ĐẠI HỌC HUẾ
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

ĐOÀN THỊ KIM CHI

TỔ CHỨC HỌC SINH THIẾT KẾ SƠ ĐỒ TƯ DUY
ĐỂ PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC TRONG
DẠY HỌC
PHẦN SINH HỌC CƠ THỂ, SINH HỌC 11
Demo Version - Select.Pdf SDK

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC
THEO ĐỊNH HƯỚNG NGHIÊN CỨU

Thừa Thiên Huế, năm 2017


ĐẠI HỌC HUẾ
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

ĐOÀN THỊ KIM CHI

TỔ CHỨC HỌC SINH THIẾT KẾ SƠ ĐỒ TƯ DUY
ĐỂ PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC TRONG
DẠY HỌC
PHẦN SINH HỌC CƠ THỂ, SINH HỌC 11
Demo Version - Select.Pdf SDK

Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn Sinh học
Mã số: 60140111

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC
THEO ĐỊNH HƯỚNG NGHIÊN CỨU
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
TS. NGUYỄN THỊ DIỆU PHƯƠNG

Thừa Thiên Huế, năm 2017


LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết
quả nghiên cứu trong luận văn là khách quan, trung thực và chưa từng được ai công
bố trong bất kỳ công trình nào.
Tác giả luận văn
Đoàn Thị Kim Chi

Demo Version - Select.Pdf SDK

i


Để thực hiện và hoàn thành đề tài luận văn thạc sĩ
một cách hoàn chỉnh, tôi xin chân thành bày tỏ lòng biết
ơn sâu sắc đến Cô giáo TS Nguyễn Thị Diệu Phương,
giảng viên khoa Sinh học, trường Đại học Sư phạm, Đại
học Huế đã tận tình giúp đỡ và tạo điều kiện tốt nhất cho
tôi hoàn thành luận văn này.
Xin chân thành gửi lời biết ơn đến toàn thể quý Thầy
Cô trong khoa Sinh học, trường Đại học Sư phạm, Đại học
Huế, đã tận tình truyền đạt những kiến thức quý báu.

Cảm ơn Phòng Đào tạo Sau đại học, Ban Giám hiệu
trườngDemo
Đại học
Sư phạm, Đại học Huế đã tạo mọi điều
Version - Select.Pdf SDK
kiện thuận lợi nhất cho tôi trong suốt quá trình học tập,
nghiên cứu và hoàn thành luận văn.
Cám ơn Ban Giám hiệu, quý thầy cô và các em học
sinh trường THPT Thuận Hóa, trường THPT An Lương
Đông, tỉnh Thừa Thiên Huế đã tạo điều kiện và hợp tác
giúp tôi trong quá trình thực nghiệm đề tài.
Cuối cùng, tôi xin chân thành bày tỏ lòng biết ơn đến
gia đình, những người thân, các anh chị em bạn bè, đồng
nghiệp đã hỗ trợ tôi rất nhiều trong suốt khóa học.
Huế, tháng 10 năm 2017
Đoàn Thị Kim Chi

ii


MỤC LỤC
Trang
LỜI CAM ĐOAN ........................................................................................................ i
LỜI CÁM ƠN .............................................................................................................ii
MỤC LỤC ................................................................................................................. iii
DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT ........................................................................ vi
DANH MỤC CÁC BẢNG........................................................................................vii
DANH MỤC CÁC HÌNH .......................................................................................... ix
PHẦN 1: MỞ ĐẦU.................................................................................................... 1
1. Lý do chọn đề tài ................................................................................................. 1

2. Mục đích nghiên cứu ........................................................................................... 2
3. Nhiệm vụ nghiên cứu ........................................................................................... 3
4. Khách thể và đối tượng nghiên cứu ..................................................................... 3
5. Giả thuyết khoa học ............................................................................................. 3
6. Phạm vi nghiên cứu ............................................................................................. 4
7. Phương pháp nghiên cứu ..................................................................................... 4
8. Những đóng góp mới của đề tài........................................................................... 6

Version
- Select.Pdf SDK
9. Cấu trúcDemo
luận văn
.................................................................................................
6
PHẦN 2: NỘI DUNG VÀ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU .......................................... 7
CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI ....................... 7
1.1. Tổng quan những hướng nghiên cứu liên quan đến đề tài ...................................... 7
1.1.1. Tổng quan những hướng nghiên cứu sự phát triển NLTH cho HS trong
dạy học ................................................................................................................. 7
1.1.1.1. Trên thế giới ......................................................................................... 7
1.1.1.2. Ở Việt Nam .......................................................................................... 8
1.1.2. Tổng quan những hướng nghiên cứu về SĐTD và ứng dụng SĐTD
trong quá trình dạy học ....................................................................................... 10
1.1.2.1. Trên thế giới ....................................................................................... 10
1.1.2.2. Ở Việt Nam ........................................................................................ 11
1.2. Cơ sở lý luận của đề tài................................................................................... 12
1.2.1. Cơ sở lý luận về phát triển NLTH trong quá trình dạy học ..................... 12
1.2.1.1. Cơ sở lý luận về phát triển năng lực trong quá trình dạy học ............ 12
1.2.1.2. Năng lực tự học .................................................................................. 14
iii



1.2.1.3. Dạy học theo chủ đề ........................................................................... 17
1.2.2. Cơ sở lý luận về SĐTD ............................................................................ 18
1.2.2.1. Khái niệm SĐTD ............................................................................... 18
1.2.2.2. SĐTD với các cơ sở hoạt động của não bộ ........................................ 19
1.2.2.3. Quy tắc thiết kế SĐTD và quy trình rèn luyện kỹ năng thiết kế
SĐTD trong dạy học ....................................................................................... 20
1.2.2.4. Vai trò của SĐTD đối với quá trình nhận thức trong học tập............ 22
1.2.2.5. Đặc trưng của SĐTD.......................................................................... 22
1.2.3. Mối quan hệ giữa SĐTD với việc phát triển NLTH cho HS trong
dạy học................................................................................................................ 24
1.3. Cơ sở thực tiễn của đề tài ............................................................................... 25
1.3.1. Mục đích, đối tượng, phương pháp và nội dung điều tra thực trạng ........ 25
1.3.2. Kết quả điều tra thực trạng ....................................................................... 26
1.3.2.1. Thực trạng về phát triển NLTH trong dạy học Sinh học ................... 26
1.3.2.2. Thực trạng về nhận thức và sử dụng SĐTD trong dạy học Sinh học 30
1.3.2.3. Thực trạng tổ chức HS thiết kế SĐTD để phát triển NLTH cho HS
trong dạy học Sinh học ................................................................................... 33
1.3.3. Kết luận chung về thực trạng các vấn đề liên quan đến đề tài ................. 35

Demo Version - Select.Pdf SDK

CHƯƠNG 2: TỔ CHỨC HỌC SINH THIẾT KẾ SƠ ĐỒ TƯ DUY ĐỂ
PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC TRONG DẠY HỌC PHẦN
SINH HỌC CƠ THỂ, SINH HỌC 11 ................................................................... 37
2.1. Phân tích cấu trúc, nội dung chương trình Sinh học cơ thể, Sinh học 11....... 37
2.2. Nguyên tắc tổ chức HS thiết kế SĐTD để phát triển NLTH ............................... 38
2.3. Các chủ đề tổ chức HS thiết kế SĐTD phát triển NLTH trong dạy học
phần Sinh học cơ thể, Sinh học 11......................................................................... 40

2.4. Tổ chức HS thiết kế SĐTD để phát triển năng lực tự học trong dạy học
phần Sinh học cơ thể, Sinh học 11......................................................................... 45
2.4.1. Quy trình tổ chức HS thiết kế SĐTD để phát triển NLTH trong dạy
học phần Sinh học cơ thể, Sinh học 11 .............................................................. 45
2.4.2. Minh họa quy trình tổ chức HS thiết kế SĐTD để phát triển NLTH
trong dạy học phần Sinh học cơ thể, Sinh học 11 .............................................. 48
2.4.2.1. Tổ chức HS thiết kế SĐTD chủ đề “Sinh trưởng và phát triển ở
thực vật” để phát triển NLTH trong dạy học Sinh học 11 .............................. 48

iv


2.4.2.2. Tổ chức HS thiết kế SĐTD chủ đề “Sinh sản ở cấp độ cơ thể” để
phát triển NLTH trong dạy học Sinh học 11 .................................................. 53
2.5. Biện pháp tổ chức hs thiết kế SĐTD để phát triển NLTH trong dạy học
phần Sinh học cơ thể, Sinh học 11......................................................................... 58
2.5.1. Cơ sở xác định biện pháp thiết kế SĐTD ................................................. 58
2.5.2. Các biện pháp tổ chức HS thiết kế SĐTD để phát triển NLTH ............... 60
2.4.3. Thiết kế SĐTD theo các chủ đề học tập trong chương trình Sinh học
cơ thể, Sinh học 11 ............................................................................................. 70
CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM ......................................................... 73
3.1. Mục đích thực nghiệm .................................................................................... 73
3.2. Nội dung thực nghiệm .................................................................................... 73
3.2.1. Nội dung tiến hành thực nghiệm .............................................................. 73
3.2.2. Nội dung đánh giá kết quả thực nghiệm................................................... 73
3.3. Phương pháp thực nghiệm .............................................................................. 73
3.3.1. Chọn trường và lớp thực nghiệm ............................................................. 73
3.3.2. Chọn GV dạy thực nghiệm ....................................................................... 74
3.3.3. Tiến hành thực nghiệm ............................................................................. 74
3.3.3.1. Đối với đánh giá chất lượng lĩnh hội kiến thức của HS .................... 74


Demo Version - Select.Pdf SDK

3.3.3.2. Đối với đánh giá kỹ năng thiết kế SĐTD để phát triển NLTH của
HS trong dạy học Sinh học cơ thể, Sinh học 11. ............................................ 74
3.4. Xử lý kết quả thực nghiệm sư phạm ............................................................... 79
3.5. Nhận xét kết quả thực nghiệm ........................................................................ 81
3.5.1. Kết quả chất lượng lĩnh hội kiến thức của HS thông qua các bài kiểm
tra kiến thức ........................................................................................................ 81
3.5.1.1. Phân tích định lượng kết quả TN ....................................................... 81
3.5.1.2. Phân tích định tính kết quả TN .......................................................... 85
3.5.2. Kết quả đánh giá kỹ năng thiết kế SĐTD để phát triển NLTH của HS ... 85
3.5.2.1. Phân tích định lượng kết quả TN ....................................................... 85
3.5.2.2. Phân tích định tính kết quả TN .......................................................... 87
PHẦN 3. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ ................................................................ 94
TÀI LIỆU THAM KHẢO ...................................................................................... 96
PHỤ LỤC

v


DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
STT

Nghĩa đầy đủ

Chữ viết tắt

1


ĐV

Động vật

2

GV

Giáo viên

3

HS

Học sinh

4

PTNL

Phát triển năng lực

5

QTDH

Quá trình dạy học

6


SGK

Sách giáo khoa

7

SL

Số lượng

8

SĐTD

Sơ đồ tư duy

9

SSHT

Sinh sản hữu tính

10

SSVT

Sinh sản vô tính

11


THCS

Trung học cơ sở

12

THPT

Trung học phổ thông

13

TCN

Trước Công nguyên

14

TN

Thực nghiệm

Demo
SDKvật
15 Version
TV - Select.Pdf Thực

vi



DANH MỤC CÁC BẢNG
Tên bảng

STT

Số hiệu

Trang

1

Bảng 1.1

Cách biểu hiện của tư duy bằng sơ đồ

23

2

Bảng 1.2

Kết quả nhận thức của GV về ý nghĩa, tầm quan trọng của

26

phát triển NLTH cho HS trong dạy học
3

Bảng 1.3


Kết quả điều tra mức độ, ý thức phát triển NLTH cho HS ở GV

27

4

Bảng 1.4

Kết quả điều tra biện pháp phát triển NLTH cho HS trong

27

dạy học Sinh học
5

Bảng 1.5

Kết quả điều tra những khó khăn khi phát triển NLTH cho HS

28

6

Bảng 1.6

Kết quả nhận thức về vai trò việc phát triển NLTH của HS

28

7


Bảng 1.7

Kết quả điều tra mức độ, ý thức phát triển NLTH của HS

29

8

Bảng 1.8

Kết quả điều tra về hình thức phát triển NLTH trong quá

29

trình học tập
9

Bảng 1.9

Kết quả điều tra những khó khăn khi phát triển NLTH

30

trong quá trình học
10

Bảng 1.10

Kết quả nhận thức của GV về SĐTD trong dạy học Sinh học


30

11

Bảng 1.11
Kết
quả điều- tra
tình hình SDK
GV sử dụng SĐTD trong dạy
Demo
Version
Select.Pdf

31

học Sinh học
12

Bảng 1.12

Kết quả về những khó khăn của GV khi sử dụng SĐTD

32

trong dạy học Sinh học
13

Bảng 1.13


Kết quả điều tra thực trạng hiểu biết và sử dụng SĐTD của HS

32

14

Bảng 1.14

Kết quả điều tra những khó khăn khi sử dụng SĐTD trong

33

học tập
15

Bảng 1.15

Kết quả tình hình tổ chức HS thiết kế SĐTD để phát triển

33

NLTH trong dạy học phần Sinh học cơ thể, Sinh học 11
16

Bảng 1.16

Kết quả điều tra thực trạng sử dụng SĐTD để phát triển

34


NLTH của HS
17

Bảng 2.1

Các chủ đề có thể tổ chức HS thiết kế SĐTD để phát triển NLTH

40

trong quá trình dạy học phần Sinh học cơ thể, Sinh học 11
18

Bảng 2.2

Khái niệm Sinh trưởng và phát triển cấp độ cơ thể

41

19

Bảng 2.3

Khái niệm Sinh sản cấp độ cơ thể

43

vii


STT


Số hiệu

Tên bảng

Trang

20

Bảng 2.4

SĐTD gợi ý HS tham khảo trong quá trình tổ chức HS

71

thiết kế SĐTD để phát triển NLTH
21

Bảng 3.1

Phân bố TN sư phạm ở các trường THPT

74

22

Bảng 3.2

Cách thu và xử lý mẫu SĐTD khi TN


75

23

Bảng 3.3

Các yêu cầu về kỹ năng thiết kế SĐTD

76

24

Bảng 3.4

Tiêu chí đánh giá kỹ năng thiết kế SĐTD để phát triển NLTH

77

25

Bảng 3.5

Phân loại mức độ đạt được của kỹ năng thiết kế SĐTD để

79

phát triển NLTH
26

Bảng 3.6


Thống kê điểm số bài kiểm tra số 1

81

27

Bảng 3.7

Bảng phân phối tần suất (fi%) ở bài kiểm tra số 1

81

↑

28

Bảng 3.8

Bảng tần suất hội tụ tiến (f1 ) ở bài kiểm tra số 1

81

29

Bảng 3.9

Bảng tổng hợp các tham số đặc trưng ở bài kiểm tra số 1

81


30

Bảng 3.10

Thống kê điểm số bài kiểm tra số 2

82

31

Bảng 3.11

Bảng phân phối tần suất (fi%) ở bài kiểm tra số 2

82

↑

32

Bảng 3.12

Bảng tần suất hội tụ tiến (f1 ) ở bài kiểm tra số 2

82

33

Bảng 3.13


Bảng tổng hợp các tham số đặc trưng ở bài kiểm tra số 2

82

34

Demo
Version
- Select.Pdf
SDK
Bảng 3.14
Thống
kê điểm
số bài kiểm tra
số 3

35

Bảng 3.15

Bảng phân phối tần suất (fi%) ở bài kiểm tra số 3
↑

83
83

36

Bảng 3.16


Bảng tần suất hội tụ tiến (f1 ) ở bài kiểm tra số 3

83

37

Bảng 3.17

Bảng tổng hợp các tham số đặc trưng ở bài kiểm tra số 3

83

38

Bảng 3.18

Bảng so sánh các tham số thống kê đặc trưng giữa nhóm

84

lớp TN và ĐC qua các bài kiểm tra
39

Bảng 3.19

Kết quả đánh giá NLTH thông qua thiết kế SĐTD phân

85


tích nội dung kiến thức
40

Bảng 3.20

Kết quả đánh giá NLTH thông qua thiết kế SĐTD diễn đạt
khái niệm cấp cơ thể

viii

86


DANH MỤC CÁC HÌNH
Tên hình

STT

Số hiệu

Trang

1

Hình 1.1

Sơ đồ cấu trúc NLTH

16


2

Hình 1.2

Cấu trúc của SĐTD

19

3

Hình 1.3

Hướng dẫn cách đọc SĐTD

19

4

Hình 1.4

Cấu tạo và hoạt động của bộ não

19

5

Hình 2.1

Sơ đồ cấu trúc chương trình Sinh học cơ thể lớp 11


37

6

Hình 2.2

Quy trình tổ chức HS thiết kế SĐTD để phát triển

45

NLTH trong dạy học
7

Hình 2.3

SĐTD về chủ đề Sinh trưởng và phát triển ở TV – dạng 1

52

8

Hình 2.4

SĐTD về chủ đề Sinh trưởng và phát triển ở TV – dạng 2

52

9

Hình 2.5


SĐTD về chủ đề Sinh trưởng và phát triển ở TV – dạng 3

52

10

Hình 2.6

SĐTD về chủ đề sinh sản ở TV

56

11

Hình 2.7

SĐTD về chủ đề sinh sản ở ĐV

56

12

Hình 2.8

SĐTD về chủ đề chiều hướng tiến hóa của sinh sản và

56

điều hòa sinh sản


Demo Version - Select.Pdf SDK

13

Hình 2.9

SĐTD về chủ đề Sinh sản cấp độ cơ thể

57

14

Hình 2.10

Các bước cơ bản thiết kế SĐTD

58

15

Hình 2.11

Sơ đồ quá trình tổ chức HS thiết kế SĐTD

59

16

Hình 2.12


Quy trình tổ chức HS thiết kế SĐTD theo biện pháp 1

60

17

Hình 2.13

SĐTD về chủ đề Sinh trưởng ở thực vật và động vật – dạng 1

62

18

Hình 2.14

SĐTD về chủ đề Sinh trưởng ở thực vật và động vật – dạng 2

62

19

Hình 2.15

Quy trình tổ chức HS lập SĐTD theo biện pháp 2

62

20


Hình 2.16

Các dạng SĐTD khuyết về chủ đề Điều hòa sinh trưởng

63

và phát triển
21

Hình 2.17

Quy trình tổ chức HS thiết kế SĐTD theo biện pháp 3

64

22

Hình 2.18

SĐTD về chủ đề Sinh sản vô tính – dạng 1

66

23

Hình 2.19

SĐTD về chủ đề Sinh sản vô tính – dạng 2


67

24

Hình 2.20

SĐTD về chủ đề Sinh sản vô tính – dạng 3

67

25

Hình 2.21

Quy trình tổ chức HS thiết kế SĐTD theo biện pháp 4

68

26

Hình 2.22

SĐTD về chủ đề Sinh sản hữu tính – dạng 1

69

ix


Tên hình


STT

Số hiệu

27

Hình 2.23

SĐTD về chủ đề Sinh sản hữu tính – dạng 2

69

28

Hình 2.24

SĐTD về chủ đề Sinh sản hữu tính – dạng 3

70

29

Hình 2.25

SĐTD về chủ đề Sinh sản hữu tính – dạng 4

70

30


Hình 3.1

Đường biểu diễn phân phối tần suất (fi%) ở bài kiểm tra số 1

81

31

Hình 3.2

Đường biểu diễn tần suất hội tụ tiến (f1↑) ở bài kiểm tra số 1

81

32

Hình 3.3

Đường biểu diễn phân phối tần suất (fi%) ở bài kiểm tra số 2

82

33

Hình 3.4

Đường biểu diễn tần suất hội tụ tiến (f1↑) ở bài kiểm tra số 2

82


34

Hình 3.5

Đường biểu diễn phân phối tần suất (fi%) ở bài kiểm tra số 3

83

35

Hình 3.6

Đường biểu diễn tần suất hội tụ tiến (f1↑) ở bài kiểm tra số 3

83

36

Hình 3.7

Biểu đồ so sánh NLTH thông qua thiết kế SĐTD phân
tích nội dung kiến thức ở 3 lần thu mẫu

37

Hình 3.8
Hình 3.9

86


Biểu đồ so sánh NLTH thông qua thiết kế SĐTD diễn
đạt khái niệm cấp cơ thể ở 2 lần thu mẫu

38

Trang

87

Các SĐTD về chủ đề Sinh trưởng và phát triển ở TV
của HS nhóm lớp TN

88

39

Hình 3.10

Các SĐTD về chủ đề Sinh sản vô tính của HS nhóm lớp TN

89

40

Version
- Select.Pdf
SDK
Hình Demo
3.11 Các

SĐTD về
chủ đề Điều hòa
sinh sản của HS nhóm lớp TN

89

41

Hình 3.12

Các SĐTD về chủ đề Sinh trưởng và phát triển cấp độ
cơ thể của HS nhóm lớp TN

42

Hình 3.13

Các SĐTD về chủ đề Sinh trưởng và phát triển cấp độ
cơ thể của HS nhóm lớp TN sau tái thiết kế

43

Hình 3.14

90
91

Các SĐTD về chủ đề Sinh sản cấp độ cơ thể của HS
nhóm lớp TN


91

x


PHẦN 1: MỞ ĐẦU
1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
1.1. Xuất phát từ yêu cầu và định hướng dạy học phát triển năng lực
Thời đại bùng nổ thông tin đã tiếp sức cho tri thức khoa học của nhân loại phát
triển và đổi mới nhanh chóng theo tốc độ lũy tiến. Do đó khoảng cách giữa sự vô hạn
của tri thức nhân loại và sự có hạn của tri thức cá nhân ngày càng lớn hơn, thậm chí
những kiến thức, kỹ năng hiện có nhanh chóng trở nên lạc hậu và không đủ thỏa mãn
nhu cầu cuộc sống con người. Tự học, tự nghiên cứu đã trở thành chìa khóa vàng để
rút ngắn khoảng cách trên.
Nghị quyết Trung ương 2 khóa VIII đã khẳng định: “Đổi mới phương pháp
giáo dục đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện thành nếp tư duy
sáng tạo của người học. Từng bước áp dụng các phương pháp tiên tiến và phương
tiện hiện đại vào quá trình dạy học, bảo đảm điều kiện và thời gian tự học, tự nghiên
cứu cho HS”.
Nghị quyết Hội nghị lần thứ 8 (Nghị Quyết số 29 – NQ/TW) của Ban Chấp
hành Trung Demo
ương khóa
XI ngày
04/11/2013 đã
tiếp tục xác định nhiệm vụ và giải
Version
- Select.Pdf
SDK
pháp cụ thể về đổi mới phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại: “Phát huy
tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học;

khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc. Tập trung dạy cách
học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới
tri thức kỹ năng, phát triển năng lực…”.
1.2. Sử dụng SĐTD là một trong những kỹ thuật dạy học tích cực để phát triển
năng lực tự học cho HS
Xuất phát từ đặc trưng và thực tiễn ứng dụng SĐTD cho thấy SĐTD là công cụ
tư duy kích thích tiềm năng hoạt động của HS; một phương tiện dạy học tiên tiến khơi
dậy ở người học niềm say mê tìm tòi, khám phá và duy trì được hoạt động tự học lâu dài.
NLTH có sẵn trong mỗi người, để đánh thức năng lực tự học cần phải thông
qua quá trình học tập và rèn luyện. Việc sử dụng SĐTD như một công cụ trong quá
trình dạy học cũng góp phần rèn luyện và phát triển NLTH cho HS.

1


Mặt khác, Bộ Giáo dục và Đào tạo quy định mục tiêu dạy học: “Phát triển năng
lực học tập, đặc biệt là NLTH: Biết thu thập và xử lý thông tin, lập sơ đồ, biểu bảng, đồ
thị, làm việc cá nhân và làm việc theo nhóm, làm báo cáo nhỏ, trình bày trước tổ, lớp”.
Như vậy, SĐTD được xem là công cụ dạy học tối ưu giúp HS hệ thống hóa, khái quát
hóa nội dung đồng thời hình thành và phát triển các năng lực cần thiết, đặc biệt là
NLTH trong quá trình học tập.
1.3. SĐTD là công cụ dạy học phù hợp với dạy học Sinh học nói chung và dạy
học phần Sinh học cơ thể, Sinh học 11 nói riêng
Xuất phát từ thực tiễn ứng dụng SĐTD trong dạy học cho thấy SĐTD là một
công cụ hữu ích trong giảng dạy và học tập ở trường phổ thông cũng như các bậc học
cao hơn. Nhờ SĐTD mang tính trực quan, tính cô đọng và tính khái quát mà HS nắm
được tri thức nhanh hơn, việc tái hiện lại nội dung tri thức thuận lợi hơn. SĐTD giúp
trình bày các ý tưởng, tóm tắt, hệ thống hóa kiến thức học tập một cách rõ ràng, mạch
lạc và logic.
Với chương trình Sinh học cơ thể, Sinh học 11, kiến thức chủ yếu là các khái

niệm chuyên khoa về cơ thể sống. Các khái niệm này không thể hình thành ngay một
lúc mà cần phải
trải Version
qua quá trình
tìm hiểu, đào
sâu để hiểu rõ về các dấu hiệu bản
Demo
- Select.Pdf
SDK
chất. Sử dụng SĐTD trong học tập cho phép mở rộng các ý tưởng bằng cách phân cấp
và liên kết các nhánh để hệ thống hóa kiến thức, thể hiện mối quan hệ giữa các yếu tố
trong hệ thống tri thức. Do đó với SĐTD, việc nhận thức các khái niệm sẽ sâu sắc và
khái quát hơn. Như vậy nếu vận dụng SĐTD trong dạy học phần Sinh học cơ thể, Sinh
học 11 sẽ góp phần đáp ứng được mục tiêu và nâng cao được chất lượng dạy học.
Xuất phát từ những lý do trên, đồng thời chúng tôi nhận thấy rằng chưa có tác giả
nào đi sâu nghiên cứu theo hướng tổ chức học sinh thiết kế SĐTD trong dạy học Sinh
học để phát triển năng lực cho học sinh. Vì vậy, chúng tôi chọn đề tài “Tổ chức học
sinh thiết kế sơ đồ tư duy để phát triển năng lực tự học trong dạy học phần Sinh
học cơ thể, Sinh học 11”.
2. MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU
Xây dựng quy trình và biện pháp tổ chức HS thiết kế SĐTD để phát triển
NLTH trong dạy học phần Sinh học cơ thể, Sinh học 11.

2


3. NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU
Với mục đích trên, nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài bao gồm:
3.1. Nghiên cứu cơ sở lý luận của đề tài
- Việc phát triển NLTH cho HS trong quá trình dạy học.

- Lý thuyết SĐTD và những ứng dụng của SĐTD trong dạy học.
3.2. Nghiên cứu cơ sở thực tiễn của đề tài
- Tìm hiểu thực trạng việc tổ chức HS thiết kế SĐTD trong dạy học Sinh học 11.
- Tìm hiểu thực trạng việc phát triển NLTH cho HS trong dạy học Sinh học.
- Tìm hiểu thực trạng việc tổ chức HS thiết kế SĐTD để phát triển NLTH
trong dạy học Sinh học 11.
3.3. Phân tích cấu trúc, nội dung phần Sinh học cơ thể, Sinh học 11 làm cơ sở
cho việc xác định nội dung kiến thức để tổ chức HS thiết kế SĐTD nhằm phát
triển NLTH.
3.4. Nghiên cứu đề xuất quy trình, biện pháp tổ chức HS thiết kế SĐTD để
phát triển NLTH trong dạy học phần Sinh học cơ thể, Sinh học 11.
3.5. Thực nghiệm
phạm nhằm
đánh giá hiệu
quả của quy trình và biện pháp
DemosưVersion
- Select.Pdf
SDK
tổ chức HS thiết kế SĐTD để phát triển NLTH trong dạy học phần Sinh học cơ
thể, Sinh học 11.
4. KHÁCH THỂ VÀ ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
4.1. Khách thể nghiên cứu
Quá trình dạy và học phần Sinh học cơ thể, Sinh học 11.
4.2. Đối tượng nghiên cứu
Quy trình và biện pháp tổ chức HS thiết kế SĐTD để phát triển NLTH trong
dạy học phần Sinh học cơ thể, Sinh học 11.
5. GIẢ THUYẾT KHOA HỌC
Nếu xác định được quy trình và các biện pháp thích hợp để tổ chức HS thiết kế
SĐTD trong dạy học phần Sinh học cơ thể, Sinh học 11 sẽ phát triển được NLTH cho
HS; qua đó nâng cao được chất lượng dạy học phần Sinh học cơ thể, Sinh học 11.


3


6. PHẠM VI NGHIÊN CỨU
Trong khuôn khổ luận văn, chúng tôi tập trung nghiên cứu trong phạm vi sau:
- Phát triển NLTH được giới hạn trong dạy học bài lý thuyết phần Sinh học cơ
thể, Sinh học 11.
- Tổ chức HS thiết kế SĐTD để phát triển NLTH trong dạy học phần Sinh học
cơ thể, Sinh học 11 ở các chương sau:
Chương III: Sinh trưởng và phát triển
Chương IV: Sinh sản
- Đề tài được tiến hành TN tại hai trường THPT trên địa bàn tỉnh Thừa Thiên Huế.
7. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
7.1. Phương pháp nghiên cứu lý thuyết
1. Nghiên cứu các Nghị quyết của Đảng, Nghị quyết của Bộ Giáo dục và Đào tạo
về thực hiện đổi mới nội dung và phương pháp dạy học ở các ngành học, bậc học.
2. Nghiên cứu các tài liệu dạy học theo định hướng phát triển năng lực và NLTH.

Demo
SDK
3. Nghiên
cứu Version
tài liệu về-lýSelect.Pdf
thuyết SĐTD,
tài liệu về ứng dụng SĐTD trong
các lĩnh vực khác nhau mà đặc biệt là trong dạy học tổ chức HS vận dụng SĐTD để
phát triển NLTH.
4. Nghiên cứu SGK Sinh học 11 và các tài liệu chuyên ngành có liên quan đến
nội dung phần Sinh học cơ thể để xác định những kiến thức, kỹ năng cần đạt được

cho HS.
7.2. Phương pháp điều tra, khảo sát
Chúng tôi sử dụng phiếu trưng cầu ý kiến và trao đổi trực tiếp với GV, HS lớp
11 THPT để tìm hiểu các vấn đề cụ thể:
- Thực trạng dạy học phát triển NLTH ở THPT;
- Thực trạng sự hiểu biết của GV về SĐTD và việc sử dụng SĐTD trong dạy
học Sinh học.
- Thực trạng phát triển NLTH thông qua tổ chức HS thiết kế SĐTD trong dạy học.

4


Qua đó, chúng tôi thu nhận được những cơ sở thực tiễn quan trọng để thực
hiện mục tiêu đề tài đã đặt ra, để xây dựng quy trình và biện pháp dạy học hợp lí.
7.3. Phương pháp chuyên gia
Trao đổi trực tiếp, xin ý kiến của các nhà nghiên cứu, các chuyên gia phương
pháp dạy học và chuyên ngành Sinh học về quy trình, biện pháp tổ chức HS thiết kế
SĐTD để phát triển NLTH trong dạy học phần Sinh học cơ thể, Sinh học 11. Đồng
thời xin ý kiến đóng góp của các chuyên gia về các vấn đề liên quan đến quá trình
điều tra thực trạng và thực nghiệm sư phạm.
7.4. Phương pháp quan sát sư phạm
Chúng tôi kết hợp sử dụng phương pháp quan sát sư phạm thông qua hình
thức dự giờ ở phổ thông và có ghi biên bản:
- Dự giờ một số tiết dạy của GV để tìm hiểu thực trạng tổ chức HS thiết kế
SĐTD để phát triển NLTH trong dạy học phần Sinh học cơ thể, Sinh học 11.
- Dự giờ các tiết dạy thực nghiệm sư phạm để đánh giá về mặt định tính các
kết quả thực nghiệm.
7.5. PhươngDemo
pháp thực
nghiệm

sư phạm
Version
- Select.Pdf
SDK
Thực nghiệm sư phạm nhằm đánh giá hiệu quả tổ chức HS thiết kế SĐTD để
phát triển NLTH trong dạy học Sinh học cơ thể, Sinh học 11 như đề tài đã đề xuất.
Phương án thực nghiệm song song trong đó nhóm lớp đối chứng cũng như
nhóm lớp thực nghiệm được duy trì từ đầu đến cuối đợt nghiên cứu.
Tiến hành thực nghiệm ở lớp 11 tại một số trường THPT trên địa bàn tỉnh
Thừa Thiên Huế.
Nội dung phương pháp TN được trình bày cụ thể ở chương 3.
7.6. Phương pháp thống kê toán học
Sử dụng thống kê toán học để xử lý, phân tích và đánh giá các kết quả điều tra
và kết quả thực nghiệm sư phạm.
Sau khi xử lý số liệu, chúng tôi tiến hành phân tích kết quả về mặt định lượng
và định tính để đánh giá hiệu quả hướng nghiên cứu của đề tài. (Nội dung chi tiết
trình bày ở chương 3)
5


8. NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI CỦA ĐỀ TÀI
8.1. Hệ thống hóa được cơ sở lý luận và thực tiễn về tổ chức HS thiết kế
SĐTD để phát triển NLTH trong dạy học phần Sinh học cơ thể, Sinh học 11.
8.2. Xác định được các chủ đề tự học trong chương trình Sinh học cơ thể, Sinh
học 11 có thể tổ chức HS thiết kế SĐTD để phát triển NLTH, đồng thời thiết kế
được hệ thống SĐTD theo các chủ đề đó.
8.3. Xây dựng được quy trình tổ chức HS thiết kế SĐTD để phát triển NLTH
trong dạy học phần Sinh học cơ thể, Sinh học 11.
8.4. Đề xuất được các biện pháp tổ chức HS thiết kế SĐTD để phát triển
NLTH trong dạy học phần Sinh học cơ thể, Sinh học 11.

9. CẤU TRÚC LUẬN VĂN
Ngoài phần mở đầu và phần kết luận, nội dung chính của luận văn gồm 3 chương:
Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài
Chương 2: Tổ chức HS thiết kế SĐTD để phát triển NLTH trong dạy học
phần Sinh học cơ thể, Sinh học 11.

Demo
Version
SDK
Chương
3: Thực
nghiệm -sưSelect.Pdf
phạm.

6