TRƯỜNG ðẠI HỌC CẦN THƠ
KHOA LUẬT
BỘ MÔN HÀNH CHÍNH

LUẬN VĂN TỐT NGHIỆP CỬ NHÂN LUẬT
KHÓA 29 (2003 - 2007)

ðề tài:

Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

LUẬN
VĂN TỐT
NGHIỆP

Giáo viên hướng dẫn:
Ts. Lê Thị Nguyệt Châu

NGHIÊN
CỨU VỀ
THUẾ
SDðNN

Sinh viên thực hiện:
Huỳnh Văn Minh
MSSV: 5032011
Lớp: Luật Hành chính-K29

Cần Thơ, 7/2007

LỜI CẢM ƠN

Trung tâm Học

Sau bốn năm học tập, rèn luyện tại trường
ðại học Cần Thơ với sự dìu dắt nhiệt tình của
các thầy, cô khoa Luật hết lòng vì sự nghiệp
trồng người, ñã giúp cho em có ñược một khối
lượng kiến thức cơ bản, vững chắc về chuyên
môn của hệ thống pháp luật nước ta, là hành
trang quý giá giúp em bước vào ñời. Với những
gì ñã tiếp thu ñược sau gần bốn năm dẫn dắt của
thầy, cô khoa luật là một ñiều kiện quan trọng
giúp em hoàn thành bài luận văn tốt nghiệp cử
nhân luật của mình.
ðặc biệt với sự hướng dẫn, giúp ñỡ tận tình
của cô Lê Thị Nguyệt Châu là một trong những
nhân tố quan trọng giúp em hoàn thành bài luận
văn tốt nghiệp này.
Với lòng chân thành của mình em rất biết
liệu
ĐH
@luật
Tàitrường
liệu ðại
họchọc
tập
và
ơn tất cảCần
thầy, Thơ

cô khoa
Cần
Thơ, và em xin chúc thầy, cô ngày càng có nhiều
sức khỏe, ñào tạo ngày càng nhiều nguồn nhân
lực mới có chất lượng cao, ñáp ứng nhu cầu
ngày càng cao của thị trường lao ñộng, góp phần
vào sự nghiệp xây dựng và phát triển của nước
nhà trong giai ñoạn hội nhập ngày nay.
Xin chân thành cảm ơn!
Cần Thơ, ngày 02 tháng 7 năm 2007
Người viết
Huỳnh Văn Minh

nghiên cứu


NHẬN XÉT CỦA GIÁO VIÊN HƯỚNG DẪN
...................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................

............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
Trung
tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................


NHẬN XÉT CỦA GIÁO VIÊN PHẢN BIỆN
...................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................

............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
Trung
tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................
............................................................................................................................................

............................................................................................................................................


MỤC LỤC
Trang
LỜI NÓI ðẦU................................................................................................................ 1
CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ðỀ CƠ BẢN VỀ PHÁP LUẬT THUẾ........................... 5
1 Khái niệm, vai trò, chức năng, của thuế trong quản lý Nhà nước .................... 5
1.1 Khái niệm, ñặc ñiểm, phân biệt thuế với lệ phí, phí ................................................... 5
1.1.1 Khái niệm................................................................................................... 5
1.1.2 ðặc ñiểm của thuế ..................................................................................... 6
1.1.3 Phân biệt thuế với lệ phí, phí..................................................................... 8
1.2 Chức năng, vai trò của thuế........................................................................................10
1.2.1 Chức năng của thuế ................................................................................. 10
1.2.2 Vai trò của thuế trong nền kinh tế thị trường .......................................... 12
2 Sự phát triển của chế ñịnh thuế trong lịch sử Nhà nước và Pháp luật Việt
Nam .......................................................................................................................... 15
2.1 Chế ñịnh thuế dưới thời phong kiến ..........................................................................15
2.2 Chế ñịnh thuế dưới thời Pháp thuộc ..........................................................................17
2.3 Chế ñịnh thuế thời kỳ sau Cách mạng tháng Tám năm 1945 ñến hiện nay............17
3 Phân loại thuế và các yếu tố cấu thành một luật thuế...................................... 30
3.1 Căn cứ ñể phân loại thuế ............................................................................................30
Trung tâm
Học
Thơ
@ Tài liệu học tập và nghiên cứu
3.2 Các
yếu liệu
tố cấuĐH
thànhCần

một luật
thuế............................................................................31
CHƯƠNG 2 THUẾ SỬ DỤNG ðẤT NÔNG NGHIỆP DƯỚI GÓC NHÌN THỰC
TIỄN VÀ HƯỚNG PHÁT TRIỂN.............................................................................. 35
1 Khái niệm Thuế SDðNN..................................................................................... 36
2 ðối tượng chịu thuế và nộp Thuế SDðNN ........................................................ 37
2.1 ðối tượng nộp thuế .....................................................................................................37
2.2 Ðối tượng chịu thuế ....................................................................................................39
2.3 Ðối tượng không thuộc diện chịu thuế ......................................................................40
3 Căn cứ tính Thuế SDðNN................................................................................... 40
3.1 Hạn mức ñất sản xuất nông nghiệp............................................................................41
3.2 Căn cứ tính Thuế SDðNN áp dụng ñối với phần diện tích ñất trong hạn mức......41
3.2.1 Diện tích tính Thuế SDðNN .................................................................... 41
3.2.2 Hạng ñất tính Thuế SDðNN .................................................................... 43
3.2.3 Ðịnh suất Thuế SDðNN........................................................................... 45
3.3 Căn cứ tính Thuế SDðNN bổ sung trên phần diện tích ñất nông nghiệp sử dụng
vượt hạn mức.....................................................................................................................46
3.4 Một số ví dụ minh họa về cách tính Thuế SDðNN .................................................48
4 Miễn, giảm Thuế SDðNN ................................................................................... 50
4.1 Miễn, giảm Thuế SDðNN quy ñịnh trong Luật Thuế SDðNN hiện hành ................50
4.1.1 Miễn Thuế SDðNN .................................................................................. 50
4.1.2 Giảm Thuế SDðNN ................................................................................. 52
4.2 Miễn, giảm Thuế SDðNN theo Nghị quyết 15........................................................54


4.2.1 Miễn Thuế SDðNN .................................................................................. 56
4.2.2 ðối tượng ñược giảm 50% Thuế SDðNN ............................................... 57
4.3 Một số trường hợp cụ thể về cách xác ñịnh việc miễn, giảm Thuế SDðNN .........58
4.4 ðánh giá về việc miễn, giảm thuế theo Nghị quyết 15 ............................................62
5 Hướng phát triển của Thuế SDðNN trong tương lai ....................................... 64

5.1 Quỹ ñất ñai và hiện trạng sử dụng ñất chịu Thuế SDðNN......................................65
5.2 Hướng xây dựng chính sách thuế mới.......................................................................74
5.2.1 Bản chất của Thuế SDðNN hiện hành .................................................... 74
5.2.2 Quá trình xây dụng chính sách thuế mới và hướng ñề xuất .................... 77
KẾT LUẬN................................................................................................................... 87
TÀI LIỆU THAM KHẢO
PHỤ LỤC

Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu


Luận văn tốt nghiệp Cử nhân luật

ðề tài: Nghiên cứu về Thuế SDðNN

LỜI NÓI ðẦU

Khi nhắc ñến Việt Nam bạn bè thế giới thường biết ñến dân tộc ta với một lịch sử
hào hùng, chiến ñấu, hy sinh oanh liệt vì sự nghiệp xây dựng và bảo vệ tổ quốc, ñã
ñánh bại hai quốc gia hùng mạnh ñã từng tiến hành xâm lược biết bao dân tộc trên thế
giới ñó là thực dân Pháp và ñế quốc Mỹ. Ngoài bề dầy lịch sử ñó ra bạn bè năm châu
còn biết ñến ta là một nước có số lượng gạo xuất khẩu hàng năm lớn nhất nhì trên thế
giới.
Sau cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước thắng lợi năm 1975, từ một nước nông
nghiệp nghèo nàn, lạc hậu, với khoảng 80% dân số hoạt ñộng trong lĩnh vực nông
nghiệp nhưng ñã có thời gian chúng ta lâm vào tình cảnh thiếu lương thực, thực phẩm
trầm trọng, phải nhập khẩu gạo của nước ngoài. Nhưng nguyên nhân, ñộng cơ, ñiều
kiện nào ñã giúp nước ta vươn lên làm chủ vấn ñề an ninh lương thực quốc gia, mà
còn có số lượng dư ra ñể xuất khẩu hàng năm thu về cho Ngân sách Nhà nước (NSNN)
một số ngoại tệ ñáng kể.

Có thể nói với thành công như trên là do chúng ta có những biện pháp quản lý
việc sử dụng ñất ñai nhằm phát huy tốt nhất vai trò của nó 1. ðể có ñược thành quả
ñó, phải
ñếnliệu
một ĐH
biện pháp
giúp liệu
Nhà nước
lý việc
sử dụng
ñất
Trung
tâmnói
Học
Cầnquan
Thơtrọng
@ Tài
học quản
tập và
nghiên
cứu
ñai có hiệu quả ở tầm vĩ mô, ñó là việc sử dụng thuế như một công cụ ñiều tiết vĩ mô
nền kinh tế, hướng tất cả các chủ thể trong xã hội ñi theo ñường lối, chủ trương, chính
sách ñúng ñắn mà Nhà nước ñã ñưa ra. Trong ñó có việc sử dụng chính sách thuế liên
quan ñến ñất ñai, một mặt chính sách thuế này sẽ tạo một nguồn thu ñáng kể cho ngân
sách của ñịa phương, mặt khác góp phần giúp nhà quản lý, sử dụng ñất ñai hợp lý, tiết
kiệm, có hiệu quả. Trong số các sắc thuế liên quan ñến ñất ñai ở nước ta hiện tại 2 có
Thuế sử dụng ñất nông nghiệp (Thuế SDðNN) trực tiếp ñiều chỉnh các ñối tượng nộp
thuế là việc sử dụng ñất vào sản xuất nông nghiệp.
Luật Thuế SDðNN ñược xây dựng theo tinh thần khoan sức dân, thực hiện ñiều

chỉnh giảm thuế cho nông dân, cụ thể là giảm khoảng 30% so với mức thu thuế nông
1

Vì ñất ñai là tư liệu sản xuất quan trọng tạo ra nguồn lương thực, thực phẩm cung cấp cho con người
nhưng bản thân ñất ñai không thể phát huy ñược các giá trị của mình nếu không có sức lao ñộng của
con người tác ñộng vào nó và trong quá trình con người tác ñộng vào ñất ñai ñể tạo ra của cải vật chất
sẽ nảy sinh các mối quan hệ xã hội về ñất và các mối quan hệ kinh tế phát sinh trong quá trình sử dụng
ñất, hình thành cơ chế, chính sách kinh tế nói chung và cơ chế chính sách tài chính nói riêng phục vụ
việc quản lý, cũng như sử dụng ñất một cách có hiệu quả nhất.
2
Ở nước ta, trong hệ thống thuế hiện hành, thuế thu từ ñất ñai: có thuế nhà, ñất (hiện nay mới áp dụng
ñối với ñất ở, ñất xây dựng công trình) và thuế chuyển quyền sử dụng ñất. Ngoài ra, liên quan ñến ñất
còn có các khoản thu tiền sử dụng ñất, thu tiền cho thuê ñất, lệ phí trước bạ ñối với ñất và lệ phí ñịa
chính.

GVHD: Ts.Lê Thị Nguyệt Châu

Trang 1

SVTH: Huỳnh Văn Minh


Luận văn tốt nghiệp Cử nhân luật

ðề tài: Nghiên cứu về Thuế SDðNN

nghiệp cũ, và khoản thu từ thuế này ñược dành hầu hết ñể ñầu tư trở lại cho sản xuất
nông nghiệp và xây dựng nông thôn. Thuế này còn bảo ñảm công bằng về nghĩa vụ
nộp thuế giữa những người sử dụng ñất với nhau, giữa các tầng lớp dân cư phải ñóng
góp khác nhau cho NSNN. Thuế SDðNN ra ñời với mục tiêu nhằm khuyến khích nông

dân ra sức phát triển sản xuất nông nghiệp theo hướng ñẩy mạnh thâm canh, tăng
năng suất, tăng vụ, chuyển cây trồng có hiệu quả; tận dụng ñất ñai, khai thác ñất ñồi
núi trọc, ñầm lầy; bãi bồi, ñất ở vùng cao miền núi,… vào sản xuất, tạo ra ngày càng
nhiều nông sản hàng hóa, ñặc biệt là lương thực cho xã hội, nguyên liệu cho công
nghiệp, tăng nguồn hàng cho xuất khẩu, tạo việc làm và từng bước nâng cao ñời sống
nông dân; tạo khả năng ñầu tư, mở rộng thị trường nông thôn, thúc ñẩy phát triển
nông nghiệp và dịch vụ.
Với những ưu ñiểm trong chính sách Thuế SDðNN ñã giúp người nông dân hăng
hái tăng gia sản xuất tạo ra một lượng nông sản hàng hóa dồi dào góp phần cải thiện
ñáng kể ñời sống của người dân. Tuy nhiên trong những năm gần ñây hạn hán, thiên
tai thường xuyên xảy ra làm mùa màng thất bát, ñời sống người dân ñã vốn khó khăn
nếu chịu thêm thuế thì khó khăn lại càng thêm khó khăn. Như chúng ta ñã biết, Thuế
SDðNN là loại thuế mang tính xã hội cao vì phần lớn dân số nước ta hoạt ñộng trong
nông nghiệp, ñây là loại thuế rất quen thuộc, gần gũi với người nông dân. Chính vì
vậy những hạn chế tồn tại trong Luật Thuế SDðNN sẽ ảnh hưởng rất nhiều ñến người
nông dân. Thuế SDðNN ñược ban hành vào năm 1993 ñã trải qua gần 14 năm thực
Trung
tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu
hiện, nó ñã bắt ñầu phát sinh nhiều nhược ñiểm, hạn chế, Thuế SDðNN không còn
ñảm bảo ñược mục tiêu như ban ñầu ñã ñề ra. Mặt khác trong quá trình thu, bộc lộ
một số ñiểm bất cập “ðặc biệt là sự thiếu thống nhất giữa các ñịa phương trong hình
thức thu (thu bằng thóc hay thu tiền theo giá thóc, trong khi giá lúa thay ñổi luôn)...
Tình trạng này còn tạo dư luận về sự thiếu công bằng khi thực thi Luật Thuế
SDðNN”3. Ngoài ra, với xu hướng toàn cầu hóa như hiện nay các nước trên thế giới
có xu hướng liên kết lại với nhau, nước ta cũng không nằm ngoài xu thế ñó, chúng ta
ñã tham gia vào nhiều tổ chức mang tính khu vực và toàn cầu, bằng việc tham gia ký
kết, gia nhập, thực hiện nhiều ñiều ước quốc tế. ðặc biệt vừa qua chúng ta vừa mới
gia nhập vào Tổ chức thương mại thế giới (WTO) và tổ chức này ñang kêu gọi 145
nước thành viên trong 5 năm tới phải cắt giảm khoảng 45% thuế nông nghiệp. Vào
cuối năm 2003, Trung Quốc sẽ cải cách thuế nông nghiệp nhằm giảm nhẹ khó khăn

cho nông dân, và cùng với việc Việt Nam tham gia WTO, thuế nông nghiệp nói chung
sẽ phải giảm. ðây là xu hướng hội nhập quốc tế và thương mai hóa toàn cầu của
WTO4.

3
4

Xem website:
Xem website: />
GVHD: Ts.Lê Thị Nguyệt Châu

Trang 2

SVTH: Huỳnh Văn Minh


Luận văn tốt nghiệp Cử nhân luật

ðề tài: Nghiên cứu về Thuế SDðNN

Chính những lý do trên thôi thúc người viết ñi ñến chọn ñề tài “Nghiên cứu về
thuế sử dụng ñất nông nghiệp” làm bài viết luận văn tốt nghiệp hoàn thành khóa học
cử nhân luật của mình.
Với ñề tài này, người viết sẽ ñi vào trình bày, phân tích một cách có hệ thống
những quy ñịnh của pháp luật về Thuế SDðNN nhằm tạo cho người ñọc có cái nhìn
khách quan về chính sách Thuế SDðNN của Nhà nước ta. Từ ñó, người viết có sự
phân tích ñánh giá về những ưu nhược ñiểm trong chính sách Thuế SDðNN hiện
hành. Trên cơ sở ñó, người viết xin ñóng góp ý kiến ñề xuất của mình trong việc hoàn
thiện chính sách Thuế SDðNN hiện hành, hy vọng sẽ góp một phần nhỏ vào việc hoàn
thiện hệ thống chính sách thuế của Nhà nước ta theo chương trình cải cách hệ thống

thuế ñến năm 2010 ñã ñược Thủ tướng Chính phủ phê duyệt theo Quyết ñịnh số
201/2004/Qð-TTg ngày 06 tháng 12 năm 2004.
Mặc dù cho ñến thời ñiểm hiện tại có rất nhiều bài viết, bài nghiên cứu liên quan
ñến Thuế SDðNN nhưng ña phần những bài viết này chỉ tập trung nghiên cứu riêng lẻ
về những vấn ñề cơ bản của Thuế SDðNN mà chưa có một bài viết nào nghiên cứu
một cách có hệ thống và ñầy ñủ về Thuế SDðNN. ðây là một khó khăn ñối với người
viết nhưng với những bài viết có liên quan ñến Thuế SDðNN là những tài liệu quý giá
giúp người viết rất nhiều trong việc hoàn thành bài viết của mình.
Trong ñề tài này, người viết sử dụng nhiều phương pháp nghiên cứu khác nhau
ñể tiếp cận vấn ñề cần nghiên cứu, nhưng chủ yếu sử dụng phương pháp nghiên cứu
Trung
tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu
phân tích, tổng hợp chia cái toàn thể hay vấn ñề phức tạp ra thành những bộ phận nhỏ
hơn ñể nghiên cứu và làm sáng tỏ từng vấn ñề, sau ñó liên kết, thống nhất lại các bộ
phận, các mặt ñã ñược phân tích, vạch ra mối liên hệ giữa chúng nhằm khái quát hóa
các vấn ñề nghiên cứu. Bên cạnh ñó người viết cũng sử dụng phương pháp so sánh
nhưng ñiểm giống và khác nhau trong chính sách Thuế SDðNN ñã và ñang áp dụng
nhằm ñạt ñược tính khách quan và khoa học. Ngoài ra, do tính chất ñặc thù của vấn
ñề nên các phương pháp nghiên cứu và phân tích luật viết ñược vận dụng linh hoạt
trong các trường hợp cụ thể, ñồng thời kết hợp với phương pháp viện dẫn, liệt kê, tra
cứu tài liệu qua sách báo, internet,… hỗ trợ rất hiệu quả ñối với việc nghiên cứu của
ñề tài.
Thông qua việc sử dụng các phương pháp trên, về cơ bản ñề tài nghiên cứu này
ñược chia làm hai chương.
Chương 1: Những vấn ñề cơ bản về pháp luật thuế.
Trong chương 1 này người viết sẽ trình bày một cách khái quát về những vấn ñề
chung của thuế như khái niệm thuế là gì, vai trò, chức năng của thuế trong quan lý
Nhà nước như thế nào. Sau ñó tìm hiểu sự phát triển của chế ñịnh thuế trong lịch sử
Nhà nước và Pháp luật Việt Nam, từ ñó vẽ lên một bức tranh toàn cảnh về quá trình ra
ñời và phát triển của chế ñịnh thuế ở nước ta. Tiếp sau ñó là trình bày những căn cứ

ñể phân loại thuế cũng như những yếu tố cơ bản ñể cấu thành nên một sắc thuế. Tất cả

GVHD: Ts.Lê Thị Nguyệt Châu

Trang 3

SVTH: Huỳnh Văn Minh


Luận văn tốt nghiệp Cử nhân luật

ðề tài: Nghiên cứu về Thuế SDðNN

những gì trình bày, nghiên cứu ở chương 1 này sẽ làm cơ sở, nền tảng ñể người viết ñi
ñến nghiên cứu về Thuế SDðNN một cách liền mạch, tạo cho người ñọc có ñược một
cái nhìn toàn cảnh về những chính sách ñược thể hiện trong Luật Thuế SDðNN của
Nhà nước ta.
Chương 2: Thuế sử dụng ñất nông nghiệp dưới góc nhìn thực tiễn và hướng
phát triển.
Trên cơ sở, nền tảng ñược trình bày ở chương 1ở trên người viết sẽ ñi sâu vào
tìm hiểu những quy ñịnh của pháp luật về Thuế SDðNN như: ñối tượng nộp thuế, chịu
thuế, không chịu Thuế SDðNN. Căn cứ tính Thuế SDðNN dựa trên những căn cứ
nào? Từ ñó, người viết có những phân tích liên quan ñến những căn cứ tính thuế như
vậy có hợp chưa? Và chỉ ra những ưu, nhược ñiểm trong cách sử dụng căn cứ tính
thuế như hiện tại sử dụng. Tiếp theo người viết trình bày phần miễn, giảm thuế trên cơ
sở những quy ñịnh trong Luật Thuế SDðNN và phần miễn, giảm thuế theo Nghị quyết
15/2003/NQ-QH 11 về việc miễn, giảm Thuế SDðNN từ năm 2003 ñến năm 2010.
Trong phần trình bày hai chính sách miễn, giảm thuế này, người viết có sự tổng hợp
những ý kiến ñồng tình cũng như phản ñối về chính sách miễn, giảm thuế của các học
giả ñối với chính sách miễn, giảm Thuế SDðNN của Nhà nước. ðồng thời người viết

cũng có nêu những nhận xét riêng của mình về những vấn ñề trên. Trong quá trình
tìm hiểu về Thuế SDðNN ñể thuận tiện, dễ dàng cho việc nắm bắt người viết cũng
không quên ñưa ra những công thức và bài tập về cách tính thuế và những ví dụ minh
Trung
tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu
họa. Tóm lại, với tất cả những gì ñã trình bày và phân tích về những quy ñịnh của
pháp luật liên quan ñến thuế sử ñất nông nghiệp, người viết ñã ñưa ra nhận ñịnh cuối
cùng có nên xóa bỏ Thuế SDðNN? Và ñề xuất hướng xây dựng thuế mới thay thế cho
Luật Thuế SDðNN hiện hành như thế nào? Phần cuối cùng là kết luận.

GVHD: Ts.Lê Thị Nguyệt Châu

Trang 4

SVTH: Huỳnh Văn Minh


Luận văn tốt nghiệp Cử nhân luật

ðề tài: Nghiên cứu về Thuế SDðNN

CHƯƠNG 1
NHỮNG VẤN ðỀ CƠ BẢN VỀ PHÁP LUẬT THUẾ
1 Khái niệm, vai trò, chức năng, của thuế trong quản lý Nhà nước
1.1 Khái niệm, ñặc ñiểm, phân biệt thuế với lệ phí, phí
1.1.1 Khái niệm
Sau công xã nguyên thủy, xã hội loài người ñã trải qua các chế ñộ xã hội có giai
cấp, trong mỗi xã hội ñó ñều hình thành và tồn tại bộ máy Nhà nước, là tổ chức ñại
diện cho lợi ích của giai cấp thống trị ñể cai trị xã hội. Cơ sở vật chất ñể bộ máy Nhà
nước tồn tại là NSNN, ñó là quỹ tiền tệ tập trung của Nhà nước, hình thành từ nhiều

nguồn lực tài chính khác nhau, trong ñó nguồn thu chủ yếu là từ Thuế. Vậy thuế là gì?
ðể có ñược một khái niệm về thuế tương ñối ñầy ñủ-ñó không chỉ là một vấn ñề học
thuật hay từ ngữ ñơn thuần, mà nó có ý nghĩa sâu sắc cả về lý luận và thực tiễn, giúp
cho việc hiểu rõ và làm ñúng, một sự cần thiết cho cả công việc lập pháp và hành pháp
trong lĩnh vực thuế.
Vì “Thuế vừa là phạm trù kinh tế, vừa là phạm trù lịch sử”5 nên ñể ñưa ra một
khái niệm về thuế hoàn toàn không ñơn giản, tùy thuộc vào từng lĩnh vực nghiên cứu
mà ta có những khái niệm khác nhau về thuế. Trong lĩnh vực kinh tế, với quá trình
nghiên cứu sâu sắc của mình ở nhiều khía cạnh khác nhau Các Mác ñã ñưa ra khái
niệm như sau: “Thuế là cơ sở kinh tế của bộ máy Nhà nước, là thủ ñoạn ñơn giản ñể
Trung
Học
liệu
@ Tài
họcvào
tậpviệc
vàchi
nghiên
kho tâm
bạc thu
ñược
tiềnĐH
hay Cần
tài sảnThơ
của người
dânliệu
ñể dùng
tiêu củacứu
Nhà
6

nước” . Nghiên cứu thuế với tư cách một nội dung ñiều chỉnh của pháp luật, các
chuyên gia về luật thuế ñã ñưa ra nhận ñịnh: “Thuế là một trật tự ñã ñược thiết lập
hòa bình giữa Chính phủ với cộng ñồng trong sự tôn trọng thực hiện nghĩa vụ thu nộp
vào ngân sách. Thuế không có bất kỳ sự phân biệt ñối xử nào giữa các bang hay vùng
lãnh thổ”7.
Những khái niệm về thuế như nói trên không sai nhưng rõ ràng là mới nhấn
mạnh một chiều theo quan niệm ở từng góc ñộ khác nhau, cho nên chưa thật ñầy ñủ và
chưa thật chính xác. Từ những hiểu biết về thuế của người viết cũng như thực tiễn về
thuế ở nước ta, có thể khái quát thành khái niệm chung về thuế như sau:
Thuế là một khoản nộp bắt buộc mà các tổ chức và cá nhân có nghĩa vụ phải
thực hiện ñối với Nhà nước khi có ñủ những ñiều kiện nhất ñịnh, phát sinh trên cơ sở
các văn bản pháp luật do Nhà nước ban hành, ñể ñáp ứng yêu cầu chi tiêu theo chức
năng của Nhà nước, không mang tính chất ñối giá và hoàn trả trực tiếp cho ñối tượng
nộp thuế.

5

Xem: Giáo trình luật thuế Việt Nam, nhà xuất bản Tư pháp, Hà Nội, 2005, tr 7.
Xem: Giáo trình luật thuế Việt Nam, nhà xuất bản Tư pháp, Hà Nội, 2005, tr 10.
7
Xem: Giáo trình luật thuế Việt Nam, nhà xuất bản Tư pháp, Hà Nội, 2005, tr 10.
6

GVHD: Ts.Lê Thị Nguyệt Châu

Trang 5

SVTH: Huỳnh Văn Minh



Luận văn tốt nghiệp Cử nhân luật

ðề tài: Nghiên cứu về Thuế SDðNN

Mặc dù có nhiều cách tiếp cận khác nhau, các nhà nghiên cứu có thể ñưa ra khái
niệm riêng phục vụ cho mục ñích nghiên cứu về thuế của mình. Tuy nhiên, thuế bao
giờ cũng mang những ñặc tính nhất ñịnh. Vậy thuế mang những ñặc tính chung nào?
Với việc tìm hiểu ñặc ñiểm của thuế có lợi ích gì?
1.1.2 ðặc ñiểm của thuế
Trong phạm vi của ñề tài này, người viết xin trình bày và luận giải về những ñặc
ñiểm cơ bản của thuế. Việc làm này giúp chúng ta hiểu rõ ñược bản chất của thuế và là
cơ sở, chuẩn mực ñể chúng ta phân biệt giữa thuế và các khoản thu khác của Nhà
nước.
Sự ra ñời và tồn tại của thuế gắn liền với sự phân chia xã hội thành các
giai cấp ñối kháng và sự xuất hiện của Nhà nước-Pháp luật
Mặc dù thuế là một thực thể pháp lý nhân ñịnh nhưng sự ra ñời và tồn tại của nó
không chỉ phụ thuộc vào ý chí con người mà còn phụ thuộc vào các ñiều kiện kinh tếxã hội của từng thời kỳ lịch sử nhất ñịnh.
Sự xuất hiện Nhà nước ñòi hỏi cần phải có của cải vật chất cần thiết chi cho hoạt
ñộng thường xuyên của bộ máy Nhà nước nhằm ñảm bảo cho Nhà nước tồn tại, duy trì
quyền lực và thực hiện chức năng quản lý xã hội của mình. Trong ñiều kiện có các giai
cấp, tồn tại chế ñộ tư hữu cùng với phạm vi hoạt ñộng của Nhà nước ngày càng mở
rộng thì chế ñộ ñóng góp theo phương thức tự nguyện của dân cư trong chế ñộ cộng
sản nguyên thủy không còn phù hợp nữa. Ðể có ñược lượng của cải cần thiết, Nhà
Trung
tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu
nước ñã sử dụng quyền lực của mình ban hành pháp luật, ấn ñịnh bắt buộc các cá nhân
và tổ chức phải ñóng góp cho Nhà nước một phần của cải mà họ làm ra và hình thành
quỹ tiền tệ tập trung của Nhà nước. Ban ñầu những của cải vật chất này ñược thu nộp
dưới hình thức hiện vật, dần dần thuế ñược chuyển sang hình thức tiền tệ. Ðồng thời
với việc ấn ñịnh nghĩa vụ thu nộp của cải vật chất ñối với dân cư, Nhà nước ñảm bảo

việc thực hiện các nghĩa vụ ñó bằng bộ máy cuỡng chế của Nhà nước.
Sự xuất hiện sản phẩm thặng dư trong xã hội là cơ sở chủ yếu ñể thuế tồn tại và
phát triển. Như vậy, thuế là phạm trù có tính lịch sử và là một tất yếu khách quan8,
thuế ra ñời xuất phát từ nhu cầu ñáp ứng chức năng của Nhà nước và sự tồn tại của
thuế không tách rời quyền lực Nhà nước.
Thuế do cơ quan quyền lực Nhà nước cao nhất ban hành
Ở các quốc gia, do vai trò quan trọng của thuế ñối với việc hình thành quỹ NSNN
và những ảnh hưởng của nó ñối với ñời sống kinh tế-xã hội nên thẩm quyền quy ñịnh,
sửa ñổi, bãi bỏ các Luật thuế ñều thuộc cơ quan lập pháp. Ðây là nguyên tắc sớm ñược
ghi nhận trong pháp luật của các nước. Chẳng hạn ở nước Anh ñạo Luật về dân quyền
năm 1688 quy ñịnh: cấm mọi sự thu thuế ñể dùng vào việc chi tiêu của Nhà nước nếu
8

Nhận ñịnh về ñiều này, B.Franklin (1706-1990), một trong những người thông qua bản Tuyên ngôn
ñộc lập của nước Mỹ ñã ñưa ra lời tuyên bố: “Trong cuộc sống không có gì tất yếu, ngoài cái chết và
thuế”.

GVHD: Ts.Lê Thị Nguyệt Châu

Trang 6

SVTH: Huỳnh Văn Minh


Luận văn tốt nghiệp Cử nhân luật

ðề tài: Nghiên cứu về Thuế SDðNN

không ñược Quốc hội chấp thuận. Ở Pháp, Quốc hội Pháp quy ñịnh: bất cứ một khoản
thuế nào nếu không ñược Quốc hội chấp thuận thì không ñược áp dụng. Hiến pháp của

nước Cộng hòa Pháp năm 1791 quy ñịnh Quốc hội Pháp có quyền biểu quyết và ñịnh
ñoạt các Luật thuế.
Việc quy ñịnh nghĩa vụ ñóng góp của nhân dân là một vấn ñề lớn của mỗi một
quốc gia, cho nên phải do cơ quan quyền lực cao nhất của Nhà nước là Quốc hội ban
hành thành văn bản pháp quy. ðiều 84 Hiến pháp 1992 của nước Cộng hoà xã hội chủ
nghĩa Việt Nam ñã ghi: “Quốc hội có những nhiệm vụ và quyền hạn: làm luật và sửa
ñổi luật, quyết ñịnh chương trình xây dựng luật, pháp lệnh thuế; Quốc hội quy ñịnh,
sửa ñổi hoặc bãi bỏ các thứ thuế”. Ở nước ta, theo quy ñịnh hiện hành, Quốc hội có
thể giao cho cơ quan thường trực của mình là Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành
một số loại thuế dưới hình thức Pháp lệnh, sau một thời gian thực hiện sẽ trình Quốc
hội xem xét, quyết ñịnh ban hành thành Luật.
Thuế là khoản nộp mang tính nghĩa vụ bắt buộc của các cá nhân và tổ
chức ñối với Nhà nước không mang tính ñối giá và không hoàn trả trực tiếp
Tính bắt buộc thể hiện ở chỗ, ñối với người nộp thuế, ñây là nghĩa vụ chuyển
giao tài sản của họ cho Nhà nước khi có ñủ ñiều kiện mà không phải là quan hệ thanh
toán dù trong hay ngoài hợp ñồng. ðối với các cơ quan thu thuế, khi thay mặt Nhà
nước thực hiện các hành vi nhất ñịnh cũng không ñược phép lựa chọn thực hiện hay
không thực hiện hành vi thu thuế hoặc có sự phân biệt ñối xử ñối với người nộp thuế.
Trung
tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu
Tính bắt buộc của thuế thể hiện nghĩa vụ ñóng góp của mọi công dân ñối với lợi ích
công cộng của toàn xã hội. Tính bắt buộc này thường ñược ghi nhận trong các Hiến
pháp của các quốc gia. Hiến pháp năm 1992 của nước cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt
Nam có quy ñịnh tại ñiều 80 rằng: “Công dân có nghĩa vụ ñóng thuế và lao ñộng công
ích theo quy ñịnh của pháp luật”.
Tính bắt buộc của thuế có mối quan hệ mật thiết với tính không hoàn trả do thuế
không phải là khoản phải trả khi các ñối tượng nộp thuế nhận ñược một lợi ích hay
quyền lợi cụ thể nào từ phía Nhà nước. Bất kỳ “ai” khi có ñủ ñiều kiện nhất ñịnh ñều
phải thực hiện nghĩa vụ nộp thuế ñối với Nhà nước, không phân biệt họ ñã nhận ñược
những lợi ích công cộng nào. Chính vì thuế không có tính hoàn trả trực tiếp nên khó

tìm thấy sự tự nguyện khi nộp thuế. Vì vậy, ñể việc thu thuế ổn ñịnh, sử dụng biện
pháp bắt buộc như là một thuộc tính cơ bản của thuế.
ðể lý giải vì sao thuế lại là các khoản thu không có tính hoàn trả trực tiếp?
Nguyên do là thuế xuất hiện do nhu cầu chi tiêu của Nhà nước, của các chủ thể quản lý
xã hội, kết quả của việc sử dụng các khoản thu từ thuế chủ yếu là cho các hàng hóa
công cộng như: quốc phòng, môi trường, pháp luật, vệ sinh phòng dịch,… (những lợi
ích không thể xác ñịnh chính xác ñược theo giá trị vật chất). Tuy nhiên, kết quả những
sản phẩm do Nhà nước sử dụng từ các khoản thu từ thuế lại ñược thụ hưởng bởi chính
các ñối tượng nộp thuế, ñó là sự yên bình của xã hội, sự phát triển và sự thịnh vượng,
GVHD: Ts.Lê Thị Nguyệt Châu

Trang 7

SVTH: Huỳnh Văn Minh


Luận văn tốt nghiệp Cử nhân luật

ðề tài: Nghiên cứu về Thuế SDðNN

chế ñộ phúc lợi công cộng,… Nói cách khác, người nộp thuế ñược hoàn trả một cách
gián tiếp những khoản tiền thuế nộp cho Nhà nước.
Thuế là công cụ phản ánh quan hệ phân phối lại của cải vật chất dưới
hình thức giá trị giữa Nhà nước với các chủ thể khác trong xã hội
Nhà nước thu thuế làm phát sinh quan hệ phân phối giữa Nhà nước với các thể
nhân và pháp nhân trong xã hội. Ðối tượng của quan hệ phân phối này là của cải vật
chất ñược biểu hiện dưới hình thức giá trị.
Sự tồn tại và phát triển của Nhà nước trong từng giai ñoạn lịch sử, ñặc ñiểm của
phương thức sản xuất, kết cấu giai cấp là những nhân tố chủ yếu ảnh hưởng ñến vai
trò, nội dung, ñặc ñiểm của thuế. Do ñó, cơ cấu và nội dung của cả hệ thống pháp luật

thuế và từng Luật thuế phải ñược nghiên cứu, sửa ñổi bổ sung, cải tiến và ñổi mới kịp
thời nhằm thích hợp với tình hình, nhiệm vụ của từng giai ñoạn. Ðồng thời phải tổ
chức bộ máy phù hợp, ñủ sức ñảm bảo thực hiện các quy ñịnh pháp luật về thuế ñã
ñược Nhà nước ban hành trong từng thời kỳ.
Hệ thống pháp luật thuế ñược coi là phù hợp không chỉ nhìn một cách phiến diện
vào số lượng các Luật thuế nhiều hay ít, vào mục tiêu ñơn thuần là ñộng viên tài chính
vào NSNN mà phải ñược phân tích một cách toàn diện, chặt chẽ với yêu cầu phát triển
kinh tế, với ñời sống xã hội, không ñối lập với quyền lợi và khả năng ñóng góp của
nhân dân.
Ở nước ta trước cải cách chế ñộ thu NSNN, Luật thuế chỉ áp dụng ñối với các cơ
Trung
tâm
Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu
sở sản xuất, kinh doanh thuộc thành phần kinh tế tập thể và cá thể. Ðể thực hiện chế ñộ
thu NSNN phù hợp với cơ chế thị trường, phát huy vai trò của các hình thức thu
NSNN, cuộc cải cách chế ñộ thu NSNN ñược thực hiện trên cơ sở Nghị quyết Quốc
hội khóa VIII kỳ họp thứ VI năm 1989. Kết quả của cuộc cải cách này ñưa ñến việc áp
dụng thống nhất chế ñộ thu thuế ñối với tất cả các thành phần kinh tế, không phân biệt
hình thức sở hữu, hình thức kinh doanh. Từ ñây thuế thực sự trở thành nguồn thu chủ
yếu của NSNN và thuế chiếm tỷ trọng cao trong cơ cấu nguồn thu NSNN.
Mục ñích của việc tìm ra ñặc ñiểm chung của thuế có ý nghĩa quan trọng trong
việc giúp chúng ta nhận diện thuế trong các hình thức thu nhập tài chính. Còn trên
phương diện ñiều chỉnh pháp luật, việc nghiên cứu ñặc tính của thuế một mặt giúp nhà
làm luật lựa chọn sự ñiều chỉnh pháp luật một cách phù hợp ñối với thuế; mặt khác
giúp cho các ñối tượng có liên quan thực hiện ñầy ñủ chức trách và nhiệm vụ của
mình. Bên cạnh việc chỉ ra các ñặc ñiểm của thuế, cũng cần phân biệt thuế với phí, lệ
phí. Mặc dù thuế, phí, lệ phí ñều là các khoản thu mang tính bắt buộc, hình thành
nguồn thu cho quỹ NSNN nhưng giữa chúng có một số ñiểm khác biệt.
1.1.3 Phân biệt thuế với lệ phí, phí
Thuế là khoản ñóng góp bắt buộc theo quy ñịnh của pháp luật của các cá nhân và

tổ chức ñối với Nhà nước không mang tính ñối giá và hoàn trả trực tiếp.

GVHD: Ts.Lê Thị Nguyệt Châu

Trang 8

SVTH: Huỳnh Văn Minh


Luận văn tốt nghiệp Cử nhân luật

ðề tài: Nghiên cứu về Thuế SDðNN

Lệ phí là khoản thu vừa mang tính chất phục vụ cho ñối tượng nộp lệ phí về việc
thực hiện một số thủ tục hành chính vừa mang tính chất ñộng viên sự ñóng góp cho
NSNN.
Phí là khoản tiền mà tổ chức, cá nhân phải trả khi ñược một tổ chức, cá nhân
khác cung cấp dịch vụ ñược quy ñịnh trong Danh mục phí ban hành kèm theo Pháp
lệnh về phí và lệ phí năm 2001.
Thuế và lệ phí, phí ñều là nguồn thu cho NSNN và ñều mang tính pháp lý nhưng
giữa chúng có sự khác biệt như sau:
Xét về mặt giá trị pháp lý
Thuế có giá trị pháp lý cao hơn phí, lệ phí vì thuế là nghĩa vụ công dân do Hiến
pháp quy ñịnh. Thuế ñược ban hành dưới dạng văn bản pháp luật như: Luật, Pháp lệnh
do Quốc hội hoặc Uỷ ban Thường vụ Quốc hội thông qua. Việc ban hành, sửa ñổi, bổ
sung hay bãi bỏ một thứ thuế ñều phải do cơ quan lập pháp quyết ñịnh, thông qua
những quy trình lập pháp rất chặt chẽ do luật ñịnh.
Trong khi ñó phí, lệ phí ñược ban hành dưới dạng văn bản pháp quy có giá trị
pháp lý thấp hơn thuế. Thủ tục và trình tự ban hành phí, lệ phí không phức tạp và tốn
nhiều thời gian như thuế.

Xét về mục ñích và mức ñộ ảnh hưởng ñối với nền kinh tế-xã hội thì thuế có 3
tác dụng lớn:
• Tạo nguồn thu lớn cho NSNN.
Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu
• Ðiều chỉnh các hoạt ñộng sản xuất, kinh doanh, quản lý và ñịnh hướng phát
triển kinh tế.
• Ðảm bảo sự bình ñẳng giữa những chủ thể kinh doanh và công bằng xã hội.
Qua ñó chúng ta thấy thuế có tác ñộng lớn ñến toàn bộ quá trình phát triển kinh
tế-xã hội của một quốc gia, ñồng thời thuế là một bộ phận rất quan trọng cấu thành
chính sách tài chính quốc gia.
Trong khi ñó lệ phí, phí không có những tác dụng nói trên, nó chỉ có tác dụng tạo
nguồn thu cho NSNN. Hơn nữa, việc tạo nguồn này không phải dùng ñáp ứng nhu cầu
chi tiêu mọi mặt của Nhà nước, mà trước hết dùng ñể bù ñắp các chi phí hoạt ñộng của
các cơ quan cung cấp cho xã hội một số dịch vụ công cộng như: dịch vụ công chứng,
dịch vụ ñăng ký quyền sở hữu hoặc quyền sử dụng tài sản, dịch vụ hải quan,...
Ngoài dấu hiệu là thuế ñược ñảm bảo thực hiện bằng sự cưỡng chế của Nhà
nước, thuế còn ñược phân biệt với lệ phí, phí ở chỗ các cá nhân và pháp nhân có nghĩa
vụ nộp thuế cho Nhà nước nhưng không trên cơ sở ñược hưởng những lợi ích vật chất
tương ứng mang tính chất ñối giá. Trong khi ñó hình thức lệ phí, phí và công trái nói
chung mang tính tự nguyện và có tính chất ñối giá. Tính bắt buộc của lệ phí và phí chỉ
xảy ra khi chủ thể nộp lệ phí, phí thừa hưởng trực tiếp những dịch vụ do Nhà nước
cung cấp.

GVHD: Ts.Lê Thị Nguyệt Châu

Trang 9

SVTH: Huỳnh Văn Minh



Luận văn tốt nghiệp Cử nhân luật

ðề tài: Nghiên cứu về Thuế SDðNN

Bên cạnh ñó, thuế không mang tính hoàn trả trực tiếp cho ñối tượng nộp thuế.
Tính chất không hoàn trả trực tiếp của thuế thể hiện ở chỗ Nhà nước thu thuế từ các cá
nhân và pháp nhân trong xã hội nhưng không bị ràng buộc bởi trách nhiệm phải hoàn
trả lại cho người nộp. Người nộp thuế suy cho cùng sẽ nhận ñược các lợi ích vật chất
từ việc sử dụng các dịch vụ công cộng do Nhà nước sử dụng các khoản chi của NSNN
ñể thực hiện các chính sách kinh tế xã hội chung cho cả cộng ñồng. Tuy nhiên, giá trị
phần dịch vụ ñó không nhất thiết tương ñồng với khoản tiền thuế mà họ ñã nộp cho
Nhà nước. Tính chất này của thuế cho phép chúng ta phân biệt thuế với lệ phí, phí và
các khoản thu mà Nhà nước tập trung vào NSNN nhưng ràng buộc trách nhiệm hoàn
trả cho ñối tượng nộp dưới các hình thức như vay nợ, tạm ứng cho NSNN.
Xét về tên gọi và mục ñích
Mục ñích của từng loại lệ phí rất rõ ràng, thường phù hợp với tên gọi của nó. Nói
một cách chính xác hơn, tên gọi của loại lệ phí nào phản ánh khá ñầy ñủ mục ñích sử
dụng loại lệ phí ñó.
Mỗi một Luật thuế ñều có mục ñích riêng. Tuy nhiên, ña số các sắc thuế có tên
gọi không phản ánh ñúng mục ñích sử dụng, mà thường phản ánh ñối tượng tính thuế.
Nói chung mục ñích của việc sử dụng của các loại thuế thường là tạo nguồn quỹ
NSNN nhằm ñáp ứng nhu cầu chi NSNN, thực hiện chức năng quản lý xã hội của Nhà
nước.

1.2 Chức năng, vai trò của thuế

Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

1.2.1 Chức năng của thuế
Chức năng của một sự vật hay một hiện tượng là sự thể hiện công dụng vốn có

của nó. Ðối với một phạm trù kinh tế-xã hội thì chức năng phản ánh sự tác ñộng của
nó-là một phương thức ñặc biệt biểu hiện những thuộc tính vốn có của phạm trù. Cũng
như bản chất, chức năng cũng có tính ổn ñịnh tương ñối của nó trong suốt thời gian tồn
tại của sự vật hay ñối tượng.
Thuế là một phạm trù tài chính, nó biểu hiện những thuộc tính chung vốn có của
các quan hệ tài chính. Tuy nhiên thuế cũng có những ñặc trưng, hình thức vận ñộng và
các chức năng riêng bắt nguồn từ tổng thể các mối quan hệ tài chính.
Căn cứ vào nội dung cùng với quá trình ra ñời, tồn tại và phát triển của thuế,
chúng ta thấy rằng thuế thực hiện các chức năng sau ñây:
Chức năng phân phối và phân phối lại: là chức năng cơ bản, ñặc thù của
thuế
Ngay từ lúc ra ñời thuế là phương tiện dùng ñể ñộng viên nguồn tài chính vào
NSNN (có ở tất cả các kiểu Nhà nước).Về mặt lịch sử, chức năng huy ñộng nguồn tài
chính là chức năng ñầu tiên, phản ánh nguyên nhân nảy sinh ra thuế. Thông qua chức
năng này, các quỹ tiền tệ tập trung của Nhà nước ñược hình thành ñể ñảm bảo cơ sở
vật chất cho sự hoạt ñộng thường xuyên và tồn tại của Nhà nước. Bằng chính chức
năng này, Nhà nước tiến hành tham gia phân phối và phân phối lại tổng sản phẩm xã

GVHD: Ts.Lê Thị Nguyệt Châu

Trang 10

SVTH: Huỳnh Văn Minh


Luận văn tốt nghiệp Cử nhân luật

ðề tài: Nghiên cứu về Thuế SDðNN

hội và thu nhập quốc dân trong xã hội. Chức năng phân phối và phân phối lại thu nhập

của thuế là sự huy ñộng một bộ phận thu nhập quốc dân dưới hình thức tiền tệ vào
NSNN. Phần lớn thuế ñánh trên hàng hóa và thu nhập. Người có thu nhập cao và sử
dụng nhiều hàng hóa, dịch vụ là người nộp thuế nhiều hơn. Số tiền này sau ñó lại ñược
Nhà nước chi nhằm thực hiện chính sách kinh tế-xã hội, tạo ra tính công bằng tương
ñối cho xã hội. Trong một chừng mực nhất ñịnh, chức năng phân phối và phân phối lại
ñã tạo ñiều kiện cho sự ra ñời và phát huy tác dụng chức năng ñiều tiết của thuế.
Chức năng phân phối và phân phối lại có vị trí ngày càng quan trọng. Ðiều này
ñược giải thích bởi sự phát triển, mở rộng các chức năng của Nhà nước và việc thực
hiện nhiều chính sách khác nhau, trong ñó có việc can thiệp của Nhà nước vào các quá
trình kinh tế.
Chức năng ñiều tiết ñối với nền kinh tế
Chức năng ñiều tiết của thuế ñược nhận thức và sử dụng rộng rãi từ những năm
ñầu của thế kỷ XX và gắn liền với vai trò ñiều chỉnh của Nhà nước ñối với nền kinh tế.
Việc tăng cường vai trò kinh tế-xã hội của Nhà nước dẫn ñến tốc ñộ chi tiêu của Nhà
nước ngày càng tăng lên và hậu quả tất yếu là ñòi hỏi Nhà nước phải mở rộng quỹ tài
chính Nhà nước, hình thành chủ yếu từ việc thu thuế. Nhu cầu về nguồn tài chính càng
lớn thì Nhà nước cần phải tăng cường các chức năng của thuế ñể tác ñộng một cách có
hiệu quả ñến nền kinh tế quốc dân. Chính trong quá trình ñó chức năng phân phối và
phân phối lại và chức năng ñiều chỉnh của thuế ñã ñược sử dụng một cách hiện thực.
Trung tâm
Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu
Ðiều ñó có nghĩa là nội dung ñiều tiết theo một mục tiêu nào ñó ñã ñược dự liệu
trước vào trong quá trình huy ñộng tập trung nguồn tài chính. Bằng cách sử dụng nó ñể
kích thích hoặc kìm hãm tốc ñộ tăng trưởng, tăng cường hoặc làm yếu ñi sự tích lũy
tiết kiệm, mở rộng hoặc thu hẹp nhu cầu có khả năng thanh toán của dân cư, ñẩy
nhanh hoặc làm chậm lại chu kỳ khủng hoảng kinh tế, Nhà nước ñã thực hiện ñiều tiết
các hoạt ñộng kinh tế-xã hội trong phạm vi quốc gia.
Thực hiện chức năng ñiều chỉnh của thuế thông qua việc quy ñịnh các hình thức
thu thuế khác nhau, xác ñịnh ñúng ñắn ñối tượng chịu thuế và ñối tượng nộp thuế; xây
dựng chính xác, hợp lý các mức thuế phải nộp có tính ñến khả năng của người nộp

thuế. Trên cơ sở ñó Nhà nước kích thích các hoạt ñộng kinh tế ñi vào quỹ ñạo chung
của nền kinh tế quốc dân, phù hợp với lợi ích của toàn xã hội. Trong ñiều kiện chuyển
sang cơ chế thị trường, vai trò kích thích kinh tế thông qua thuế ngày càng ñược nâng
cao. Nhà nước sử dụng thuế ñể tác ñộng lên lợi ích kinh tế của các chủ thể vì lợi ích
của nền kinh tế quốc dân. Với công cụ thuế, sự can thiệp của Nhà nước không mang
tính chất mệnh lệnh, bắt buộc các chủ thể phải kinh doanh hay không kinh doanh mà
chủ yếu tạo ra sự lựa chọn ñối với các chủ thể kinh doanh.
Giữa hai chức năng trên của thuế có mối quan hệ gắn bó mật thiết với nhau.
Chức năng phân phối và phân phối lại của thuế là nguyên nhân ảnh hưởng ñến sự vận
ñộng và phát triển của chức năng ñiều tiết. Nhưng chức năng ñiều tiết của thuế cũng có

GVHD: Ts.Lê Thị Nguyệt Châu

Trang 11

SVTH: Huỳnh Văn Minh


Luận văn tốt nghiệp Cử nhân luật

ðề tài: Nghiên cứu về Thuế SDðNN

tác ñộng ngược lại ñến chức năng phân phối và phân phối lại thu nhập. Nguồn tài
chính mà Nhà nước tập trung ñược dưới dạng thuế là tiền ñề của sự can thiệp của Nhà
nước trên diện rộng và theo chiều sâu tới quá trình sản xuất kinh doanh của các doanh
nghiệp. Ngược lại, việc ñiều tiết, sắp xếp sản xuất của Nhà nước nhằm vào việc thúc
ñẩy nhanh tốc ñộ tăng trưởng kinh tế lại tạo ñiều kiện ñể tăng thu nhập của các tầng
lớp nhân dân và ñây chính là cơ sở quan trọng ñể mở rộng phạm vi tác ñộng của chức
năng phân phối và phân phối lại.
Sự thống nhất nội tại của các chức năng hoàn toàn không loại trừ các mâu thuẫn

nội tại trong mỗi chức năng và giữa hai chức năng. Sự tăng cường chức năng phân
phối và phân phối lại làm cho nguồn thu của Nhà nước tăng lên. Ðiều ñó có nghĩa là
mở rộng khả năng của Nhà nước trong việc thực hiện các chương trình kinh tế xã hội.
Mặt khác, việc tăng cường chức năng phân phối và phân phối lại một cách quá mức
làm tăng gánh nặng thuế và hậu quả là làm giảm ñộng lực phát triển kinh tế, trong
nhiều trường hợp làm hạn chế vai trò của chức năng ñiều tiết. Ðó là tính hai mặt của
thuế, nó có khả năng làm ảnh hưởng ñến nền kinh tế một cách tích cực, nhưng cũng có
thể ảnh hưởng một cách tiêu cực. Tính hai mặt của sự tác ñộng ñó cần phải ñược xem
xét nghiêm túc kỹ lưỡng trong tiến trình hoạch ñịnh, xây dựng, ban hành các chính
sách pháp luật về thuế của Nhà nước trong từng giai ñoạn phát triển kinh tế-xã hội
nhất ñịnh.
1.2.2 Vai trò của thuế trong nền kinh tế thị trường
Trung tâm
Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu
Các nhà kinh tế học thường ñề cập vai trò của thuế ñối với NSNN và ñời sống xã
hội. Bởi vì trên thực tế, thông qua hoạt ñộng thu thuế, Nhà nước tập trung ñược một bộ
phận của cải của xã hội từ ñó hình thành nên quỹ NSNN và thực hiện các chính sách
kinh tế-xã hội.
Về phương diện Luật học, thuế là một thực thể do Nhà nước ñặt ra thông qua
việc ban hành các văn bản pháp luật. Các văn bản quy phạm pháp luật không chỉ quy
ñịnh nội dung các loại thuế mà còn xác lập các quyền, nghĩa vụ của các chủ thể, các
biện pháp ñảm bảo thực hiện thu, nộp thuế. Pháp luật thuế là sự thể chế hóa các chính
sách kinh tế-xã hội của Nhà nước. Chính vì vậy pháp luật thuế là nhân tố quyết ñịnh ý
nghĩa kinh tế-xã hội của thuế và có vai trò quan trọng ñối với nền kinh tế và ñời sống
xã hội.
Vai trò của thuế là sự biểu hiện cụ thể các chức năng của thuế trong những ñiều
kiện kinh tế, xã hội nhất ñịnh. Trong ñiều kiện nền kinh tế thị trường, với sự thay ñổi
phương thức can thiệp của Nhà nước vào hoạt ñộng kinh tế, thuế ñóng vai trò hết sức
quan trọng ñối với quá trình phát triển kinh tế-xã hội. Vai trò của thuế ñược thể hiện
trên các khía cạnh sau ñây:

Pháp luật thuế là công cụ chủ yếu của Nhà nước nhằm huy ñộng tập
trung một phần của cải vật chất trong xã hội vào NSNN

GVHD: Ts.Lê Thị Nguyệt Châu

Trang 12

SVTH: Huỳnh Văn Minh


Luận văn tốt nghiệp Cử nhân luật

ðề tài: Nghiên cứu về Thuế SDðNN

Nhà nước ban hành pháp luật thuế và ấn ñịnh các loại thuế áp dụng ñối với các
pháp nhân và thể nhân trong xã hội. Việc các chủ thể nộp thuế-thực hiện nghĩa vụ nộp
thuế theo quy ñịnh của pháp luật thuế ñã tạo ra nguồn tài chính quan trọng, chiếm tỷ
trọng lớn trong cơ cấu nguồn thu NSNN.
Cũng như pháp luật nói chung, Pháp luật thuế có chức năng ñiều chỉnh các quan
hệ xã hội. Mục ñích chủ yếu và quan trọng nhất của sự ñiều chỉnh quan hệ pháp luật
thu-nộp thuế là nhằm tạo lập quỹ NSNN. Hầu hết ở các quốc gia, thuế là hình thức chủ
yếu mà pháp luật quy ñịnh ñể thu vào NSNN.
Một nền tài chính quốc gia lành mạnh phải dựa chủ yếu vào nguồn thu nội bộ của
nền kinh tế quốc dân. Trong ñiều kiện nền kinh tế thị trường, xuất phát từ phạm vi hoạt
ñộng mà ñòi hỏi Nhà nước phải ban hành và tổ chức thực hiện pháp luật thuế ñể tập
trung nguồn tài chính vào NSNN từ ñó mới ñáp ứng ñược nhu cầu chi ngày càng tăng.
Thuế là công cụ quan trọng nhất ñể phân phối lại tổng sản phẩm xã hội và thu
nhập quốc dân theo ñường lối xây dựng chủ nghĩa xã hội (CNXH) ở nước ta. Hiện nay
nguồn thu nước ngoài ñã giảm nhiều, kinh tế ñối ngoại chuyển thành có vay có trả.
Trước tiên, thuế là một công cụ quan trọng ñể góp phần ổn ñịnh trật tự xã hội, chuẩn bị

ñiều kiện và tiền ñề cho việc phát triển lâu dài.
Với cơ cấu kinh tế nhiều thành phần, hệ thống pháp luật thuế mới ñược áp dụng
thống nhất giữa các thành phần kinh tế. Thuế ñã ñiều chỉnh ñược hầu hết các hoạt
ñộng sản xuất, kinh doanh, các nguồn thu nhập, mọi tiêu dùng xã hội. Ðây là nguồn
Trung
tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu
thu chính của NSNN.
Pháp luật thuế là công cụ ñiều tiết vĩ mô của Nhà nước ñối với nền kinh tế
và ñời sống xã hội
Ngoài việc huy ñộng nguồn thu cho NSNN, pháp luật thuế còn có vai trò quan
trọng trong việc ñiều tiết vĩ mô ñối với nền kinh tế. Ðiều 26 Hiến pháp 1992 ghi nhận:
“Nhà nước thống nhất quản lý nền kinh tế quốc dân bằng pháp luật, kế hoạch, chính
sách” 9. Là một bộ phận của hệ thống pháp luật Việt Nam, pháp luật thuế ñóng vai trò
là công cụ ñiều tiết vĩ mô của Nhà nước. Thông qua việc ban hành và thực hiện pháp
luật thuế, Nhà nước thể chế hóa và thực hiện chính sách ñiều tiết ñối với nền kinh tế,
ñiều tiết thu nhập và tiêu dùng xã hội.
Ðiều tiết ñối với nền kinh tế là yêu cầu khách quan, thường xuyên của Nhà nước
trong ñiều kiện nền kinh tế thị trường. Thông qua các quy ñịnh của pháp luật thuế về
cơ cấu các loại thuế, phạm vi ñối tượng nộp thuế, thuế suất, miễn giảm thuế,... Nhà
nước chủ ñộng phát huy vai trò ñiều tiết ñối với nền kinh tế. Vai trò này của pháp luật
thuế ñược thể hiện ở chỗ pháp luật thuế là công cụ tác ñộng ñến tư duy ñầu tư, hành vi
ñầu tư của các chủ thể kinh doanh, hành vi tiêu dùng của các thành viên trong xã hội.
Dựa vào công cụ thuế, Nhà nước có thể thúc ñẩy hoặc hạn chế việc ñầu tư, tiêu dùng.
9

Xem thêm Hiến pháp 1992 kỳ họp thứ 11 Quốc hội khóa VIII của nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa
Việt Nam.

GVHD: Ts.Lê Thị Nguyệt Châu


Trang 13

SVTH: Huỳnh Văn Minh


Luận văn tốt nghiệp Cử nhân luật

ðề tài: Nghiên cứu về Thuế SDðNN

Thông qua các quy ñịnh của pháp luật thuế, Nhà nước chủ ñộng can thiệp ñến
cung-cầu của nền kinh tế. Sự tác ñộng của Nhà nước ñể ñiều chỉnh cung-cầu của nền
kinh tế một cách hợp lý sẽ có tác ñộng lớn ñến sự ổn ñịnh và tăng trưởng kinh tế. Bằng
các quy ñịnh của pháp luật thuế, Nhà nước tác ñộng tích cực ñến cung-cầu của nền
kinh tế trong tất cả các giai ñoạn từ sản xuất, lưu thông ñến tiêu dùng.
Ðiều tiết tiêu dùng là hoạt ñộng quan trọng của Nhà nước ñối với nền kinh tế thị
trường. Thông qua các quy ñịnh của pháp luật thuế Nhà nước tác ñộng ñến các quan
hệ tiêu dùng của xã hội. Nhằm hạn chế việc tiêu dùng ñối với một số hàng hóa, dịch
vụ, Nhà nước tăng thuế suất thuế giá trị gia tăng, thuế xuất nhập khẩu,...ñối với việc
sản xuất kinh doanh, tiêu dùng các loại hàng hóa ñó.
Ðể thực hiện chính sách bảo hộ, khuyến khích sản xuất trong nước và khuyến
khích xuất khẩu, pháp luật thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu có các quy ñịnh khuyến
khích hoặc hạn chế việc xuất, nhập khẩu ñối với một số hàng hóa. Sự khuyến khích
hoặc hạn chế này thể hiện tập trung ở biểu thuế áp dụng có tính chất phân biệt ñối với
các loại hàng hóa xuất nhập khẩu.
Trong ñiều kiện cạnh tranh của nền kinh tế vận hành theo cơ chế thị trường tất
yếu dẫn ñến tình trạng suy thoái về tài chính ở một số doanh nghiệp. Ðối với những
ngành nghề, lĩnh vực sản xuất, kinh doanh cần khuyến khích, ngoài các quy ñịnh
chung, pháp luật thuế còn có các quy ñịnh ưu ñãi, miễn, giảm thuế nhằm khắc phục sự
suy thoái về tài chính, tạo sự ổn ñịnh và phát triển của các doanh nghiệp.
Trung tâm

Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu
Thuế góp phần khuyến khích khai thác nguyên liệu, vật tư trong nước ñể ñáp ứng
nhu cầu tiêu dùng và xuất khẩu. Thông qua pháp luật thuế, Nhà nước có tác ñộng tích
cực trong việc thúc ñẩy sản xuất phát triển trên cơ sở tận dụng và sử dụng hợp lý và có
hiệu quả các nguồn lực của ñất nước trong việc ñiều chỉnh cung-cầu và cơ cấu kinh tế.
Pháp luật thuế là công cụ góp phần ñảm bảo sự bình ñẳng giữa các thành
phần kinh tế và công bằng xã hội
Hệ thống pháp luật thuế mới ñược áp dụng thống nhất chung cho các ngành
nghề, các thành phần kinh tế, các tầng lớp dân cư nhằm ñảm bảo sự bình ñẳng và công
bằng xã hội về quyền lợi và nghĩa vụ ñối với mọi thể nhân và pháp nhân.
Sự bình ñẳng và công bằng ñược thể hiện thông qua chính sách ñộng viên giống
nhau giữa các ñơn vị, cá nhân thuộc mọi thành phần kinh tế có những ñiều kiện hoạt
ñộng giống nhau, ñảm bảo sự bình ñẳng và công bằng.
Vai trò ñiều tiết thu nhập của pháp luật thuế thể hiện ở sự tác ñộng của pháp luật
thuế ñối với các quan hệ phân phối và sử dụng thu nhập trong xã hội.
Sự vận ñộng của nền kinh tế theo cơ chế thị trường ñòi hỏi Nhà nước phải sử
dụng ñồng bộ nhiều công cụ khác nhau ñể khắc phục những sự mất cân ñối về mặt xã
hội trong ñó có mất cân ñối về thu nhập. Nhà nước sử dụng pháp luật thuế làm công cụ
ñể ñiều hòa vĩ mô thu nhập trong xã hội. Sự ñiều tiết này thể hiện ở chỗ thông qua các
quy ñịnh của pháp luật thuế, Nhà nước thực hiện việc ñiều tiết thu nhập của các ñối

GVHD: Ts.Lê Thị Nguyệt Châu

Trang 14

SVTH: Huỳnh Văn Minh


Luận văn tốt nghiệp Cử nhân luật


ðề tài: Nghiên cứu về Thuế SDðNN

tượng nộp thuế và các thành viên trong xã hội. Sự thay ñổi của pháp luật thuế về cơ
cấu các loại thuế trong hệ thống thuế, về thuế suất,... ñều có tác ñộng ñến thu nhập và
sử dụng thu nhập trong xã hội.
Hiện nay, xu hướng chung của các quốc gia là xây dựng các quy phạm pháp luật
thuế theo hướng hội nhập quốc tế, ñơn giản hóa cơ cấu hệ thống thuế và thuế
suất,...Tuy vậy, việc thực hiện xu hướng chung ñó không làm triệt tiêu vai trò của pháp
luật thuế là công cụ ñiều tiết vĩ mô của Nhà nước trong ñiều kiện nền kinh tế thị
trường.

2 Sự phát triển của chế ñịnh thuế trong lịch sử Nhà nước và Pháp luật
Việt Nam
Nước ta mặc dù ñã hình thành từ rất lâu nhưng cho ñến tận thế kỷ XI, ñời vua
Trần Thái Tông (1225-1237) thì việc ñánh thuế mới ñược hình thành một cách có tổ
chức và có hệ thống. Ngược dòng lịch sử, chúng ta tìm hiểu khái quát về chế ñịnh thuế
hình thành và phát triển trong lịch sử Nhà nước và Pháp luật Việt Nam.

2.1 Chế ñịnh thuế dưới thời phong kiến
Ngay từ thời phong kiến, các cấp lãnh ñạo dưới chế ñộ quân chủ ñã biết tổ chức
hệ thống thu thuế ñể làm nguồn thu cho công quỹ của nhà Vua. Tuy vậy từ các triều
ñại nhà Trần trở về sau này, sự tổ chức, cách ñánh thuế và thu thuế mới ñược ghi chép
và có hệ thống.
ñịnh
thuếĐH
dưới
triềuThơ
ñại nhà
Trung tâmChế
Học

liệu
Cần
@Trần
Tài liệu học tập và nghiên cứu
Thuế ở nước ta ñược hình thành từ ñời nhà Trần, rõ rệt nhất là vào thời vua Trần
Thái Tông. Theo sử sách ghi nhận vào thời nhà Trần có 2 loại thuế chính ñược áp dụng
ñó là thuế thân và thuế ñiền:
• Thuế thân: căn cứ vào diện tích ruộng mà ñánh thuế. Ai có một, hai mẫu
ruộng thì phải ñóng 1 quan tiền/ 1 năm; ai có 4 mẫu thì ñóng 2 quan; ai có 5 mẫu trở
lên thì ñóng 3 quan; ai không có mẫu nào thì không phải ñóng thuế.
• Thuế ñiền (thuế ruộng): ñóng bằng thóc. Một mẫu ruộng tư thì chủ ñiền
phải ñóng 100 thăng thóc. Còn ruộng công thì: ñối với ruộng quốc khố thì hạng nhất
mỗi mẫu ñánh thuế 6 thạch, hạng nhì mỗi mẫu 4 thạch, hạng ba mỗi mẫu 3 thạch; ñối
với thác ñiền (ruộng thưởng cho quan lại có công): hạng nhất mỗi mẫu ñánh thuế 1
thạch thóc; hạng nhì 3 mẫu lấy 1 thạch; hạng ba 4 mẫu lấy 1 thạch. Với ruộng ao thì
mỗi mẫu lấy 3 thăng thóc thuế. Ruộng muối thì phải ñóng bằng tiền.
Chế ñịnh thuế dưới triều ñại nhà Hồ
Từ thời nhà Trần việc ñóng thuế ñã trở thành lệ và hầu như không thay ñổi ñáng
kể vào thời nhà Hồ. Chỉ có quy ñịnh tăng hạn ngạch thuế thân: cứ 2 mẫu 6 sào trở lên
thì ñóng 3 quan tài tiền mặt một năm.
Chế ñịnh thuế dưới triều ñại nhà Lê
Ngoài thuế ruộng (thuế ñiền), còn ñặt thêm thuế ñất (thổ), thuế ñất bãi trồng dâu
nuôi tằm.
GVHD: Ts.Lê Thị Nguyệt Châu

Trang 15

SVTH: Huỳnh Văn Minh



Luận văn tốt nghiệp Cử nhân luật

ðề tài: Nghiên cứu về Thuế SDðNN

Chế ñịnh thuế dưới thời chúa Trịnh
Ngoài việc duy trì các loại thuế như trước, Chúa Trịnh ở miền Bắc còn ñặt ra
thêm các loại thuế khác như:
• Thuế mỏ (khai thác hầm mỏ), thuế ñò (lệ phí giao thông), thuế chợ, thuế
thổ sản có thể xem như thuế tài nguyên bây giờ.
• Thuế tuần tuy: ñánh vào các thuyền buôn.
• Thuế muối: tăng thuế muối cao hơn thời nhà Trần.
• Thuế thổ sản: như vàng, bạc, ñồng, kẽm, tre, gỗ, tơ, lụa...
Chế ñịnh thuế dưới thời Chúa Nguyễn
Ở miền Nam, ngoài thuế ñiền, thuế mỏ, chúa Nguyễn ñặt ra thêm thuế xuất cảng,
nhập cảng ñánh vào các tàu buôn ngoại quốc cập bến và dời bến.
Chế ñịnh thuế dưới thời nhà Nguyễn
• Thời Vua gia Long: Bên cạnh việc quy ñịnh lại các loại thuế như thuế
thân, thuế ñiền, vua Gia Long còn ñặt ra các loại thuế mới như:
Thuế sản vật: ñánh vào cây quế (ñánh vào việc khai thác cây quế ở
rừng), ai ñóng thuế sản vật cây quế thì ñược miễn trừ thuế thân.
Thuế yến: ñánh vào khai thác yến sào, ai nộp thuế yến thì ñược tha
việc binh lính.
Thuế hương liệu, thuế sâm, thuế gỗ,...tất cả nộp bằng tiền hoặc sản
vật. tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu
Trung
Ðịnh lại thuế ñánh vào các tàu bè ngoại quốc ra vào buôn bán.
Thuế mỏ.
• Thời Vua Minh Mạng: chế ñộ thuế vẫn duy trì như thời vua Gia Long.
• Thời Vua Thiệu Trị: chính sách thuế vẫn như thời vua Minh Mạng.
• Thời Vua Tự Ðức: có thêm thuế nha phiến ñánh vào việc bán thuốc

phiện.
Sử sách ñã ghi nhận một số triều ñại ñược coi là tiến bộ (Trần, Lê Sơ): ngoài việc
giữ nước, mở mang kinh tế, phát triển dân trí và xây dựng một nền văn hóa có bản sắc
dân tộc còn theo ñuổi một số chính sách thuế hợp lòng dân, nêu ñược các mẫu mực về
việc sử dụng chi tiêu công theo quan ñiểm phục vụ quốc kế dân sinh, lợi ích nước nhà.
Có thể nhận xét rằng, hệ thống thuế trong các triều ñại phong kiến ở nước ta có
ñặc ñiểm chung là thiếu những chuẩn mực về ñạo lý và pháp lý cần thiết, ñáp ứng về
cơ bản và lâu dài ý chí và lợi ích của nhân dân. Việc thu thuế và sử dụng công quỹ
trong rất nhiều trường hợp lại do các bậc vua chúa toàn quyền quyết ñịnh, không phải
dựa trên các các suy nghĩ chín chắn mà xuất phát từ ý thích hoặc tính khí thay ñổi rất
thất thường của mình. Bên cạnh chế ñộ trung ương tập quyền rất gò bó, lịch sử còn ghi
nhận tình trạng “phép vua thua lệ làng” ñã hình thành từ rất lâu ở các ñịa phương mà
hậu quả tất yếu là ñẻ ra một chế ñộ thuế hà khắc, một tầng lớp quan lại nhũng nhiễu
với nhân dân trong hàng ngàn năm qua. Kết cục bi thảm nhưng ñầy lôgic ñã xảy ra
GVHD: Ts.Lê Thị Nguyệt Châu

Trang 16

SVTH: Huỳnh Văn Minh


Luận văn tốt nghiệp Cử nhân luật

ðề tài: Nghiên cứu về Thuế SDðNN

như là một tất yếu lịch sử không thể ñảo ngược: chế ñộ phong kiến suy tàn vào cuối
thế kỷ XIX, ñể lại một ñất nước kém mở mang rơi vào sự thống trị của chủ nghĩa thực
dân Pháp.

2.2 Chế ñịnh thuế dưới thời Pháp thuộc

Cơ chế tài chính do Pháp thiết lập ở Ðông Dương ñầu thế kỷ XX không nằm
ngoài mục ñích là vơ vét của cải của thuộc ñịa. Dưới thời Pháp thuộc, thuế ñược huy
ñộng vào hệ thống ngân sách thuộc ñịa gồm nhiều tầng nấc, nhưng chúng lại không
ñược chuyển thành nguồn tài trợ cho sự phát triển của xã hội mà lại ñược chuyển về
chính quốc, theo ñúng mục tiêu của chủ nghĩa thực dân. Chính phủ thuộc ñịa Pháp ñặt
ra các thuế ngoại ngạch tức là loại thuế gián thu như thuế tiêu thụ thuốc lá, thuế rượu,
thuế muối, thuế ñoan (thuế quan); thuế trực thu thì có thuế môn bài, thuế thổ trạch. Hệ
thống ngân sách của Nhà nước thuộc ñịa bao gồm:
Ngân sách Ðông Dương và các ngân sách phụ thuộc của nó là: ngân sách ñặc
biệt về tiền vay nợ và ngân sách riêng của sở hỏa xa.
Ngân sách các xứ bên trong liên bang: Bắc kỳ, Trung kỳ, Nam kỳ, Cao Miên,
Ai Lao và Quảng Châu Văn.
Ngân sách các tỉnh và thành phố.
Ngân sách xã ở các làng.
Trên thực tế, một hệ thống ngân sách như vậy ñã thể hiện như một hệ thống cực
kỳ phản ñộng, mang tính chất bóc lột và vơ vét. Nhưng chính nó ñã tạo tiền ñề quan
Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu
trọng dẫn ñến cuộc tổng khởi nghĩa tháng 8-1945, chấm dứt ách ñô hộ của chế ñộ thực
dân Pháp tồn tại gần 100 năm.

2.3 Chế ñịnh thuế thời kỳ sau Cách mạng tháng Tám năm 1945 ñến hiện
nay
Giai ñoạn từ sau Cách mạng tháng 8 ñến năm 1954
Sau khi cách mạng tháng 8 thành công, Chính phủ ta chủ trương bãi bỏ hẳn sắc
thuế mang tính chất phi nhân ñạo như: thuế thân, thuế thổ trạch ở thôn quê và một số
tạp thuế vô lý; miễn thuế ñiền thổ cho vùng bị lụt và giảm thuế ñiền 20% trong toàn
quốc; ñình chỉ thu thuế ở miền Nam.
Sau năm 1946, Nhà nước một mặt bắt ñầu cải tiến chế ñộ thuế, tăng thuế suất
nhiều loại thuế; mặt khác, vẫn tiếp tục dựa vào những ñóng góp mới như: Quỹ “tham
gia kháng chiến” năm 1949, Quỹ “Công lương” và thuế ñiền thổ. Mặt khác, Chính

phủ cũng vận ñộng trong nhân dân vay dưới hình thức công trái, ñồng thời còn dựa
vào nguồn phát hành tiền tệ.
Ðến năm 1951, bên cạnh việc thống nhất quản lý tài chính Nhà nước, Chính phủ
còn ban hành chính sách pháp luật thuế mới ñược xây dựng trên nguyên tắc: công
bằng, thích hợp với hoàn cảnh kinh tế-xã hội và ñiều kiện chiến tranh. Chính sách
pháp luật thuế thống nhất bao gồm 7 loại thuế. Ngoài 7 thứ thuế ñược trình bày công
khai dưới ñây, các ñịa phương bị cấm tùy tiện ñặt ra những khoản bắt nhân dân ñóng
GVHD: Ts.Lê Thị Nguyệt Châu

Trang 17

SVTH: Huỳnh Văn Minh


Luận văn tốt nghiệp Cử nhân luật

ðề tài: Nghiên cứu về Thuế SDðNN

góp. Mọi hình thức quyên góp ở nông thôn ñều bị cấm chỉ, trừ trường hợp nhân dân
thật sự ñóng góp tự nguyện ñể ủng hộ bộ ñội, góp quỹ nghĩa thương cứu tế xã hội.
Việc tăng giảm mức thu, loại thuế, thuế suất,…ñều phải do Chính phủ Trung ương
quyết ñịnh.
• Thuế nông nghiệp.
Theo Sắc lệnh số 13/SL ngày 1/5/1951, thuế nông nghiệp là hình thức
thuế thu bằng hiện vật (thóc hoặc sản vật nông nghiệp) ñược ban hành ñể thay thế các
khoản ñóng góp về nông nghiệp cho NSNN và quỹ ñịa phương như thuế ñiền thổ, thóc
công lương, sương túc, thóc bình dân học vụ, thóc nuôi bộ ñội ñịa phương, thóc nộp
cho quỹ xã, thóc ñắp ñường,…ñồng thời bãi bỏ việc mua thóc theo giá qui ñịnh.
Nguyên tắc xây dựng thuế nông nghiệp là không căn cứ vào quyền sở hữu ruộng
ñất như thuế ñiền thổ mà căn cứ vào thu hoạch hoa lợi nông nghiệp. Những người trực

tiếp canh tác, những chủ ruộng cho thuê ñất lấy tô, những người lính canh ruộng ñất
ñều phải nộp thuế theo khả năng của mình có tác dụng khuyến khích tăng năng suất. Ở
mỗi xã thành lập một Ban thuế nông nghiệp phụ trách việc tổ chức thực hiện các
nguyên tắc, thủ tục về thuế nông nghiệp. Mọi công việc ước lượng hoa lợi, kiểm soát
thu thuế ñều do nhân dân trực tiếp thực hiện theo hình thức dân chủ bình nghị công
khai.
Việc thi hành thuế nông nghiệp ñòi hỏi một thời gian chuẩn bị kỹ càng về xây
dựng văn bản, tuyên truyền giáo dục, kê khai, lập sổ thuế, thu nộp thuế v.v… nhưng
Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu
nhu cầu cung cấp lương thực của Nhà nước lại rất lớn lao, cấp bách. Do ñó, ngay trong
vụ chiêm 1951, Chính phủ ñã vay trước của dân một số thóc tính vào thuế nông nghiệp
theo thể lệ ban hành và thanh toán sau, nếu quá mức thì trả lại số thừa; còn thiếu người
nộp thuế phải nộp thêm.
ðiều lệ tạm thời thuế nông nghiệp ban hành kèm theo Sắc lệnh số
13/SL ngày 01/5/1951 ñược quy ñịnh căn cứ theo 3 phương châm chính là:
+ Tổng ñộng viên tài lực ñể bảo ñảm cung cấp cho nhu cầu kháng chiến:
Chế ñộ ñóng góp năm 1950 chỉ ñộng viên từ 10% ñến 13% tổng số hoa lợi nông
nghiệp toàn quốc. Thuế nông nghiệp quy ñịnh trong ñiều lệ tạm thời nâng mức ñộng
viên lên tới 20%. Có như thế mới cung cấp ñược ñầy ñủ cho nhu cầu kháng chiến
trong nhiệm vụ chuyển mạnh sang tổng phản công. Qua tài liệu tính toán, tuy tỷ lệ
ñộng viên cao hơn trước nhưng vẫn không quá khả năng ñóng góp của nhân dân.
+ Góp phần thúc ñẩy phát triển sản xuất nông nghiệp, cải thiện dân sinh:
Thuế chỉ ñánh theo mức hoa lợi, bình thường hàng năm. Người có thu hoạch cao
hơn do làm ăn chăm chỉ, có cải tiến kỹ thuật, có biện pháp thâm canh tăng năng suất,
khai khẩn, mở mang diện tích hàng hóa không phải nộp thuế cao hơn.
Những người không quan tâm ñến canh tác, bỏ ñất hoang, không chú ý chăm bón
ruộng ñất, thu hoạch dưới mức bình thường vẫn phải chịu thuế theo mức bình thường.

GVHD: Ts.Lê Thị Nguyệt Châu


Trang 18

SVTH: Huỳnh Văn Minh


Luận văn tốt nghiệp Cử nhân luật

ðề tài: Nghiên cứu về Thuế SDðNN

+ Thực hiện ñóng góp công bằng, dân chủ, công khai :
Thuế nông nghiệp áp dụng ñối với mọi người có thu hoạch hoa lợi nông nghiệp.
Người có thu nhập cao nộp thuế nhiều; có thu hoạch thấp nộp thuế ít, có thu hoạch quá
ít ñược miễn thuế. Biểu thuế gồm có 40 mức từ 6% ñến 45%. Một nhân khẩu nông
nghiệp có thu hoạch từ 60 kg/ năm trở xuống ñược miễn thuế; từ 61 kg ñến 75 kg chịu
thuế suất 6%, có 1796 kg trở lên nộp 45%. Nông hộ có cùng thu hoạch nhưng gia ñình
có ñông nhân khẩu, thu hoạch bình quân nhân khẩu thấp ñược nộp thuế ít hơn hộ có ít
nhân khẩu.
ðể phù hợp với hoàn cảnh kháng chiến, thuế nông nghiệp thu ở vùng du kích nhẹ
hơn vùng căn cứ; thuế vùng căn cứ lại nhẹ hơn vùng tự do. ðể thể hiện chính sách dân
tộc, thuế nông nghiệp ở miền núi nhẹ hơn miền xuôi, thuế nương rẫy nhẹ hơn thuế
ñánh vào ruộng nước.
Thuế còn phục vụ chính sách ruộng ñất của ðảng và Nhà nước là ñối với ñịa chủ
ngồi không thu tô, thuế ñánh nặng hơn nông dân trực tiếp canh tác (thu hoạch 100 kg
tính thành 125 kg ñể chịu thuế. Tá ñiền bị bóc lột tô nên thu hoạch 100 kg, chỉ tính
thuế trên 75 kg).
Thuế nông nghiệp còn ñược miễn giảm cho trường hợp bị thiên tai; thương binh,
liệt sĩ, bộ ñội,… ñều ñược tính là nhân khẩu nông nghiệp ñể giảm thuế cho gia ñình.
ðến năm 1952, mức khởi ñiểm tính thuế nông nghiệp ñược ñiều chỉnh lên 71 kg
và hạ thuế suất xuống còn 5%; năm 1953 khởi ñiểm lại ñược ñiều chỉnh lên 81 kg.
Trung

tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu
Những thay ñổi ñó ñều nhằm giảm nhẹ ñóng góp cho nông dân nghèo.
Từ chính sách ñộng viên theo tự nguyện chuyển sang hình thức ñóng thuế nông
nghiệp bắt buộc theo mức nhất ñịnh, một số trường hợp phải nộp thuế cao hơn. Do
vậy, việc bồi dưỡng ñể cán bộ, ñảng viên thông suốt với chính sách của ðảng, Chính
phủ rất khó khăn,…Việc làm cho các hộ nông dân hiểu ñược ý nghĩa cả chính sách và
nghĩa vụ của mỗi người ñể nghiêm chỉnh chấp hành chính sách, làm ñầy ñủ nghĩa vụ
nộp thuế lại càng khó khăn hơn.
ðể khắc phục tình trạng trên, ðảng và Chính phủ ñã tập trung lực lượng cán bộ,
ñảng viên tham gia nhiều ñợt tập huấn, bồi dưỡng quan ñiểm, quán triệt chủ trương
chính sách về thuế nông nghiệp và coi ñây là một công việc trọng tâm mà mỗi tổ chức
ðảng, chính quyền từng cấp phải tăng cường lãnh ñạo, chỉ ñạo ñảm bảo việc thu thuế
ñúng chính sách, thực hiện ñầy ñủ nhiệm vụ kế hoạch ñược giao và từng bước phát
huy tác dụng của chính sách khuyến khích, thúc ñẩy tăng gia sản xuất, thực hành tiết
kiệm,... Nhờ phát ñộng ñược tinh thần yêu nước của các từng lớp nhân dân, ñặc biệt là
nông dân, trước sự mất còn của chính quyền cách mạng, của ñất nước, cán bộ, nhân
dân ta ñã nhận lấy sự khó khăn, gian khổ ñể góp phần cứu nước, bảo ñảm hiệu quả cao
của việc triển khai chính sách thuế nông nghiệp, giữ vai trò quan trọng nhất trong toàn
bộ chính sách tài chính lúc bấy giờ. Trong số 7 loại thuế ñã ñược Nhà nước ban hành

GVHD: Ts.Lê Thị Nguyệt Châu

Trang 19

SVTH: Huỳnh Văn Minh