn, nhổng Trỏửn Hổng aỷo khọng hóử
nao nuùng, ng luọn luọn baùm saùt tỗnh hỗnh trón caùc chióỳn trổồỡng õóứ kởp thồỡi chố õaỷo
-16-



cạc tỉåïng sé âäúi phọ giàûc. Nháûn tháúy mỉu âäư ca giàûc mún tỉì hai màût Bàõc Nam
âạnh kẻp qn nh Tráưn vo giỉỵa, khi qn ca Ä M Nhi gàûp qn ca Toa Âä åí
Thanh Họa. Tráưn Hỉng Âảo â tung thãm lỉûc lỉåüng chàûn âạnh âảo qn ny quút
liãût, bàòng cạch phại tỉång Phảm Ng Lo âem qn vo Nghãû An âãø håüp sỉïc cng
qn ca Tráưn Quang Khi â phạ giàûc. Tải Nghãû An Tráưn Quang Khi v Phảm
Ng Lo â âạnh lui qn ca Ä m Nhi v Toa Âä. Büc giàûc phi lui qn vãư
Trỉåìng n (Ninh Bçnh).
Trỉåïc tçnh hçnh âọ Tráưn Hỉng Âảo âỉa qn vãư Thiãn Trỉåìng (Nam Âënh).
Äng phạt hiãûn qn giàûc â lám vo nhỉỵng khọ khàn låïn nhỉ: khäng â lỉång tho
ni qn, qn lênh mãût mi, äúm úu, chạn nn v máút tinh tháưn, do khäng tiãu
diãût âỉåüc qn ch lỉûc v vua täi nh Tráưn. Tỉì âáy Tráưn Hỉng Âảo quút âënh
hỉåïng táún cäng chiãún lỉåüc vo qn giàûc. Âảo qn ca Toa Âä vç mãût mi do
chiãún tranh kẹo di våïi Chiãm Thnh tỉì 1283, v mãût mi do âøi th eo vua Tráưn tỉì
nåi ny qua nåi khạc. Tráưn Hỉng Âảo quút âënh âạnh tan âảo qn ny, âãø thoạt
khi sỉû váy hm ca qn âëch tỉì hai hỉåïng. Äng chn phng tuún ca giàûc xáy
dỉûng trãn säng lm cüc phn cäng chiãún lỉåüc láưn âáưu tiãn. Ba tráûn âạnh låïn måí
mn cho cüc phn cäng chiãún lỉåüc â âỉåüc Tráưn Hỉng Âảo quút âënh âêch thán
âạnh Âải Âäưn A Läù (Nam Âënh) âãø gáy khê thãú ton qn lm máút nhû khê ca
giàûc.
Qn Tráưn xung tráûn våïi khê thãú ngáút tråìi, âạng tan âảo qn tráún giỉỵ åí âáy
ca Vản Häü Lỉu Thãú Anh. Âải Âäưn A Läù tháút th , tiãúp tủc phat huy thàõng låüi, cạc
tỉång nh Tráưn âem qn âạnh tan giàûc åí Chỉång Dỉång. Qn ca Thoạt Hoan
âọng åí kinh thnh Thàng Long bë lám nguy nãn â b thnh rụt chảy vãư Bàõc Giang
cäú th. Nghe tin qn ca Thoạt Hoan b Thàng Long chảy vãư Bàõc Giang. Toa Âä
v Ä M Nhi âang củm åí Táy Kãút chøn bë rụt chảy th eo Thoạt Hoan thç Tráưn Hỉng
Âảo quút âënh däúc ton lỉûc âạnh mäüt tráûn quẹt sảch giàûc Ngun - Mäng ra khi
båì ci Âải Viãût. Äng â phại cạc tỉåïng âem qn chàûn nhỉỵng âỉåìng rụt chảy ca
giàûc åí biãn giåïi, räưi thuưn âëch âi âãún cạc läü âãưu bë nhán dán åí âáy näøi dáûy kãút håüp

cng våïi qn âäüi chäúng giàûc. Sau âọ Äng cho binh âạnh mảnh vo hai âäüi qn
ca giàûc åí Táy Kãút v Bàõc Giang.
ÅÍ Táy Kãút qn ca Tráưn Hỉng Âảo v cạc tỉåïng táún cäng quút liãût vo
tuún phng th ca âëch, qn âëch lải bë âạnh tan: 5 vản qn bë âạnh tåi t, cạc
tỉåïng giàûc âem tn qn rạut chảy ra biãøn. Nhỉng lải bë lt vo tráûn âëa phủc kêch
ca Tráưn Hỉng Âảo, cho nãn Toa Âä b mảng trong âạm loản qn. Ä M Nhi phi
lẹn cỉåïp thuưn con âãø chảy ra biãøn.

-17-


Sau chióỳn thừng ồớ Tỏy Kóỳt, Trỏửn Hổng aỷo laỷi õem quỏn chuớ lổỷc tióỳn õaùnh
quỏn cuớa Thoaùt Hoan ồớ Bừc Giang. Trổồùc khi õaùnh thỗ ọng õaợ bọỳ trờ caùc tổồùng õem
quỏn chổỷc tỏỳt caớ caùc ngaợ õổồỡng ruùt lui. Ngổồỹc laỷi sau khi Toa ọ - Maợ Nhi bở
õaùnh thua ồớ Tỏy Kóỳt thỗ Thoaùt Hoan trong tay coỡn 10 vaỷn quỏn nón quyóỳt tỏm õaùnh
mọỹt trỏỷn õóứ traớ thuỡ vaỡ giaỡnh laỷi thóỳ chuớ õọỹng. Nhổng vồùi khờ thóỳ thừng trỏỷn, loỡng
mong moới vaỡ quyóỳt tỏm õuọứi quỏn xỏm lổồỹc õaợ khióỳn quỏn dỏn ta chióỳn õỏỳu vồùi tinh
thỏửn hng sai, quỏn bọỹ, quỏn kyủ cuớa Thoaùt Hoan tan raợ tổỡng maớng. Thoaùt Hoan
hoaớng sồỹ boớ chaỷy. Ngaỡy 10 thaùng 6, Thoaùt Hoan chaỷy õóỳn sọng Nhổ Nguyóỷt õaợ gỷp
quỏn truy kờch cuớa Trỏửn Quọỳc Toaớn. Hoaớng sồỹ Thoaùt Hoan chaỷy õóỳn Vaỷn Kióỳp th ỗ
loỹt vaỡo trỏỷn õởa phuỷc kờch cuớa Trỏửn Hổng aỷo. Quỏn giỷc bừc cỏửu phao vổồỹt sọng
nhổng chổa kởp qua thỗ quỏn Trỏửn tổỡ hai bón rổỡng õọứ ra õaùnh, quỏn giỷc õeỡ lón nhau
chaỷy, cỏửu phao õổùt, quỏn giỷc chóỳt õuọỳi nhióửu. Thoaùt Hoan chaỷy õóỳn Vộnh B ỗnh
(Laỷng Sồn) chuùng laỷi loỹt vaỡo trỏỷn õởa phuỷc kờch cuớa quỏn Trỏửn. Thoaùt Hoan õổồỹc bọỹ
tổồùng cho chui vaỡo trọỳng õọửng õóứ traùnh tón vaỡ chaỷy thoaùt vóử nổồùc. Coỡn Lyù Hũng bở
truùng tón õọỹc vóử õóỳn Chỏu Tổ Minh thỗ chóỳt, Lyù Quaùn thỗ chóỳt taỷi trỏỷn.
Chố trong voỡng 6 thaùng, quỏn vaỡ dỏn nhaỡ Trỏửn dổồùi sổỷ chố huy cuớa Trỏửn
Hổng aỷo õaợ õaùnh tan 50 vaỷn quỏn Nguyón xỏm lổồỹc, chố coỡn mọỹt sọỳ ờt chaỷy vóử
nổồùc. Cuọỹc khaùng chióỳn chọỳng quỏn Nguyón xỏm lổồỹc lỏửn hai thừng lồỹi rổỷc rồợ, cọng
lao cuớa Trỏửn Hổng aỷo vọ cuỡng to lồùn. ng õaợ õổùng ra laợnh õaỷo quỏn vaỡ dỏn nhaỡ

Trỏửn lỏỷp nón nhổợng chióỳn cọng rổỷc rồợ nhổ: Haỡm Tổớ, Chổồng Dổồng, Vaỷn Kióỳp,
õọửng thồỡi qua õỏy cuợng thóứ hióỷn roợ mổu lổồỹc vaỡ nghóỷ thuỏỷt quỏn sổỷ cuớa Trỏửn Hổng
aỷo.

III. Trỏửn Hổng aỷo trong cuọỹc khaùng chióỳn
chọỳng quỏn Nguyón - Mọng lỏửn III :
Cuọỹc xỏm lổồỹc lỏửn thổù hai cuớa Thoaùt Hoan vaỡ A Lyù Haới Nha thỏỳt baỷi õaợ laỡm
cho Họỳt Tỏỳt Lióỷt vọ cuỡng tổùc giỏỷn. Hừn quyóỳt tỏm chióỳm cho bũng õổồỹc aỷi Vióỷt
nón õaợ tióỳn haỡnh cuọỹc xỏm lổồỹc lỏửn thổù ba. Ngaỡy 11 thaùng 10 nm 1287 Thoaùt Hoan
õổa 10 vaỷn quỏn cuỡng 500 chióỳc thuyóửn tióỳn vóử bión giồùi aỷi vióỷt.
Trổồùc tỗnh hỗnh õoù vua nhaỡ Trỏửn laỷi giao chổùc Quọỳc Cọng Tióỳt Chóỳ cho Trỏửn
Hổng aỷo õóứ chuỏứn bở binh maợ, cuớng cọỳ tinh thỏửn quyóỳt chióỳn chọỳng giỷc.
Ngaỡy 25 thaùng 12 nm 1287 Thoaùt Hoan õổa quỏn õóỳn bión giồùi aỷi Vióỷt,
chia thaỡnh hai caùnh cuỡng tióỳn xuọỳng Vaỷn Kióỳp. Trổồùc thóỳ maỷnh cuớa giỷc,Trỏửn Hổng
-18-


aỷo chố huy quỏn vaỡ dỏn nhaỡ Trỏửn vổỡa õaùnh vổỡa ruùt lui õóứ baớo toaỡn lổỷc lổồỹng. óứ
chồỡ cồ họỹi phaớn cọng nhổ lỏửn khaùng chióỳn trổồùc.
Ngaỡy 02 thaùng 01 nm 1288 quỏn Nguyón õaợ tióỳn õóỳn cổớa bióứn Vaỷn Minh
(Moùng Caùi), rọửi tióỳn vaỡo cổớa An Bang (Quaợng Yón) giao chióỳn vồùi quỏn thuớy cuớa
Trỏửn Khaùnh Dổ, quỏn cuớa Trỏửn Khaùnh Dổ thua. Sau õoù Maợ Nhi thổỡa thừng õổa
quỏn cuớa mỗnh vaỡo sọng Baỷch ũng õóứ họỹi tuỷ cuỡng caùnh quỏn cuớa Thoaùt Hoan ồớ
Vaỷn Kióỳp. Quỏn tinh nhuóỷ õi trổồùc, õoaỡn thuyóửn vỏỷn chuyóứn lổồng thổỷc cuớa Trổồng
Vn Họứ õi sau. Khi õóỳn bồỡ Vỏn ọửn thỗ bở quỏn cuớa Trỏửn Khaùnh Dổ sau khi thua
trỏỷn õaợ gom caùc quỏn coỡn laỷi phuỷc kờch ồớ õỏy õọứ ra õaùnh. Do khọng coù quỏn baớo vóỷ
õoaỡn thuyóửn nón thuyóửn cuớa Trổồng Vn Họứ bở Khaùnh Dổ õaùnh tan taùc, thu õổồỹc rỏỳt
nhióửu lổồng thaớo vaỡ khờ giồùi.
Chióỳn thừng Vỏn ọửn õaợ cừt õổùt nguọửn tióỳp tóỳ lổồng thổỷc chuớ yóỳu cuớa quỏn
Nguyón - Mọng. Tổỡ ngaỡy 30 thaùng 1 õóỳn ngaỡy 2 thaù ng 2 nm 1288 quỏn Nguyón Mọng õaợ traỡn vaỡo kinh õọ Thng Long. Nhổng cuợng nhổ hai lỏửn trổồùc quỏn dỏn nhaỡ

Trỏửn õaợ boớ kinh thaỡnh Thng Long, thổỷc hióỷn chióỳn lổồỹc vổồỡn khọng nhaỡ trọỳng, ruùt
quỏn vóử õoùng trón khu cn cổù doỹc sọng Họửng. Trỏửn Hổng aỷo chố huy quỏn nhaỡ
Trỏửn vổỡa ruùt lui vổỡa õỏứy maỷnh chióỳn tranh du kờch sau lổng õởch nhũm tióu hao sinh
lổỷc vaỡ gỏy hoang mang trong haỡng nguợ quỏn õởch, khióỳn chuùng mỏỳt tinh thỏửn chióỳn
õỏỳu.
Do thióỳu thọỳn lổồng thổỷc, Maợ Nhi phaới õổa quỏn õi õoùn Trổồng Vn Họứ vaỡ
cổồùp lổồng ồớ nhổợng nồi chuùng õi qua. Nhổng bở quỏn cuớa Trỏửn Hổng aỷo chỷn
õaùnh buọỹc chuùng quỏn vóử laỷi Vaỷn Kióỳp (ngaỡy 5 thaùng 6 nm 1288). Nhổợng cuọỹc tỏỳn
cọng cuớa quỏn nhaỡ Trỏửn ồớ Truùc ọng, An Bang (Quaợng Yón) nhổng khọng thu õổồỹc
thừng lồỹi naỡo, vỗ Trỏửn Hổng aỷo õaợ chố huy phaới giổợ vổợng tuyóỳn phoỡng thuớ naỡy õóứ
chồỡ ngaỡy phaớn cọng. Trổồùc tỗnh hỗnh tióỳn õaùnh khọng õổồỹc, ồớ khọng xong nón
Thoaùt Hoan ra lóỷnh cho quỏn ruùt lui vóử nổồùc theo hai õổồỡng thuớy bọỹ. Maợ Nhi vaỡ
Phaỡn Tióỳp õem quỏn thuyớ ruùt theo sọng Họửng, qua sọng Baỷch ũng ra bióứn vóử nổồùc.
Thoaùt Hoan seợ õem quỏn bọỹ ruùt chaỷy theo õổồỡng Laỷng Sồn.
Trỏửn Hổng aỷo õoaùn trổồùc õổồỹc yù õọử cuớa õởch, nón tỏỳt caớ caùc con õổồỡng maỡ
chuùgn õi qua õóửu õổồỹc ng bọỳ trờ kóỳ hoaỷch phuỷc kờch. Tổỡng vở tổồùng õóửu õổồỹc giao
nhióỷm vuỷ chỷn õaùnh giỷc theo õuùng kóỳ hoaỷch õaợ õổồỹc õóử ra. Coỡn õờch thỏn Trỏửn
Hổng aỷo cuỡng vồùi Ngọ Khoaù i trổỷc tióỳp chỷn õaùnh õởch trón sọng Baỷch ũng. Tổỡ
ngaỡy 30 thaùng 3 nm 1288 õoaỡn quỏn thuớy cuớa Maợ Nhi, Phaỡn Tióỳp bừt õỏửu ruùt
chaỷy vaỡ coù kyủ binh do tổồùng Trởnh Bũng Phi õi họỹ tọỳng trón bọỹ. Do õi trón bọỹ gỷp
-19-


nhiãưu khọ khàn vç táút c cạc cáưu âãưu âỉåüc qn Tráưn phạ hng v mäüt pháưn do qn
Tráưn chàûn âạnh nãn âãún chåü Âäng Häư do gàûp säng låïn v khäng cọ cáưu âi qua nãn
Trënh Bàòng Phi cho qn bäü quay vãư Vản Kiãúp ngy 4/4/1288. Do khäng cọ qn
bäü häü täúng cho nãn qn thy ca âëch tiãún ráút cháûm do phi giao chiãún våïi qn
Tráưn phủc kêch hai bãn båì säng. Tráưn Hỉng Âảo mún âạnh tan âảo qn thy ca
Ä M Nhi, Phn Tiãúp âãø khäng cho chụng rụt vãư nỉåïc âỉåüc n äøn nãn Äng nghiãn
cỉïu tçm ti cạch âạnh m trỉåï âáy 300 nàm Ngä Quưn â âạnh tan qn Nam Hạn.

Äng âỉåüc mäüt ngỉåìi ân b säúng åí dáy cho biãút quy lût ca con nỉåïc thy triãưu
rụt. Tráưn Hỉng Âảo â huy âäüng qn sé v nhán dán nåi âáy, dng cc gäù âạnh sàõt
nhn âọng xúng lng säng, cho c ph kên phêa trãn. Âäưng thåìi bäú trê qn thy bäü
phủc kêch hai bãn båì säng cng cạc nhạnh säng âãø chåì giàûc.
Sạng ngy 9 thạng 4 nàm 1288 âon thuưn chiãún ca Ä M Nhi, Phn Tiãúp
âãún säng Bảch Âàòng. Thy qn ca nh Tráưn ra ỉïng chiãøn räưi gi våì thu chảy dủ
giàûc âøi theo, khi âon thuưn chiãún ca Ä M Nhi v Phn Tiãúp lt vo bi cc.
Tráưn Hỉng Âảo ra lãûnh cho qn âäø ra âạnh chàûn lải. Lục ny åí phêa trỉåïc - sau âãưu
cọ qn Tráưn âi thuưn nhẻ âäø ra âạnh, nỉåïc thy triãưu rụt nhanh âãø läü bi cc
nhn, qn giàûc tiãún khäng âỉåüc, li khäng xong, thuưn giàûc to låïn, nàûng nãư bë cc
nhn cn lải, âám thng, våỵ thuưn. Thuưn giàûc däưn lải khäng chảy âỉåüc, qn
Tráưn âi thuưn nhẻ xäng vo khàõp nåi, qn tráưn dng tãn bàõn nhỉ mỉa, dng lỉía
ho thiãu thuưn giàûc. Cạc âảo qn ch lỉûc ca Nguùn Khoại, ca vua Tráưn v
Tráưn Hỉng Âảo chiãún âáúu hàng say. Qn giàûc låïp chãút âúi, låïp bë giãút, âãún chiãưu
thç ton bäü qn Ngun do Ä M Nhi, Phn Tiãúp, Têch Lãû Cå cng nhiãưu tỉåïng
khạc bë bàõt, thy qn Vản Häü Trỉång Ngc bë giãút, 400 chiãúc thuưn våïi nhiãưu t
binh bë bàõt. Dng säng Bảch Âàòng mäüt láưn nỉỵa lải ghi thãm mäüt chiãún cäng måïi,
chọi li ca qn Tráưn Hỉng Âảo cng nhỉ qn v dán ta.
Tráûn Bảch Âàòng vỉìa kãút thục Tráưn Hỉng Âảo tỉïc täúc tênh âãún viãûc tiãu diãût
hãút âảo qn cn lải ca Thoạt Hoan chè huy rụt chảy bàòng âỉåìng bäü. Qn âäüi â
sàơn sng, Äng truưn lãûnh cho cạc tỉåïng nhanh chọng âem qn âãún cạc âëa âiãøm
âãø chàûn hãút táút c cạc âỉåìng rụt chảy ca âëch. Thoạt Hoan cng qn rụt chảy
ngang qua nhỉỵng nåi hiãøm úu âãưu bë qn Tráưn phủc kêch, bn Thoạt Hoan, A Läù
Xêch, A Bạt Xích liãưu chãút måí âỉåìng mạu måïi chảy thoạt âỉåüc.
Âãún ngy 19 thạng 4 nàm1288, chụng måïi vãư âãún Cháu Tỉ Minh nhỉng A
Bạt Xêch cng nhiãưu binh tỉåïng phi b mảng vai trụng tãn âäüc ca cạc t trỉåíng
miãưn nụi.

-20-



Ngaỡy 28 thaùng 4 nm 1288, Trỏửn Hổng aỷo vaỡ vua Trỏửn trồớ vóử Thng Long
õọứ naùt, õỏy laỡ kinh õọ yóu quờ maỡ ba lỏửn giỷc õóỳn õóửu chióỳm õổồỹc vaỡ caớ ba lỏửn
chuùng õóửu thaùo chaỷy.
Nhổ vỏỷy Trỏửn Hổng aỷo õaợ hoaỡn thaỡnh sổù móỷnh lởch sổớ cuớa mỗnh. Mọỹt vở
Quọỳc Cọng Tióỳt Chóỳ õaợ thọỳng lộnh binh maợ õaùnh tan quỏn xỏm lổồỹc Mọng Nguyón, õem laỷi thọỳng nhỏỳt vaỡ õọỹc lỏỷp cho dỏn tọỹc aỷi Vióỷt thóỳ kyớ XIII.

-21-


Chỉång III
NGHÃÛ THÛT QN SỈÛ CA TRÁƯN HỈNG ÂẢO
I. NGHÃÛ THÛT VÃƯ CHIÃÚN LỈÅÜC:

1. Nghãû thût chè âảo rụt lui chiãún lỉåüc:

Nẹt näøi báût nháút trong ti nàng qn sỉû ca Tráưn Hỉng Âảo l quưn biãún,
binh hoảt trong chè âảo chiãún lỉåüc v chiãún thût. Tuy tỉ tỉåíng l quút tám âạnh
giàûc, nhỉng trỉåïc khê thãú ạp âo ca k th, Äng â mảnh dản thay âäøi chiãún lỉåüc,
khäng quút chiãún våïi âëch trong lục chụng cn mảnh. Trong ba láưn khạng chiãún
chäúng qn Ngun - Mäng, Äng âãưu thỉûc hiãûn rụt lui chiãún lỉåüc, b lải sau lỉng
nhiãưu lng mảc, âạt âai v tháûm chê c th âä Thàng Long u q, âãø bo ton lỉûc
lỉåüng, tảo thãú, tảo thåìi cå âãø phn cäng qn âëch.
Vãư hçnh thỉïc, rụt lui chiãún lỉåüc tuy l bë âäüng nhỉng do biãút kãú hoảch v thỉûc
hiãûn mäüt cạch chênh xạc, cng tỉïc l thoạt khi thãú lụng tụng ban âáưu. Rụt lui l
nhàòm trạnh nẹ quút chiãún, chåì thåìi cå diãût âëch. Do âọ, rụt lui cọ kãú hoảch måïi giỉỵ
âỉåüc thãú ch âäüng, måïi cọ thãø bo ton lỉûc lỉåüng ca m çnh. Thỉûc tãú cüc rụt lui ca
Tráưn Hỉng Âảo â phạ våỵ ám mỉu ca âëch l dng ỉu thãú binh lỉûc v quưn ch
âäüng tiãún cäng ca chụng âãø nhanh chọng âạnh tan qn ta.
Trong kãú hoảch rụt lui chiãún lỉåüc ca Tráưn Hỉng Âảo thç váún âãư quan trng

l Äng xạc âënh âỉåüc “âiãøm rụt lui cúi cng”. V ç rụt lui chiãún lỉåüc chè bo ton lỉûc
lỉåüng, chøn bë phn cäng, cho nãn rụt lui vãư âãún âiãøm no l cọ liãn quan âãún giai
âoản phn cäng. Trong cüc khạng chiãún láưn thỉï nháút, qn ta rụt vãư säng Thiãn
Mảc. Âọng åí âáy qn Tráưn dãù dng phn cäng khi thåìi cå âãún. Trong cüc khạng
chiãún láưn hai, qn ta rụt lui xa hån táûn Thiãn Trỉåìng l vç lỉûc lỉåüng âëch quạ mảnh.
ÅÍ âáy Tráưn Hỉng Âảo â chøn bë tiãún cäng, nhỉng khi qn Toa Âä ra âỉåüc
Trỉåìng n (Ninh Bçnh) thç Thiãn Trỉåìng â bë uy hiãúp, büc Tráưn Hỉng Âảo phi
rụt vo Thanh Hoạ âãø trạnh sỉû táún cäng tỉì hai phêa ca âëch: Thanh Hoạ l mäüt càn
cỉï âëa vỉỵng chàõc ca khạng chiãún. Trong cüc khạng chiãún láưn thỉï ba Tráưn Hỉng
Âảo chè rụt vãư cạc vãư phêa Âäng (Hi Dỉång, Hi Phng). Tỉì âáy cọ thãø tiãún vãư
phêa Táy theo säng Häưng, phn cäng chiãúm lải Thàng Long v cng cọ thãø tiãún
xúng phêa Bàõc bao váy v chàûn âỉåìng vãư ca âëch, âãø chøn bë cho tráûn Bảch
Âàòng chàõc thàõng. Nhỉ váûy, trong viãûc thỉûc hiãûn cạc cüc rụt lui cúi cng, Tráưn
Hỉng Âảo cng nhỉ bäü tham mỉu â t ra sạng sút linh hoảt ln ln dỉûa vo
-22-


thỉûc tiãùn diãùn biãún chiãún tranh m âãư ra âỉåìng läúi chè âảo chiãún lỉåüc mäüt cạch thêch
håüp. Âọ chênh l mäüt âàûc âiãøm m nhỉ Tráưn Hỉng Âảo â nọi: “lm tỉåïng phi x em
xẹt quưn biãún, nhỉ âạnh cåì váûy, tu thåìi tảo thãú”.
Viãûc rụt lui chiãún lỉåüc, trạnh âỉåüc nhỉỵng cüc âủng âäü våïi âëch cọ thãø â em
tåïi nhỉỵng háûu qu khäng hay lục ban âáưu: bë máút mäüt säú âáút âai, mäü t säú vë trê chiãún
lỉåüc quan trng. Nhỉng rụt lui chiãún lỉåüc âáy l mäüt chiãún lỉåüc quan trng trong
qn sỉû, lục báúy giåì qn ta tuy lỉûc lỉåüng êt, lải åí thãú bë âäüng chiãún lỉåüc nhỉng â
âảt âỉåüc mủc âêch l bo ton âỉåüc lỉûc lỉåüng âãø tiãu diãût âëch sau ny. Nhỉ váûy r
rng våïi viãûc rụt lui chiãún lỉåüc nọi trãn bỉåïc âáưu â gáy cho âëch tháút bải låïn vãư
chiãún lỉåüc.
Tỉ tỉåíng chè huy ca Tráưn Hỉng Âảo v nh Tráưn khäng phi l rụt lui chiãún
lỉåüc âãø dủ âëch vo sáu, âem khäng gian âãø âäøi láúy thåìi gian, m åí âáy chiãún lỉåüc
quan trng l xạc âënh thåìi cå cháúm dỉït âåüt rụt lui chiãún lỉåüc v bàõt âáưu phn cäng

chiãún lỉåüc. Trong cüc khạng chiãún láưn mäüt v láưn hai, âënh rụt lui chiãún lỉåüc
hçnh thnh nhàòm mủc âêch chàûn giàûc tỉì biãn giåïi nhỉng khäng thnh cäng, cn
trong láưn thỉï ba thç âënh rụt lui chiãún lỉåüc âỉåüc hçnh thnh ngay tỉì trỉåïc v ngay
tỉì âáưu cüc khạng chiãún nhàòm mủc âêch: chøn bë cho âon phn cäng chiãún lỉåüc
tiãu diãût qn th.
Cho nãn trong rụt lui chiãún lỉåüc l âãø bo ton qn ch lỉûc, nhàòm chøn bë
thåìi cå phn cäng lải âëch, ginh láúy quưn ch âäüng vãư chiãún lỉåüc v ginh thàõng
låüi cúi cng. Song khäng phi l trong chüc chiãún tranh no, trong âiãưu kiãûn no
cng váûn dủng nhỉ váûy. Tải sao trong cüc khạng chiãún chäúng qn Ngun Mäng lải thỉûc hiãûn âỉåüc cüc rụt lui chiãún lỉåüc thnh cäng? Såỵ dé viãûc rụt lui chiãún
lỉåüc thnh cäng l vç trong cüc chiãún våïi mäüt khê thãú c nỉåïc âạnh giàûc, vua täi
âäưng tám, qn dán mäüt lng, cho nãn Tráưn Hỉng Âảo måïi cọ thãø mảnh dản b âáút
âai, råìi kinh âä âãø giỉỵ láúy triãưu â çnh v qn ch lỉûc m khäng såü máút dán. Hån nỉỵa
khi vàõng qn ch lỉûc â cọ qn âëa phỉång v dán binh tiãúp tủc âạnh giàûc, kho ẹt
sáu chäø úu ca chụng, tảo âiãưu kiãûn âãø qn ch lỉûc phn cäng. Âáy chênh l
nhỉỵng âiãưu kiãûn thûn låüi cho viãûc thỉûc hiãûn thnh cäng rụt lui chiãún lỉåüc.

2. Nghãû thût tảo thãú, tảo thåìi cå phn cäng chiãún lỉåüc:
Cüc rụt lui chiãún lỉåüc ca Tráưn Hỉng Âảo l nhàòm mủc âêch tỉìng bỉåïc tảo
thãú, tảo thåìi cå âãø måí cüc phn cäng chiãún lỉåüc v ginh thàõng låüi.
Trong cüc khạng chiãún láưn mäüt nàm 1258, cüc lui qn khi vng Bảch
Hảc, Bçnh Lãû Ngun, Ph Läù v Thàng Long ca qn Tráưn â tảo nãn mäüt củc
-23-