GVHD: TS. Nguyễn Ngọc ðiện

"Quyền tài sản trong luật dân sự Việt Nam
lý luận và thực tiễn"

TRƯỜNG ðẠI HỌC CẦN THƠ
KHOA LUẬT
BỘ MÔN TƯ PHÁP
......... o0o .........

LUẬN VĂN TỐT NGHIỆP CỬ NHÂN LUẬT
KHÓA 29 (2003- 2007)

QUYỀN TÀI SẢN TRONG LUẬT DÂN SỰ VIỆT NAM
LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

Giáo viên hướng dẫn:
TS. Nguyễn Ngọc ðiện

Sinh viên thực hiện:
Hồng Thanh Bạch
MSSV: 5031983
Lớp: Luật Tư Pháp 01

Cần Thơ, 7/2007

SVTH: Hồng Thanh Bạch

Trang 1

GVHD: TS. Nguyễn Ngọc ðiện

"Quyền tài sản trong luật dân sự Việt Nam
lý luận và thực tiễn"

NHẬN XÉT CỦA GV HƯỚNG DẪN
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................

Trung tâm
Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................

........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................
........................................................................................................................................

SVTH: Hồng Thanh Bạch

Trang 2


GVHD: TS. Nguyễn Ngọc ðiện

"Quyền tài sản trong luật dân sự Việt Nam
lý luận và thực tiễn"

MỤC LỤC
Nhận xét GV hướng dẫn
Nhận xét GV phản biện
Lời cảm ơn
Mục lục

Trang

Mở ñầu......................................................................................................................... 1
Dẫn nhập: Tổng quan luật về tài sản............................................................................. 4
1. Khái niệm tài sản................................................................................................ 4

2. Cơ sở học thuyết của luật tài sản......................................................................... 8
3. Chức năng của luật tài sản hiện ñại ..................................................................... 9
4. Phân loại tài sản............................................................................................... 10
Nội dung .................................................................................................................... 13
Chương 1. Quyền tài sản dưới góc nhìn của
Bộ luật Dân sự Việt Nam hiện hành .................................................... 13
Trung tâm Học liệu
ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu
1. Quan niệm về quyền tài sản trong Bộ luật Dân sự Việt Nam ....................... 13
1.1. Khái niệm .......................................................................................... 13
1.2. Hệ quả của khái niệm ......................................................................... 14
1.2.1. Không có khái niệm quyền ñối vật............................................. 14
1.2.2. Không có khái niệm bất ñộng sản vô hình.................................. 15
1.3. ðặc ñiểm............................................................................................ 17
2. Một số quyền tài sản dưới góc nhìn của
Bộ luật Dân sự Việt Nam hiện hành ............................................................. 18
2.1. Quyền sở hữu trí tuệ........................................................................... 18
2.1.1. Khái quát chung về quyền sở hữu trí tuệ .................................... 18

2.1.2. Những yếu tố khác biệt cơ bản giữa quyền sở hữu trí tuệ so
với quyền sở hữu ñối với các tài sản hữu hình khác ................... 19
2.1.3. Bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ ....................................................... 21

SVTH: Hồng Thanh Bạch

Trang 3


GVHD: TS. Nguyễn Ngọc ðiện


"Quyền tài sản trong luật dân sự Việt Nam
lý luận và thực tiễn"

2.1.3.1. Tính tất yếu và ý nghĩa của việc bảo hộ
quyền sở hữu trí tuệ ......................................................... 21
2.1.3.2. Thực trạng pháp luật dân sự
về bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ ở Việt Nam ...................... 22
2.1.4. Hoạt ñộng thực tiễn của Tòa án nhân dân trong việc bảo ñảm
thực thi quyền sở hữu trí tuệ ..................................................... 24
2.1.5. Một số kiến nghị chung về thực thi quyền sở hữu trí tuệ ............ 26
2.2. Quyền ñòi nợ .........................................................................................
2.2.1. Khái niệm và các yếu tố của quyền ñòi nợ ................................. 27
2.2.2. Tính chất ................................................................................... 29
2.2.3. ðặc ñiểm ................................................................................... 30
2.2.4. Những vướng mắc trong thực thi quyền ñòi nợ
ở Việt Nam............................................................................... 31
2.2.5. Giải pháp nào cho pháp luật Việt Nam....................................... 33
Chương 2: Xác ñịnh lại quan niệm về quyền tài sản

Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu
trong khoa học luật Việt Nam ................................................................... 36
1. Tiếp cận quan niệm về quyền tài sản trong luật nước ngoài......................... 36
1.1. Quyền tài sản ..................................................................................... 36
1.1.1. Khái quát chung ........................................................................ 36
1.1.2. Nhận ñịnh.................................................................................. 37
1.2. Các loại quyền tài sản......................................................................... 38
1.2.1. Quyền ñối vật ............................................................................ 40
1.2.1.1. Quyền ñối vật trong hệ thống La-tinh................................ 40
1.2.1.2. Luật Việt Nam và quyền ñối vật........................................ 42
1.2.2. Quyền ñối nhân ......................................................................... 46

1.2.2.1. Trong luật La-tinh............................................................. 46
1.2.2.2. Trong luật Việt Nam ......................................................... 48
2. Vấn ñề ñặt ra trong khoa học luật Việt Nam và hướng xây dựng lại
khái niệm quyền tài sản.............................................................................. 50

SVTH: Hồng Thanh Bạch

Trang 4


GVHD: TS. Nguyễn Ngọc ðiện

"Quyền tài sản trong luật dân sự Việt Nam
lý luận và thực tiễn"

3. Một số quyền tài sản theo quan ñiểm mới ñược xây dựng ........................... 53
3.1. Quyền tài sản có thể lưu thông ñược................................................... 53
3.1.1. Quyền sử dụng ñất..................................................................... 53
3.1.1.1. ðất ñai – tài nguyên hay tài sản ? ...................................... 53
3.1.1.2. Về quyền sử dụng ñất của người sử dụng ñất .................... 54
3.1.1.3. Mối quan hệ tài sản giữa Nhà nước
với người sử dụng ñất ...................................................... 55
3.1.1.4. Những yêu cầu ñặt ra trong mối quan hệ giữa Nhà nước
với người sử dụng ñất ...................................................... 58
3.1.1.5. Bảo vệ quyền sở hữu toàn dân ñối với ñất ñai
và quyền sử dụng ñất của người sử dụng ñất ..................... 60
3.1.2. Quyền về lối ñi qua bất ñộng sản liền kề.................................... 64
3.1.2.1. Khái quát chung................................................................ 64
3.1.2.2. Vây bọc giả tạo................................................................. 67
3.1.2.3. Lối ñi qua bất ñộng sản liền kề.......................................... 68


Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu
3.1.2.4. Quyền về lối ñi qua bất ñộng sản liền kề
trong trường hợp phân chia bất ñộng sản.......................... 70
3.1.2.5. Vấn ñề thay ñổi lối ñi qua bất ñộng sản liền kề.................. 73
3.2. Quyền tài sản không ñược phép lưu thông.......................................... 74
3.2.1. Quyền ñược cấp dưỡng.............................................................. 74
3.2.1.1. Những vấn ñề chung về quyền ñược cấp dưỡng ................ 74
3.2.1.2. Một số vấn ñề về cấp dưỡng nuôi con
trong thi hành án ............................................................... 81
3.2.2. Quyền ñược hưởng trợ cấp hưu trí ............................................. 85
3.2.2.1. Khái niệm ......................................................................... 85
3.2.2.2. Một số vấn ñề về trợ cấp hưu trí........................................ 86
3.2.2.3. Thực trạng hưu trí ở Việt Nam nói chung và vấn ñề về
chế ñộ hưu trí liên quan ñến lao ñộng nữ - một số
kiến nghị.......................................................................... 92

SVTH: Hồng Thanh Bạch

Trang 5


GVHD: TS. Nguyễn Ngọc ðiện

"Quyền tài sản trong luật dân sự Việt Nam
lý luận và thực tiễn"

Kết luận ..................................................................................................................... 98
Tài liệu tham khảo
Phụ lục


Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

SVTH: Hồng Thanh Bạch

Trang 6


GVHD: TS. Nguyễn Ngọc ðiện

"Quyền tài sản trong luật dân sự Việt Nam
lý luận và thực tiễn"

MỞ ðẦU

1. Lý do chọn ñề tài
Con người - với tính cách là một thực thể xã hội, ngoài những quyền về nhân
thân chỉ có thể tồn tại và phát triển hoàn thiện nhất với những cơ sở vật chất nhất
ñịnh. Ngay từ thời kỳ sơ khai của xã hội loài người, ý thức về xã hội, về cộng ñồng
còn hạn chế nhưng người nguyên thủy ñã biết chiếm giữ hoa quả tự nhiên, chim thú
săn bắt ñược, những công cụ lao ñộng giản ñơn ñể phục vụ nhu cầu của mình.
Chiến tranh, cướp bóc suy cho cùng ñều là những giải pháp bằng vũ lực nhằm
chiếm ñoạt hoặc bảo vệ tài sản. Trải qua các giai ñoạn, cùng với sự phát triển của
văn minh xã hội loài người, khái niệm tài sản ngày càng mở rộng. Không chỉ có ñất
ñai, nhà cửa, hay những gì mà con người có thể nắm giữ ñược mới ñược coi là tài
sản mà ngày càng hình thành nhiều dạng khác của tài sản từ tài sản vô hình cho ñến
các quyền.

Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu
Ở Việt Nam hiện nay, tranh luận khoa học về quyền tài sản còn khá hiếm.

Người ta quan tâm nhiều ñến bất ñộng sản, nói chung là tài sản hữu hình - những
thứ có có thể cầm, nắm và thấy ñược. Pháp luật lẫn con người Việt Nam còn thờ ơ

với cái gọi là quyền tài sản, dù rằng xã hội càng văn minh, kinh tế càng phát triển,
giao dịch dân sự ngày càng mở rộng thì tài sản của một người không chỉ gói gọn là
những tài sản hữu hình. Chính vì thiếu sự quan tâm thích ñáng ấy mà quyền tài sản
trong luật dân sự Việt Nam là một khái niệm rất hẹp và cũng chẳng ñược mấy ai
quan tâm. ðơn giản và ngắn gọn với ñịnh nghĩa tại ðiều 188 Bộ luật Dân sự năm
1995: "Quyền tài sản là quyền trị giá ñược bằng tiền và có thể chuyển giao trong
giao lưu dân sự, kể cả quyền sở hữu trí tuệ quy ñịnh tại Phần thứ sáu của Bộ luật
này" (Bộ luật Dân sự năm 2005 ðiều 181 gần như không có sửa ñổi so với Bộ luật
năm 1995). Giải thích cũng thật ngắn gọn: "Quyền tài sản là những quyền gắn liền
với tài sản mà khi thực hiện các quyền ñó chủ sở hữu sẽ có ñược một tài sản. ðó là
quyền ñòi nợ, quyền ñối với phát minh, sáng chế, kiểu dáng công nghiệp, nhãn hiệu
hàng hóa... Các quyền này ñáp ứng ñược yêu cầu trị giá ñược bằng tiền và có thể

SVTH: Hồng Thanh Bạch

Trang 7


GVHD: TS. Nguyễn Ngọc ðiện

"Quyền tài sản trong luật dân sự Việt Nam
lý luận và thực tiễn"

chuyển giao ñược trong giao lưu dân sự"1, và cũng không có văn bản hướng dẫn cụ
thể. Quyền tài sản ra ñời muộn nhưng sớm bị lãng quên giữa quá nhiều những quy
ñịnh ñiều chỉnh các vấn ñề cơ bản trong xã hội. Vì thế, nó luôn là một cái gì ñó mới
mẻ, xa lạ dù rằng hàng ngày, hàng giờ, trong cuộc sống của mỗi người quyền tài sản

vẫn ñược xác lập và có nguy cơ bị xâm phạm mà nguyên nhân chính là do chưa
ñược quan tâm, tìm hiểu xác ñáng. Xuất phát từ tính cấp thiết ñó mà người viết
chọn ñề tài "Quyền tài sản trong luật dân sự Việt Nam - lý luận và thực tiễn".
2. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu
Các nghiên cứu về tài sản của TS. Nguyễn Ngọc ðiện là cơ sở lý luận chính
cho những nghiên cứu này. Cơ sở pháp lý là Bộ luật Dân sự năm 2005 cùng với một
số văn bản pháp luật có liên quan ñến từng lĩnh vực nghiên cứu (như Luật ðất ñai,
Luật hôn nhân và gia ñình, Luật bảo hiểm xã hội...).
Vận dụng phương pháp nghiên cứu và phân tích luật viết ñã qua học tập phối
hợp với các phương pháp ñiển hình khác như: tổng hợp, chọn lọc, phân tích, so
sánh... ñể có thể làm sáng tỏ vấn ñề cũng như nêu bật chủ ñề của luận văn.
Xét từ góc ñộ nghiên cứu, luận văn chịu ảnh hưởng từ lối tư duy và quan
ñiểm nhạy bén, sâu sắc của giảng viên hướng dẫn: TS. Nguyễn Ngọc ðiện, kết hợp
Trung tâm
Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu
cùng với kiến giải và nhận ñịnh của của cá nhân người viết hy vọng có thể làm sáng
tỏ vấn ñề, làm cho mọi người có các nhìn ñúng và tổng quát về quyền tài sản. Xét ở

góc ñộ pháp lý, luận văn cố gắng chỉ ra những bất cập trong pháp luật dân sự Việt
Nam về quyền tài sản trong mối liên hệ so sánh với luật học nước ngoài, ñề xuất ý
kiến thay ñổi quan niệm và cách tiếp cận quyền tài sản - như là kiến nghị ñóng góp
nhằm sửa ñổi, hoàn thiện pháp luật dân sự Việt Nam - nói riêng về quyền tài sản.
3. Mục ñích và ý nghĩa
Luận văn tốt nghiệp nhằm chuyển tải thông tin, ý tưởng của người viết ñến
người ñọc, thông qua ñó giúp cho người viết vận dụng những kiến thức ñã học,
nâng cao khả năng phân tích, trình bày ý kiến, rèn luyện kỹ năng tự hoàn thành một
báo cáo khoa học phục vụ cho công tác nghiên cứu và học tập sau này.
Mặc dù ñã có nhiều cố gắng, song, việc tìm kiếm tài liệu cho ngiên cứu gặp
nhiều khó khăn, nhất là ñối với vấn ñề ít ñược ngiên cứu trước ñây, cộng với kiến
thức, kinh nghiệm của bản thân còn nhiều hạn chế khi tiếp cận với nghiên cứu khoa


1

Bộ Tư Pháp - Viện nghiên cứu khoa học pháp lý, Bình luận khoa học một số vấn ñề cơ bản của Bộ luật Dân
sự, Nhà Xuất Bản Chính Trị Quốc Gia, Hà Nội, 1997.

SVTH: Hồng Thanh Bạch

Trang 8


GVHD: TS. Nguyễn Ngọc ðiện

"Quyền tài sản trong luật dân sự Việt Nam
lý luận và thực tiễn"

học nên không tránh khỏi những ñiểm thiếu sót. Rất mong sự ñóng góp ý kiến của
quý thầy, cô và các bạn ñể nghiên cứu ñược sâu hơn, hoàn chỉnh hơn.

7. Kết cấu
Nội dung luận văn ñược chia thành 4 phần như sau:
- Mở ñầu
- Dẫn nhập: Tổng quan luật về tài sản
- Nội dung: gồm có 2 chương với các nội dung chính là:
Chương 1. Quyền tài sản dưới góc nhìn của Bộ luật Dân sự Việt Nam hiện
hành
1. Quan niệm về quyền tài sản trong Bộ luật Dân sự Việt Nam
2. Quyền tài sản dưới góc nhìn của Bộ luật Dân sự Việt Nam hiện hành

Trung tâm Học

liệu 2.
ĐH
Tàivềliệu
tậptrong
và khoa
nghiên
cứu
Chương
XácCần
ñịnh Thơ
lại quan@
niệm
quyềnhọc
tài sản
học luật
Việt Nam
1. Tiếp cận quan niệm quyền tài sản trong luật nước ngoài
2. Vấn ñề ñặt ra trong khoa học luật Việt Nam và hướng xây dựng lại
khái niệm quyền tài sản
3. Một số quyền tài sản tiêu biểu theo quan ñiểm mới ñược xây dựng
- Kết luận

SVTH: Hồng Thanh Bạch

Trang 9


GVHD: TS. Nguyễn Ngọc ðiện

"Quyền tài sản trong luật dân sự Việt Nam

lý luận và thực tiễn"

DẪN NHẬP
TỔNG QUAN LUẬT VỀ TÀI SẢN

Trong các hệ thống pháp luật, những nhà lập pháp thường mượn các khái
niệm và các giải pháp của Luật La Mã ñể giải quyết các mối quan hệ về dân sự - có
liên quan tới con người, tới hành vi của con người và quan hệ của con người ñối với
nhau và tới tài sản. Quan hệ giữa mọi người liên quan tới vật ñược ñiều tiết bởi luật
gọi là luật tài sản. Tuy nhiên về kỹ thuật pháp ñiển hóa hay ứng dụng cụ thể, các hệ
thống pháp luật có thể có những cách lựa chọn khác nhau. Về phần mình các nhà

Trung

lập pháp Việt Nam ñưa những quy ñịnh pháp luật về tài sản vào trong Bộ luật Dân
sự1, ngành luật nền tảng ñiều chỉnh cho cách ứng xử của các chủ thể trong các quan
tâm
Học
Cần
Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu
hệ dân
sự vềliệu
nhânĐH
thân và
tài sản.
1. Khái niệm tài sản
Khái niệm tài sản chắc ñã cổ xưa như chính lịch sử loài người. Chiến tranh,
cướp bóc suy cho cùng ñều là những giải pháp bằng vũ lực nhằm chiếm ñoạt hoặc
bảo vệ tài sản. Từ hàng nghìn năm nay, pháp luật về tài sản của các quốc gia ñã
hình thành dựa trên các tập quán, lối suy nghĩ và hành ñộng khác nhau. Tài sản có

thể ñược hiểu là bất cứ những gì có giá trị, một khái niệm rộng và không có giới
hạn, luôn ñược bồi ñắp thêm bởi những giá trị mới mà con người nhận thức ra.
Thuật ngữ tài sản có thể ñược hiểu theo hai cách:
- Trong ngôn ngữ thông dụng: tài sản là một vật ñược con người sử dụng,
một vật cụ thể, nhận biết ñược bằng cách tiếp xúc (chẳng hạn: quần áo, giày dép,
nhà cửa…). Trong chừng mực nào ñó, có thể nói rằng tất cả các tài sản ñều hữu
hình hoặc sẽ hữu hình, một khi ñược thực hiện và có giá trị tiền tệ. Tuy nhiên không
phải vật hữu hình nào cũng là tài sản. Tất cả mọi người ñều sử dụng không khí,

1

Vấn ñề tài sản ñược quy ñịnh tại ðiều 163 và chương XI từ ðiều 174 ñến ðiều 181 Bộ luật Dân sự năm
2005.

SVTH: Hồng Thanh Bạch

Trang 10


GVHD: TS. Nguyễn Ngọc ðiện

"Quyền tài sản trong luật dân sự Việt Nam
lý luận và thực tiễn"

nhưng cho ñến nay không khí chưa bao giờ ñược coi là tài sản theo nghĩa của luật
dân sự, kể cả theo nghĩa thông dụng.
- Về phương diện pháp lý: tài sản là của cải ñược con người sử dụng và
chúng có thể ñược sở hữu, tức là có thể thuộc về riêng một người nào ñó, một chủ
thể nào ñó của quan hệ pháp luật dân sự. Của cải lại là một khái niệm luôn biến ñổi.
Xa xưa, của cải chỉ khiến người ta liên tưởng ñến ruộng ñất, gia súc, nô lệ… Từ khi

xã hội chuyển sang văn minh nông nghiệp thì ñất ñai trở thành chủ ñề chính yếu
nhất trong pháp luật tài sản ở phương ðông cũng như phương Tây. Còn trong xã hội
hiện ñại ta lại thấy xuất hiện nhiều của cải ñặc biệt, như sóng vô tuyến, năng lượng
hạt nhân…
1.1. Khái niệm tài sản trong Bộ luật Dân sự Việt Nam
Theo quy ñịnh tại ðiều 163 Bộ luật Dân sự năm 2005: “Tài sản bao gồm vật,
tiền, giấy tờ có giá và các quyền tài sản”.
1.1.1. Vật
Tài sản bao gồm vật nhưng không thể hiểu mọi vật ñều là tài sản. Vật là tài
sản phải thỏa mãn các ñiều kiện:

Trung tâm Học
ĐHtồn
Cần
Thơquan
@ Tài
nghiên
cứu
- Vậtliệu
ñó phải
tại khách
hoặc liệu
vật ñóhọc
chắc tập
chắnvà
ñược
hình thành
trong tương lai xác ñịnh ñược;
- Vật ñó con người phải chi phối ñược, phải kiểm soát ñược, phải chiếm hữu
ñược;

- Vật ñó phải xác ñịnh ñược giá trị thanh toán hay giá trị trao ñổi, vật ñó phải
khai thác ñược về tài sản (thương mại, dân sự, tiêu dùng), ñáp ứng nhu cầu vật chất
và tinh thần của con người;
- Vật ñó là vật ñược phép lưu thông dân sự và mang giá trị tài sản, có thể trao
ñổi ñược cho nhau dưới dạng vật chất hay quy ñổi ñược bằng tiền.
Như vậy, vật ñược hiểu theo khía cạnh vật lý thì khác về ý nghĩa so với vật
ñược hiểu theo góc ñộ pháp lý. Vật ñược hiểu theo góc ñộ vật lý, là vật tồn tại
khách quan không phụ thuộc vào ý thức của con người. Nhưng vật ñược hiểu theo
góc ñộ pháp lý là vật ñược dùng trong quan hệ pháp luật cụ thể, ñồng thời vật là ñối
tượng của quan hệ ñó. Từ nhận ñịnh này thì tài sản bao gồm vật nhưng không phải
mọi vật của thế giới vật chất ñều ñược coi là tài sản trong quan hệ về quyền sở hữu
và trong các quan hệ pháp luật dân sự khác, như giao dịch dân sự.

SVTH: Hồng Thanh Bạch

Trang 11


GVHD: TS. Nguyễn Ngọc ðiện

"Quyền tài sản trong luật dân sự Việt Nam
lý luận và thực tiễn"

Việc xác ñịnh vật khi nào là tài sản, khi nào vật không phải là tài sản có ý
nghĩa pháp lý quan trọng trong việc giải quyết các tranh chấp về tài sản. Khi xác
ñịnh một vật là tài sản, ta có căn cứ pháp lý xác ñịnh các quyền và nghĩa vụ về tài
sản của các chủ thể trong quan hệ pháp luật dân sự. Vật ñược xác ñịnh là tài sản
cũng ñồng thời là căn cứ ñể xác ñịnh quyền sở hữu ñối với tài sản ñó của chủ thể
nhất ñịnh.
1.1.2. Tiền và giấy tờ có giá

ðược xác ñịnh là những loại tài sản. Thuật ngữ “giấy tờ trị giá ñược bằng
tiền” trong Bộ luật Dân sự năm 1995 ñã ñược thay thế bằng “giấy tờ có giá” trong
Bộ luật Dân sự năm 2005. Như vậy, các loại giấy tờ ñược coi là tài sản ñược chuẩn
hóa về tên gọi cũng như về tính chất: các loại giấy tờ nào là giấy tờ có giá và tính
chất của mỗi loại giấy tờ này ñược quy ñịnh cụ thể trong văn bản về giấy tờ có giá.
Các loại giấy tờ này trị giá ñược bằng tiền và ñưa ñược vào giao dịch dân sự1. Quy
ñịnh như trên của Bộ luật Dân sự có ý nghĩa quan trọng trong ñiều kiện của nền
kinh tế thị trường, ñáp ứng ñược yêu cầu của thực tiễn cuộc sống, góp phần làm cho
giao lưu dân sự ña dạng, phong phú và sống ñộng hơn.
1.1.3. Quyền tài sản

Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu
Ngoài những vật, tiền, giấy tờ có giá thì quyền tài sản cũng ñược coi là tài

2

sản .
Cần phân biệt khái niệm tài sản trong luật dân sự với khái niệm hàng hóa
trong kinh tế - chính trị học (là sản phẩm do con người tạo ra có giá trị và giá trị sử
dụng). Giá trị của hàng hóa ñược xác ñịnh bằng lao ñộng xã hội ñã bỏ ra ñể sản xuất
hàng hóa ñó. ðất ñai, tài nguyên thiên nhiên là vật (tài sản) nhưng không phải hàng
hóa vì không gắn với lao ñộng xã hội. Vì vậy khái niệm tài sản có phạm vi ngoại
diên rộng hơn khái niệm hàng hóa.
1.2. Khảo sát các quan niệm về tài sản của một số hệ thống pháp luật
Bộ luật Dân sự năm 1804 của Pháp – một công trình pháp ñiển hóa hiện ñại
ñầu tiên trên thế giới – ñã không ñưa ra một ñịnh nghĩa cụ thể nào về tài sản. Song
theo những ñặc tính căn bản của pháp luật La Mã – ðức về việc giải thích các quy
tắc pháp lý hay khái niệm pháp lý, người ta có thể hiểu ñược rằng, tài sản nói trong
Bộ luật này bao gồm hai loại là bất ñộng sản và ñộng sản, mà trong ñó bất ñộng sản
ñược chia thành bất ñộng sản do tính chất, bất ñộng sản do mục ñích sử dụng và bất

1
2

Giấy tờ có giá bao gồm: cổ phiếu, trái phiếu, công trái, séc,…
Vấn ñề này sẽ ñược làm rõ trong phần nội dung của luận văn.

SVTH: Hồng Thanh Bạch

Trang 12


GVHD: TS. Nguyễn Ngọc ðiện

"Quyền tài sản trong luật dân sự Việt Nam
lý luận và thực tiễn"

ñộng sản do có ñối tượng gắn liền với nó; và ñộng sản bao gồm ñộng sản do tính
chất và ñộng sản do luật ñịnh. Cả quyển thứ hai của Bộ luật này ñã toát lên rằng, tài
sản bao gồm vật, các vật quyền (quyền ñối vật) và các tố quyền nhằm ñòi lại tài sản.
Tuy nhiên trong luật dân sự của Pháp có sự phân biệt tài sản và sản nghiệp. Nhưng
khái niệm sản nghiệp không ñược nhắc ñến trong luật thực ñịnh mà chỉ ñược nói
ñến trong các học thuyết1.
Dựa vào hình mẫu Bộ luật Dân sự Pháp năm 1804, Bộ luật Dân sự của
Québec2 xác ñịnh: “Tài sản, hoặc hữu hình hoặc vô hình, ñược chia thành bất ñộng
sản và ñộng sản” (ðiều 889). Căn cứ vào các quy ñịnh này, tài sản bao gồm bốn
phân loại chính: bất ñộng sản hữu hình, ñộng sản hữu hình; và bất ñộng sản vô hình,
ñộng sản vô hình. Các luật gia Canada cho rằng quyển thứ hai của Bộ luật Dân sự
này nói về luật tài sản mà chủ yếu là các quyền ñối với vật chất liệu (vật), tức là các
quyền ñối vật.
Bộ luật Dân sự ðức năm 1900 bằng một kỹ thuật pháp ñiển hóa khác với

hình mẫu của Pháp ñã tách những vấn ñề pháp lý chung nhất của luật dân sự ñể tập
hợp trong quyển I của Bộ luật này mang tên Phần chung, bao gồm 240 ñiều mà

Trung

trong ñó có một chương nói về vật. Tiếp ñó Bộ luật này còn chứa ñựng quyển III về
luật Học
tài sản liệu
quy ñịnh
tiết các
quyền
vật. liệu
Tuy không
ñịnh
cụ thể về
tâm
ĐHchiCần
Thơ
@ñốiTài
học có
tập
vànghĩa
nghiên
cứu
tài sản trong Bộ luật này, nhưng người ta có thể hiểu rằng, tài sản theo nghĩa pháp
lý không chỉ là vật, mà chủ yếu là các quyền.
Theo hình mẫu này Nhật Bản ñã cấu tạo một chương riêng trong quyển I của
Bộ luật Dân sự năm 1896 nói về vật, và dành quyển II nói về các quyền ñối vật.
Qua các khảo sát ñó chúng ta có thể dễ dàng nhận thấy rằng, các nước thuộc
Họ pháp luật La Mã – ðức có quan niệm: vật chất không phải là tiêu chuẩn tối cao

của luật tài sản, mà nói tới luật tài sản là nói tới các quyền ñối vật. Vậy quyền ñối
vật là một bộ phận quan trọng của khái niệm tài sản.
Những nhận thức trên của Họ pháp luật La Mã – ðức không khác quá xa so
với nhận thức của Họ pháp luật Anh – Mỹ. Các luật gia Hoa Kỳ cho rằng, tài sản là
các quyền giữa mọi người có liên quan tới vật, hay nói cách khác, bao gồm một hệ
thống các quyền ñược thừa nhận về mặt pháp lý của một ai ñó trong mối liên hệ với
những người khác mà liên quan tới vật. Tài sản là một tập hợp các quyền trên vật có
hiệu lực chống lại những người khác. Sự chống lại hay quyền loại trừ ñược các luật
1

Nó là một tập hợp các tài sản có và tài sản nợ, có nghĩa là một hệ thống các quan hệ về tài sản thuộc một ai
ñó.
2
Canada.

SVTH: Hồng Thanh Bạch

Trang 13


GVHD: TS. Nguyễn Ngọc ðiện

"Quyền tài sản trong luật dân sự Việt Nam
lý luận và thực tiễn"

gia Hoa Kỳ xem là xương sống của tập hợp các quyền và diễn ñạt ý tưởng về sự ñộc
quyền của chủ sở hữu ñối với tài sản. Tuy nhiên không phải chỉ các luật gia này nói
về quyền loại trừ, mà Bộ luật Dân sự ðức năm 1900 ñã nhấn mạnh tới quyền này tại
ðiều 903 khi nói về các quyền của chủ sở hữu tài sản.
Nhìn lại Bộ luật Dân sự Việt Nam có thể thấy chúng ta còn quá nhiều thiếu

sót. Có lẽ nguyên nhân chính của những thiếu sót này là do chưa có ñược một học
thuyết về tài sản cũng như chưa có quan niệm rõ ràng về tài sản và luật tài sản.
2. Cơ sở học thuyết của luật tài sản
Có nhiều học thuyết khác nhau chi phối luật tài sản như: học thuyết chiếm
hữu ñầu tiên, học thuyết giá trị lao ñộng, học thuyết vị lợi, học thuyết tự do…
Nhưng có lẽ trường phái luật tự nhiên và trường phái thực chứng pháp lý là hai
trường phái lớn nhất chi phối luật tài sản của các nước.
Luật tài sản của Hoa Kỳ và Canada theo trường phái thực chứng pháp lý.
ðiều ñó có nghĩa là các quyền ñối với tài sản chỉ xuất hiện thông qua chính quyền.
“Tài sản và pháp luật sinh ra và chết ñi cùng nhau, trước khi luật ñược làm ra thì
không có tài sản; loại bỏ pháp luật và tài sản chấm dứt”1. Tuy nhiên, luật tài sản của
Hoa Kỳ còn là sự pha trộn tinh tế của các học thuyết khác nhau và trong một chừng
Trung tâm
Học liệu ĐH Cần
Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu
2
mực nào ñó có sự xung ñột .

Trong khi ñó trường phái luật tự nhiên ngấm sâu vào luật tài sản của Họ
pháp luật La Mã – ðức. Học thuyết này cho rằng, các quyền xuất hiện trong tự
nhiên như là một vấn ñề pháp lý căn bản và ñộc lập với chính quyền. Luật tự nhiên
là một thứ quy tắc bất diệt ñối với con người, ñối với nhà lập pháp, cũng như những
kẻ khác3. Do ñó chính quyền chỉ có vai trò thi hành luật tự nhiên chứ không sáng
tạo ra luật mới. ðiều ñó có nghĩa là các Bộ luật Dân sự có nhiệm vụ truyền ñạt ñầy
ñủ các quyền ñối vật luôn luôn thuộc về con người cùng các quyền tài sản khác.
Ở Việt Nam, trong khi bình luận hay giới thiệu Bộ luật Dân sự không học
giả nào nói tới học thuyết ẩn sâu trong các quy ñịnh ñó. Mặc dù có một ñiều chắc
chắn là một số quy ñịnh trong luật thực ñịnh không chỉ là sự kế thừa và phát huy
các giá trị của luật học cổ Việt Nam4. Luật học nước ngoài ñược vận dụng trong quá


1

Jeremy Bentham viết trong cuốn “The Theory of Legislation”.
Nhận ñịnh của John G. Sprankling.
3
Quan niệm của John Locke trong cuốn “Two Treatises of Government”.
4
Có một thời gian, những người nghiên cứu và thực hành luật ñã thử xây dựng hệ thống pháp luật về tài sản
ở Việt Nam trên cơ sở lý thuyết sản nghiệp của luật học Pháp. Tuy nhiên, do tính chất và ñặc ñiểm của trình
ñộ phát triển kinh tế - xã hội mà lý thuyết này ñã ñược cải biên khi ñưa vào Việt Nam.
2

SVTH: Hồng Thanh Bạch

Trang 14


GVHD: TS. Nguyễn Ngọc ðiện

"Quyền tài sản trong luật dân sự Việt Nam
lý luận và thực tiễn"

trình xây dựng pháp luật dân sự và có thể nói rằng luật Việt Nam là sự pha trộn của
các quan niệm.

3. Chức năng của luật tài sản hiện ñại
Có hàng loạt câu hỏi ñược ñặt ra ñối với những nhà làm luật và những người
nghiên cứu khoa học pháp lý như: Luật xem xét cái gì là tài sản? Luật phân loại vật
như thế nào?...
Bản thân tài sản là một khái niệm ñộng. Hiện nay có nhiều tranh luận về các

dạng mới của tài sản là ñộng sản như giọng hát của ca sĩ, tinh dịch ñông lạnh, bào
thai người, tế bào ñược tách ra từ các bộ phận cơ thể,… Nhìn từ góc ñộ khác, chúng
ta thấy tài sản là công cụ của ñời sống xã hội. Khái niệm về tài sản không phải là
một khái niệm thuần túy có tính cách học thuật mà là một khái niệm có tính mục
ñích rất cao. Khái niệm này phải ñáp ứng ñược các nhu cầu cần thiết của xã hội. Tài
sản không thể ñược xem xét tách rời các giá trị xã hội. Trải qua các giai ñoạn, vật
nào ñược xem là tài sản như nô lệ, ñất ñai, cây cối, các sản phẩm của tư tưởng, của
trí tuệ
thể hiện
phát triển
minh @
của xã
hộiliệu
loài người.
Trung tâm
Học
liệusự ĐH
CầnvănThơ
Tài
học tập và nghiên cứu
Ngoài việc xác ñịnh các ñối tượng của quyền sở hữu, luật tài sản còn cho
phép và tạo ra nội dung mà các quyền có thể ñược trao ñổi. Các quy ñịnh về việc
bên thế chấp có thể nhượng bán tài sản thế chấp và trách nhiệm của của người mua
tài sản thế chấp ñối với bên nhận thế chấp và việc bên nhận thế chấp có thể chuyển
nhượng thế chấp là những sự thể hiện ñiển hình của các chức năng này. Song những
quy ñịnh về thế chấp trong Bộ luật Dân sự Việt Nam dường như lại ñi theo một
hướng khác.
Luật dân sự còn luôn phải nhằm tới việc thực hiện chức năng ñiều hòa xung
ñột của các chủ tài sản.
ðể mọi người thường xuyên quan tâm tới sự phát triển tài sản của mình và

ñóng góp cho xã hội, một trong những chức năng nữa của luật tài sản là bảo vệ
chống lại những hành ñộng xâm phạm tài sản.
Vấn ñề ở ñây là phải tạo ra ñược một cơ chế cho việc bảo vệ này. Tất nhiên
việc bảo vệ còn là sự quan tâm của nhiều ngành luật khác, song luật dân sự phải tạo
ra ñược các nguyên tắc cơ bản cho việc thiết lập một cơ chế bảo vệ có hiệu quả.

SVTH: Hồng Thanh Bạch

Trang 15


GVHD: TS. Nguyễn Ngọc ðiện

"Quyền tài sản trong luật dân sự Việt Nam
lý luận và thực tiễn"

Một chức năng rất quan trọng nữa của luật tài sản là thúc ñẩy hiệu quả kinh
tế thông qua việc làm giảm chi phí giao dịch trong việc thu thập thông tin, giải
quyết tranh chấp… Chi phí thấp có nghĩa là giao dịch thị trường ñược tạo ñiều kiện
thuận lợi. ðiều này thực chất “bảo ñảm sự bình ñẳng và an toàn pháp lý trong quan
hệ dân sự, góp phần tạo ñiều kiện ñáp ứng nhu cầu vật chất và tinh thần của nhân
dân, thúc ñẩy sự phát triển kinh tế - xã hội”1. Một trong những cách thức làm giảm
chi phí giao dịch là phải tạo ra ñược các quy ñịnh về quyền sở hữu rõ ràng. Hơn nữa
hệ thống ñăng ký tài sản phải chặt chẽ, mạch lạc và công khai. Nhưng thật ñáng tiếc
rằng hệ thống ñăng ký tài sản ở Việt Nam theo pháp luật cũng như trong thực tế ñều
rất phiền phức, làm tốn kém rất nhiều thời gian, sức lực và tiền bạc của nhân dân.
4. Phân loại tài sản
4.1. Bất ñộng sản và ñộng sản
Tài sản là một chế ñịnh quan trọng của luật dân sự mà trong ñó việc phân
loại tài sản có một ý nghĩa rất lớn, bởi lẽ tài sản là công cụ của ñời sống xã hội.

Người ta có nhiều cách phân loại tài sản khác nhau như: vật tiêu hao và vật không
tiêu hao; vật chia ñược và vật không chia ñược; vật cùng loại và vật ñặc ñịnh; vật
chính và vật phụ… Nhưng quan trọng nhất và trên hết tất cả là cách phân loại

Trung tâm
Học
@sảnTài
liệusản
học
truyền
thốngliệu
chia ĐH
tài sảnCần
thànhThơ
bất ñộng
và ñộng
. tập và nghiên cứu
Cách phân loại cơ bản này còn ñược giữ ñến ngày nay và ñược ghi nhận vào
các hệ thống pháp luật. Người ta thường ñưa ra các quy ñịnh chi tiết hơn ñối với bất
ñộng sản so với ñộng sản. Có ba lý do chính:
- Lý do về mặt vật lý: bất ñộng sản thường gắn bó chặt chẽ với lãnh thổ quốc
gia, trong khi ñó ñộng sản di chuyển tự do, dễ bị mất mát, phá hủy, nhầm lẫn.
- Lý do về mặt kinh tế: trong lịch sử xã hội loài người cho tới thời kỳ công
nghiệp hóa, ñất ñai là nguồn của cải thiết yếu cho cuộc sống và nó ñược chuyển từ
thế hệ nay sang thế hệ khác.
- Lý do về mặt tâm lý: ñất ñai, nhà cửa thường gắn bó chặt chẽ lâu dài với
ñời sống của con người, do ñó họ thường có tình cảm và chú ý hơn so với ñộng sản.
Sự ảnh hưởng của cách phân loại tài sản này là rất lớn, ví dụ sự liên quan
giữa việc phân loại tài sản (thành bất ñộng sản và ñộng sản) với tư pháp quốc tế.
Trong tư pháp quốc tế việc ñưa ra một số quy ñịnh phụ thuộc vào bất ñộng sản và

ñộng sản. Chẳng hạn khoản 3, ðiều 766 Bộ luật Dân sự Việt Nam năm 2005 có quy
1

ðoạn 2 ðiều 1 Bộ luật Dân sự năm 2005.

SVTH: Hồng Thanh Bạch

Trang 16


GVHD: TS. Nguyễn Ngọc ðiện

"Quyền tài sản trong luật dân sự Việt Nam
lý luận và thực tiễn"

ñịnh: “Việc phân biệt tài sản là ñộng sản hoặc bất ñộng sản ñược xác ñịnh theo pháp
luật của nước nơi có tài sản”.

Các Bộ luật Dân sự theo hình mẫu của Pháp, chia bất ñộng sản thành bốn
dạng:
- Thứ nhất, bất ñộng sản do bản chất. Dạng bất ñộng sản này ñược phân biệt
xuất phát từ ñặc tính vật lý thực tế của vật, bao gồm: ñất ñai, nhà cửa, công trình,
cây cối và các ñồ vật mà trở thành một phần không thể tách rời của các dạng bất
ñộng sản này như dây ñiện, ống dẫn nước, hơi, khí… Ở ñây cần phải thêm các dạng
tài nguyên thuộc ñất nếu chưa ñược tách rời khỏi ñất, vẫn ñược coi là bất ñộng sản
do bản chất.
- Thứ hai, bất ñộng sản do mục ñích sử dụng. Các bất ñộng sản này không
phải là bất ñộng sản do bản chất. Sự gắn liền với ñất ñai của chúng rất yếu ớt. Thực
chất các tài sản này là ñộng sản, nhưng do chúng ñược gắn với bất ñộng sản do bản
chất một cách có ý thức của con người nên ñược xem là bất ñộng sản. Trường hợp

thứ nhất
các ñồĐH
vật có
chung
mục ñích
kinh liệu
tế (ví học
dụ nhưtập
trangvà
trạinghiên
và các dụng
Trung tâm
Họclà liệu
Cần
Thơ
@ Tài
cứu
cụ khai thác trang trại ñó) ñược coi là bất ñộng sản bởi pháp luật áp dụng nguyên
tắc phụ tòng chính. Trong trường hợp này thì việc gắn bó vật lý giữa các ñồ vật này
với bất ñộng sản do bản chất không phải là một ñiều kiện cần thiết. Trường hợp thứ
hai là các ñồ vật gắn với bất ñộng sản ñể hoàn thiện cho bất bất ñộng sản như nhằm
mục ñích trang trí nhà cửa, nhưng sự gắn bó hời hợt chưa ñủ ñể biến các ñồ vật này
thành bất ñộng sản do bản chất. Có một ñiều kiện là các ñồ vật chỉ ñược xem là bất
ñộng sản do mục ñích sử dụng khi các ñồ vật và các bất ñộng sản do bản chất của
nó gắn hoặc hòa nhập vào thuộc cùng một chủ sở hữu.
- Thứ ba, bất ñộng sản bởi lý do có ñối tượng trên bất ñộng sản. Bất ñộng sản
này bao gồm các quyền ñối vật có liên quan ñặc biệt tới bất ñộng sản và các tố
quyền trước Tòa án ñể ñòi các quyền ñó và các tố quyền ñòi chiếm hữu bất ñộng
sản. Chúng ñược coi là các bất ñộng sản vô hình.
- Thứ tư, bất ñộng sản do luật ñịnh. Việc ñịnh dạng bất ñộng sản này chỉ có

tính cách bổ sung.
Sau khi xác ñịnh rõ về bất ñộng sản, các Bộ luật Dân sự thường quy tất cả tài
sản còn lại là ñộng sản. Về mặt học thuật người ta có thể chia ñộng sản do bản chất

SVTH: Hồng Thanh Bạch

Trang 17


GVHD: TS. Nguyễn Ngọc ðiện

"Quyền tài sản trong luật dân sự Việt Nam
lý luận và thực tiễn"

(là các tài sản có thể di dời ñược mà không phải là bất ñộng sản) và các ñộng sản do
pháp luật quy ñịnh.
4.2. Bất ñộng sản và ñộng sản trong Bộ luật Dân sự Việt Nam
Việt Nam cũng phân loại tài sản dựa theo thông lệ và tập quán quốc tế mà rất
nhiều nước ñã sử dụng. ðiều 174 Bộ luật Dân sự năm 2005 liệt kê các tài sản là bất
ñộng sản (khoản 1), sau ñó dùng phương pháp loại trừ ñể xác ñịnh tài sản là ñộng
sản.
So với Bộ luật Dân sự năm 1995, khi quy ñịnh về bất ñộng sản, khoản 1
ðiều này ñã bỏ cụm từ “không di, dời ñược”. Việc bỏ cụm từ này là ñể phù hợp với
thực tiễn hiện nay. Với sự phát triển của khoa học kỹ thuật, có những bất ñộng sản
ñược di, dời nhưng ta vẫn có thể coi là bất ñộng sản do tính chất của bất ñộng sản
ñó. Ví dụ, ñối với nhà: thực tiễn ở Việt Nam cũng như ở nhiều nước khác trên thế
giới có kỹ thuật dời nhà. Toàn bộ căn nhà ñược tách ra khỏi nền ñất mà trên ñó nhà
ñược xây dựng, sau ñó ñược di chuyển và gắn vào một nền ñất khác. Như vậy, nhà
ñược dời như trên vẫn ñược pháp luật coi là bất ñộng sản.
Ngoài ra, tại ñiểm b khoản 1 ðiều 174 Bộ luật Dân sự năm 2005 cụm từ “nhà

ở” (ñiểm b khoản 1 ðiều 181 Bộ luật Dân sự năm 1995) ñã ñược thay thế bằng cụm
Trung tâm
Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu
từ “nhà” vì nhà có thể ñược sử dụng vào các mục ñích khác nhau; cách quy ñịnh
như vậy khái quát hơn, rộng hơn.

SVTH: Hồng Thanh Bạch

Trang 18


GVHD: TS. Nguyễn Ngọc ðiện

"Quyền tài sản trong luật dân sự Việt Nam
lý luận và thực tiễn"

NỘI DUNG
CHƯƠNG 1
QUYỀN TÀI SẢN DƯỚI GÓC NHÌN CỦA BỘ LUẬT DÂN SỰ
VIỆT NAM HIỆN HÀNH
1. Quan niệm về quyền tài sản trong Bộ luật Dân sự Việt Nam
1.1. Khái niệm
Theo ðiều 181 Bộ luật Dân sự Việt Nam năm 2005: “Quyền tài sản là quyền
trị giá ñược bằng tiền và có thể chuyển giao trong giao dịch dân sự, kể cả quyền sở
hữu trí tuệ”.
Bộ luật
sự Việt
không
vật như
những

cách quan
Trung tâm Học
liệuDân
ĐH
CầnNam
Thơ
@coi
Tàiquyền
liệuvàhọc
tậplà và
nghiên
cứu
niệm khác nhau, cách hình dung khác nhau về tài sản như luật La-tinh mà coi ñó là
các loại tài sản khác nhau. ðiều 163 Luật này quy ñịnh rằng quyền tài sản là một
loại tài sản, ñược ñặt bên cạnh tiền, giấy tờ có giá và phân biệt với vật (còn ñược
hiểu là vật hữu hình).
Với ñịnh nghĩa ñó ta có thể thấy rằng quyền tài sản trong luật dân sự hiện
hành ñược xây dựng như một khái niệm ñối lập với vật trong cách phân loại tài sản.
Theo ñó, quyền tài sản là những tài sản không phải vật. Bởi vì, vật, với tư cách là
một tài sản, ñược hiểu là vật hữu hình, nghĩa là có thể nhận biết bằng giác quan tiếp
xúc. Ngay cả khi sửa ñổi Bộ luật Dân sự năm 1995, việc bỏ cụm từ “vật có thực”
thay bằng “vật” cũng chỉ là nhằm mở rộng ñối tượng vật (hữu hình) sẽ ñược hình
thành trong tương lai. Do vậy mà trong vị trí ñối lập với vật hữu hình, quyền tài sản
chỉ ñược hiểu như là các vật vô hình.
Vật hữu hình chỉ ñược coi là tài sản nếu nó có thể ñược sở hữu. Vì vậy, khi
ñặt vật ñối lập với quyền, vật hữu hình và quyền sở hữu dường như ñã ñược xem là
những cụm từ ñồng nghĩa. Kéo theo ñó, quyền sở hữu – một quyền ñối vật quan
trọng nhất, bị tách khỏi quyền tài sản. Hay nói một cách khác quyền tài sản trong
luật thực ñịnh Việt Nam ñược hiểu là một quan hệ pháp luật khác với quan hệ sở
SVTH: Hồng Thanh Bạch


Trang 19


GVHD: TS. Nguyễn Ngọc ðiện

"Quyền tài sản trong luật dân sự Việt Nam
lý luận và thực tiễn"

hữu mà trên cơ sở ñó, một lợi ích ñịnh giá ñược bằng tiền hình thành và thuộc về
một chủ thể của quan hệ ñó.

1.2. Hệ quả của khái niệm
1.2.1. Không có khái niệm quyền ñối vật
Do ñặt quyền tài sản trong vị trí ñối lập với vật mà luật Việt Nam không hay
nói chính xác là không thể tiếp nhận và vận dụng các khái niệm quyền ñối vật và
quyền ñối nhân trong luật La-tinh. Nếu hiểu theo logic câu chữ từ ðiều 163 ñến
ðiều 279 thì quyền sở hữu, một trong những quyền ñối vật quan trọng ñã bị tách ra
khỏi quyền tài sản và nằm cùng vị trí với vật. Nói rõ hơn, Việt Nam không xây
dựng khái niệm quyền thực hiện trực tiếp trên vật: quyền trong luật Việt Nam ñược
hiểu là một mối quan hệ giữa một chủ thể với một hoặc nhiều chủ thể khác mà trong
ñó một chủ thể ñược hưởng một lợi ích (có hoặc không có tính chất tài sản) và các
chủ thể khác phải tôn trọng sự thụ hưởng ñó.
Mặc dù không công khai công nhận các quyền ñối vật, một số quyền ñối vật

Trung tâm
Học
liệutrong
ĐHñời
Cần

liệu
tậpBộvà
cứu
không
thể thiếu
sống Thơ
xã hội @
vẫn Tài
ñược ñề
cậphọc
tới trong
luậtnghiên
này.
ðôi lúc, luật ghi nhận một quyền nào ñó mà trong luật của các nước mang
tính chất ñối vật (ñược thực hiện trực tiếp trên một vật mà không cần thông qua sự
hỗ trợ của người khác), nhưng rồi lại xây dựng quyền theo khuôn mẫu quan hệ
nghĩa vụ giữa hai con người. ðiển hình là quyền về lối ñi qua bất ñộng sản liền kề1.
Quyền ñối với di sản thờ cúng là một quyền ñặc biệt ñược thực hiện trực tiếp
trên một loại tài sản ñặc biệt, cũng mang ñầy ñủ tính chất quyền ñối vật, nhưng
cũng bị xem như loại quan hệ nghĩa vụ trong khung cảnh của luật thực ñịnh. Thậm
chí có những quyền ñáng lý phải ñược xác ñịnh theo logic của khoa học luật, nhưng
do cách giải quyết vấn ñề của người làm luật không ñi theo logic mà cuối cùng
quyền ñã không thể ra ñời, thay vào ñó là các quan hệ pháp lý khá phức tạp. Ví dụ
như quyền của chủ nợ nhận thế chấp ñối với bất ñộng sản2.
Trong luật các nước, người thế chấp không phải là người có trách nhiệm trả
nợ do tư cách người thế chấp của mình. Tình trạng thế chấp gắn với tài sản chứ
không gắn với con người. Cho nên, biện pháp thế chấp có tác dụng thiết lập một
1
2


ðiều 275 Bộ luật Dân sự năm 2005.
ðiều 351 Bộ luật Dân sự năm 2005.

SVTH: Hồng Thanh Bạch

Trang 20


GVHD: TS. Nguyễn Ngọc ðiện

"Quyền tài sản trong luật dân sự Việt Nam
lý luận và thực tiễn"

quyền ñối vật của chủ nợ ñối với tài sản. Quyền ñối vật ấy cho phép chủ nợ nhận
thế chấp có quyền ưu tiên bán tài sản ñể trừ nợ, bất kể tài sản ñang thuộc về ai.
Cũng vì việc thay ñổi chủ sở hữu không làm ảnh hưởng ñến quyền của chủ nợ nhận
thế chấp mà tài sản ñang thế chấp vẫn ñược chuyển nhượng tự do.
Các quy ñịnh về thế chấp trong luật Việt Nam không theo logic ñó mà ñi
theo một hướng khác. Cuối cùng việc thế chấp trong luật Việt Nam hiện hành xác
lập quan hệ giữa người thế chấp và người nhận thế chấp.
Việc hoàn thiện các quyền vừa nêu trong ñiều kiện quyền ñối vật không tồn
tại trong luật Việt Nam ñã ñược thực hiện theo một cách riêng và do ñó cách này rất
khó tiếp cận so với các phương pháp kinh ñiển.
Cũng có quan ñiểm cho rằng, quyền tài sản nói tại Bộ luật này là quyền ñối
vật. Nhận ñịnh ñó dường như không xác ñáng, vì:
- ðịnh nghĩa về quyền tài sản tại ðiều 181 Bộ luật Dân sự năm 2005 không
có sự khác biệt so với ðiều 188 Bộ luật Dân sự năm 1995, chỉ thay cụm từ “giao
lưu” bằng “giao dịch”. Cho nên ta có thể tạm sử dụng lại cách giải thích về quyền
tài sản trong quyển Bình luận khoa học Bộ luật Dân sự năm 1995. Trong quyển này,
những người soạn thảo ñiều luật ñã dẫn giải thích rằng: “Quyền tài sản là những

Trung tâm
Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu
quyền gắn liền với tài sản mà khi thực hiện các quyền ñó chủ sở hữu sẽ có ñược một
tài sản. ðó là quyền ñòi nợ, quyền sở hữu ñối với phát minh, sáng chế, kiểu dáng
công nghiệp, nhãn hiệu hàng hóa… Các quyền này ñáp ứng ñược yêu cầu trị giá
ñược bằng tiền và có thể chuyển giao ñược trong giao lưu dân sự”. ðiều ñó cho thấy
quyền tài sản nói tại ñây không phải là quyền ñối vật.
- Về học thuật, quyền ñối vật là loại quyền có tính cách hạn ñịnh, có nghĩa là
phải do pháp luật quy ñịnh. Vậy luật không nói cụ thể về chúng tức là chúng không
tồn tại.
1.2.2. Không có khái niệm bất ñộng sản vô hình
Khi kết hợp cách phân loại giữa vật và quyền với cách phân loại giữa ñộng
sản và bất ñộng sản thì luật Việt Nam lại không tạo ra khái niệm quyền tài sản mang
tính chất bất ñộng sản. Nếu ta thừa nhận rằng việc phân loại giữa ñộng sản và bất
ñộng sản áp dụng ñối với tất cả các loại tài sản, thì quyền tài sản trong luật Việt
Nam ñều là ñộng sản, do không có quyền tài sản nào ñược ghi nhận trong danh sách
bất ñộng sản.
ðịnh nghĩa về bất ñộng sản, ðiều 174 quy ñịnh:

SVTH: Hồng Thanh Bạch

Trang 21


GVHD: TS. Nguyễn Ngọc ðiện

"Quyền tài sản trong luật dân sự Việt Nam
lý luận và thực tiễn"

“1. Bất ñộng sản là các tài sản bao gồm:

a) ðất ñai;
b) Nhà, công trình xây dựng gắn liền với ñất ñai, kể cả các tài sản gắn liền
với nhà, công trình xây dựng ñó;
c) Các tài sản gắn liền với ñất ñai;
d) Các tài sản khác do pháp luật quy ñịnh.
2. ðộng sản là những tài sản không phải là bất ñộng sản.”
Xem các quy ñịnh của khoản 1, ta thấy không có quy ñịnh về các quyền trên
bất ñộng sản mà việc liệt kê ñược mở rộng vô cùng bởi ñiểm d của khoản này. Khác
với các Bộ luật Dân sự khác, người ta xác ñịnh và liệt kê rõ về bất ñộng sản theo
cách phân loại khoa học1. Qua ñó, có thể nói rằng, ở Việt Nam các quyền dù ñược
thiết lập trên bất ñộng sản vẫn ñược coi là ñộng sản bởi khoản 2 có nội dung cho
rằng những gì chưa ñược liệt kê ở khoản 1 thì ñều là ñộng sản. Có lẽ trong quan
niệm của những người soạn thảo ñiều luật này, chỉ có vật mới là ñộng sản hay bất
ñộng sản; quyền không phải là vật, bởi vậy, không thể ñặt vấn ñề xem xét quyền là
ñộng sản hay bất ñộng sản.

Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu
Theo các quy ñịnh này thì khó có thể giải thích cho vấn ñề quyền sử dụng
ñất. Vì rõ ràng quyền sử dụng ñất mang tính chất bất ñộng sản nhưng luật hiện hành
lại không ghi nhận quyền này trong danh sách bất ñộng sản.

Các quy ñịnh của pháp luật Việt Nam xây dựng dựa trên quyền sử dụng ñất
chứ không phải quyền sở hữu ñất. Nhà nước là người ñại diện thực hiện quyền sở
hữu toàn dân về ñất ñai, thông qua việc Nhà nước thống nhất quản lý ñất ñai theo
quy hoạch và pháp luật và bảo ñảm sử dụng ñất ñai có hiệu quả; Nhà nước giao ñất
cho tổ chức, cá nhân, hộ gia ñình sử dụng ổn ñịnh và lâu dài. Người sử dụng ñất
thực hiện quyền của mình trên phần ñất ñã ñược giao, cho thuê hoặc nhận chuyển
nhượng. Mặc dù không có quyền sở hữu về ñất nhưng những quyền năng luật ñịnh
như quyền chiếm hữu (ñược cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng ñất, ñược pháp
luật bảo vệ khi bị xâm phạm), quyền sử dụng (khai thác lợi ích của ñất) và một số

quyền ñịnh ñoạt hạn chế (chuyển nhượng, cho thuê, thừa kế, thế chấp...) cho thấy
quyền sử dụng ñất mang tính chất của quyền sở hữu. Tính chất này càng rõ hơn khi
thấy rằng trong mối quan hệ với người sử dụng bất ñộng sản liền kề luật dân sự Việt
Nam ñối xử với người sử dụng ñất theo cùng một cách như luật dân sự Pháp ñối xử
1

Ví dụ Bộ luật Dân sự Pháp 1804, ñã phân tích ở phần dẫn nhập.

SVTH: Hồng Thanh Bạch

Trang 22


GVHD: TS. Nguyễn Ngọc ðiện

"Quyền tài sản trong luật dân sự Việt Nam
lý luận và thực tiễn"

với người sở hữu ñất. Cụ thể, quyền sử dụng ñất trong luật Việt Nam cũng ñược
giới hạn bằng kỹ thuật cắm cọc mốc, xây tường hoặc dựng hàng rào1; người có
quyền sử dụng ñất có các quyền và nghĩa vụ ñối với bất ñộng sản liền kề như quyền
thoát nước mưa, nước thải, quyền về lối ñi qua...; phần ñất - ñối tượng của quyền sử
dụng ñất có thể phải chấp nhận quyền sử dụng hạn chế bất ñộng sản liền kề ñược
thừa nhận cho phần ñất lân cận trong những trường hợp do pháp luật quy ñịnh. ðất
ñai là tài sản quốc gia, bản thân ñất ñai không thể ñược chuyển nhượng với bất kỳ
hình thức nào nhưng người sử dụng có thể chuyển nhượng quyền sử dụng của mình
miễn là thỏa mãn các ñiều kiện do pháp luật quy ñịnh. Giấy chứng nhận quyền sử
dụng ñất không ñịnh giá ñược bằng tiền nhưng phần ñất ñối tượng của quyền sử
dụng ñất này có thể xác ñịnh ñược thành một giá trị tiền tệ. Nói rõ hơn, người có
quyền sử dụng ñất là người có quyền chiếm hữu, sử dụng, ñịnh ñoạt (hạn chế) ñối

với ñất và quyền này có thể trị giá ñược bằng tiền. Qua ñó cho thấy quyền sử dụng
ñất ñã hội ñủ hai yếu tố của một quyền tài sản, trị giá ñược bằng tiền và có thể
chuyển giao trong giao dịch dân sự. Bản thân quyền sử dụng ñất ñã là một trong
những quyền tài sản quan trọng nhất của nhiều chủ thể dù những quy ñịnh của luật
thực ñịnh chưa hay nói ñúng hơn là không thể công nhận ñiều này.
ðặc ñiểm
Trung tâm1.3.
Học
liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu
Một mặt, quyền tài sản là tài sản. Mặt khác, một quyền tài sản phải có ñủ 2
yếu tố: trị giá ñược bằng tiền và chuyển giao ñược trong giao dịch dân sự.
Tính chất tài sản của quyền dân sự có các cấp ñộ khác nhau: ñầy ñủ, không
ñầy ñủ và không có. Quyền tài sản nói tại ðiều 181 là quyền có ñầy ñủ tính chất tài
sản. Một số quyền liên quan ñến nhân thân của con người như quyền bầu cử, quyền
ñược tôn trọng danh dự, nhân phẩm không trị giá ñược bằng tiền và cũng không thể
chuyển nhượng, do ñó không có tính chất tài sản. Còn các quyền ñược thực hiện
dưới hình thức thu nhận các lợi ích vật chất, nhưng lại không chuyển nhượng ñược,
thì chỉ có tính chất tài sản không ñầy ñủ.
Quyền trị giá ñược bằng tiền là tài sản, ðiều 181 Bộ luật Dân sự chỉ quy ñịnh
về các quyền tài sản ñược coi như tài sản tự do lưu thông.
Tóm lại, có thể thừa nhận rằng trong quan niệm của những người soạn thảo
khái niệm quyền tài sản thì quyền tài sản là một khái niệm ñối lập với tài sản hữu
hình và là một yếu tố có tác dụng ñặt cơ sở cho việc xây dựng một hệ thống phân
loại tài sản ñặc thù, bên cạnh các hệ thống phân loại truyền thống – ñộng sản và bất
1

ðiều 266 Bộ luật Dân sự năm 2005.

SVTH: Hồng Thanh Bạch


Trang 23


GVHD: TS. Nguyễn Ngọc ðiện

"Quyền tài sản trong luật dân sự Việt Nam
lý luận và thực tiễn"

ñộng sản, vật chính và vật phụ… Với hệ thống phân loại ñó, ta có một bên là các tài
sản hữu hình (ñộng sản hữu hình và bất ñộng sản hữu hình), bên kia là các quyền tài
sản, tức là các ñộng sản vô hình (quyền ñòi nợ, quyền sở hữu trí tuệ ,…).

2. Một số quyền tài sản dưới góc nhìn của Bộ luật Dân sự Việt Nam hiện hành
2.1. Quyền sở hữu trí tuệ
2.1.1. Khái quát chung về quyền sở hữu trí tuệ
Sở hữu trí tuệ ñược hiểu là việc sở hữu các tài sản trí tuệ - những kết quả từ
hoạt ñộng tư duy sáng tạo của con người. ðối tượng của loại hình sở hữu này là các
tài sản phi vật chất nhưng có giá trị kinh tế, tinh thần to lớn góp phần quan trọng
trong quá trình hình thành và phát triển nền văn minh, khoa học, công nghệ của
nhân loại. Công ước thành lập Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO) ñược ký tại
Stockholm vào ngày 14 tháng 7 năm 1967 (ðiều 2 (viii)) quy ñịnh rằng “sở hữu trí
tuệ sẽ bao gồm các quyền liên quan tới:
- các tác phẩm khoa học, nghệ thuật và văn học,

Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu
- chương trình biểu diễn của các nghệ sĩ biểu diễn, các bản ghi âm và
chương trình phát thanh, truyền hình,
- sáng chế trong tất cả các lĩnh vực hoạt ñộng của con người,
- các phát minh khoa học,
- kiểu dáng công nghiệp,

- nhãn hiệu hàng hóa, nhãn hiệu dịch vụ, các chỉ dẫn và tên thương mại,
- bảo hộ chống cạnh tranh không lành mạnh,
và tất cả những quyền khác là kết quả của hoạt ñộng trí tuệ trong lĩnh vực
công nghiệp, khoa học, văn học hoặc nghệ thuật”.
Sự khác biệt ñáng chú ý nhất giữa tài sản trí tuệ và các loại tài sản khác là
thuộc tính vô hình của nó, tức là tài sản trí tuệ không thể ñược xác ñịnh bằng các
ñặc ñiểm vật chất của chính nó mà nó cần ñược thể hiện ra theo một cách thức nào
ñó bằng một hình thức cụ thể ñể có thể nhận biết ñược.
Tài sản trí tuệ có khả năng chia sẻ và mang tính xã hội rất cao. Có nghĩa là
mỗi thành quả ñược tạo ra từ hoạt ñộng trí tuệ của con người sẽ ñem ñến cho toàn
SVTH: Hồng Thanh Bạch

Trang 24


GVHD: TS. Nguyễn Ngọc ðiện

"Quyền tài sản trong luật dân sự Việt Nam
lý luận và thực tiễn"

xã hội, toàn nhân loại những giá trị mới về tinh thần, về tri thức. ðồng thời, nó cũng
có thể ñược thụ hưởng bởi tất cả mọi người vì khác với những tài sản thông thường
khác, thuộc tính vô hình của loại tài sản này khiến cho việc sử dụng, khai thác sản
phẩm trí tuệ từ người này không làm hao giảm hoặc ảnh huởng ñến việc sử dụng
của người khác cũng như của những người sáng tạo ra chúng. Vì vậy tài sản trí tuệ
sẽ ñem lại sẽ ñem lại lợi ích hoặc về khía cạnh tinh thần và tri thức, hoặc khía cạnh
kinh tế cho mọi người và toàn xã hội. ðiều này khiến cho hoạt ñộng sáng tạo cần
ñược trân trọng và khuyến khích.
Tuy nhiên cũng xuất phát từ tính vô hình của tài sản trí tuệ nên nó không thể
bị chiếm hữu về mặt thực tế và có khả năng lan truyền rất nhanh cũng như rất khó

ñể kiểm soát. Mặt khác khi ñã ñược công bố, nó cũng dễ dàng bị sao chép, sử dụng
và khai thác một cách rộng rãi ở bất kỳ nơi nào, bởi bất kỳ ai mà có thể không cần
xét ñến ý kiến cũng như lợi ích của những người tạo ra chúng.
Chính vì thế mà từ cách ñây rất lâu, ở các quốc gia văn minh, người ta ñã tìm
cách ñể khuyến khích các hoạt ñộng sáng tạo bằng cách bảo hộ quyền của những
người có công trong việc sáng tạo ñối với thành quả của họ thông qua các quyền về

Trung

nhân thân và tài sản. Những quyền này ñem lại cho người sáng tạo những lợi ích
nhất Học
ñịnh vàliệu
khả năng
quyền
kiểm
việcliệu
ngườihọc
kháctập
sử dụng
quả của
tâm
ĐH ñộc
Cần
Thơ
@soátTài
và thành
nghiên
cứu
mình giống như quyền của người chủ sở hữu ñối với tài sản thuộc sở hữu của anh ta
nhằm tôn vinh các giá trị sáng tạo cũng như bù ñắp một cách xứng ñáng công sức

và trí tuệ mà những người sáng tạo ñã bỏ ra.
Như vậy quyền sở hữu trí tuệ ñược hiểu một cách khái quát và ñơn giản nhất
là quyền của cá nhân, pháp nhân ñối với những tài sản rất ñặc biệt – những sản
phẩm trí tuệ. Những sản phẩm trí tuệ này có thể mua bán, chuyển giao quyền sử
dụng, cho phép sử dụng, tặng cho, ñể lại thừa kế tương tự như bất kỳ loại tài sản
hữu hình nào khác. Còn theo nghĩa hẹp, ñó là ñộc quyền ñược công nhận cho một
người, một nhóm người hoặc một tổ chức, cho phép họ ñược sử dụng hay khai thác
các khía cạnh thương mại của một sản phẩm sáng tạo ñồng thời có quyền ngăn cấm
việc sử dụng hoặc mua bán trái phép tài sản của mình.
Quyền sở hữu trí tuệ là một quyền tài sản ñược pháp luật quy ñịnh và bảo vệ.
Bằng việc khai thác nó, người khai thác sẽ thu ñược các lợi ích vật chất, một cách
trực tiếp hoặc thông qua người sử dụng. Tác giả ñược hưởng nhuận bút khi tác
phẩm của mình ñược xuất bản, biểu diễn,… hoặc ñược trả thù lao một khi sáng chế
của mình ñược ứng dụng trong các lĩnh vực kinh tế - xã hội,…

SVTH: Hồng Thanh Bạch

Trang 25