ĐẶC ĐIỂM NHÀ NƯỚC THẾ KỈ XI- XV
Trong thời kì này các triều đại tiến hành xây dựng thiết chế nhà nước quân
chủ trung ương tập quyền, dưới thời kì này thiết chế nhà nước này có những đặc
điểm riêng trong sự phát triển nhà nước trong lịch sử.
Thứ nhất nhà nước thế kỉ XI đến thế kỉ XIV xây dựng thiết chế trung ương
tập quyền nhưng quyền lực chưa thực sự tập trung trong tay vua. Khi đất nước
bước vào thời kì độc lập từ thế kỉ X đến thế kỉ XIV các vương triều nắm quyền đều
xây dựng thiết chế nhà nước trung ương tập quyền, tập trung mọi quyền lực vào
tay vua. Thiết lập một nhà nước tập quyền một nhà nước mà mọi quyền lực về
chính trị, hành chính, quân sự, lập pháp... đều nằm trong tay của vua. Tuy vậy do
những điều kiện đất nước, sự phát triển của xã hội nên từ thế kỉ XI đến thế kỉ XIV
các vương triều đã xây dựng nhà nước với thiết chế trung ương tập quyền nhưng
quyền lực chưa thật sự nằm trong tay vua, quyền lực lúc này vẫn còn nằm trong tay
những người giúp việc cho vua. Ví như thời Lý quyền lực của vua còn được chia
sẻ với các thái sư và quốc sư. Thái sư và quốc sư là những người giúp vua trong
việc cai quản bộ máy nhà nước. Theo các tài liệu thì thái sư và quốc sư có vai trò
quan trọng trong việc giúp vua quản lí đất nước từ đó các thái sư nắm dần các
quyền lực chính trị trong triều đình. Trong bài nghiên cứu quyền uy và tính chân
chính ở Việt Nam thế kỉ XI tác giả Keith W.Taylor có đoạn viết: Bằng chứng sớm
nhất về tước quốc sư là vào đời Lý Nhật Tôn (1054 – 1072), theo các tiểu sử phật
giáo thì tước này đã được ban cho Thảo Đường, ít lâu sau cuộc hành quân của Việt
Nam sang Champa năm 1069. Lời trích dẫn trên đây cho thấy đến thế kỉ XV, thì
tước quốc sư đời Lý được một số người hiểu là nhà sư cao cấp nhất của triều đình,
có quyền quyết định các vấn đề chính trị. Còn đến thời Trần thì việc tập trung
quyền lực vào tay vua cũng chưa được xem là sự tập quyền tuyệt đối. Ở thời Trần
vì muốn là quyền lực nằm trong tay của dòng tộc, nên quyền lực ngoài vua ra còn


được chia cho những người trong tộc. Nhằm để quyền lực không lọt vào tay của
người ngoài nhà Trần đã chủ trương kết hôn nội tộc. Để nhằm củng nhà nước trung
ương tập quyền vững mạnh. Nhà Trần cố gắng thưc hiện nhiều chính sách để duy

trì quyền lực trong dòng tộc của mình. Tuy vậy trong thời kì này quyền lực nhà
nước vẫn trong tay của các quan quí tộc. Ở thời kì nhà Trần lại thiết lập nên chức
Thái Thượng Hoàng để cùng vua quyết định các vấn đề chính sự của đất nước,
quyền lực của vua đã bị chi phối bởi Thái Thượng Hoàng. Hệ thống quan lại giúp
việc cho vua chưa thật sự quan liêu mà phần lớn là các quí tộc là những người
trong dòng tộc đã được tiến cử vào bộ máy chính trị của nhà nước. Vì vậy dưới nhà
Trần được xem là nhà nước quân chủ quí tộc. Đội ngũ quan lại chủ yếu là con em
trong dòng dõi quí tộc, quan lại. Trải qua các thời kì thì sự tập trung quyền lực vào
tay vua được tăng lên một bước điều này khẳng định nhà nước phong kiến đã từng
bước phát triển và hoàn thiện. Đến thời nhà Lê nhà nước phong kiến đã mang tính
tập trung quyền lực tuyệt đối, bộ máy nhà nước mang tính quan liêu cao. Để củng
cố nền quân chủ trung ương tập quyền, củng cố địa vị của vua các triều đại Lý –
Trần – Hồ đều tập trung chú trọng phát triển củng cố quân đội. Một mặt là để củng
cố chính quyền địa vị của ngôi vua đồng thời việc xây dựng quân đội vững mạnh
cũng nhằm chống các thế lực xâm lược bên ngoài. Tuy lực lượng quân đội có vai
trò quan trọng như vậy nhưng những người lãnh đạo chỉ huy trực tiếp quân đội
không phải vua mà là lấy người trong hoàng tộc để làm chỉ huy quân sự cao cấp.
Nhưng đến thời Hồ thì Hồ Quí Ly đã chủ trương Hồ Quý Ly cho xóa bỏ chế độ lấy
người trong hoàng tộc để làm chỉ huy quân sự cao cấp như các triều đại trước bên
cạnh đó là việc định lại binh chế, chỉnh đốn quân đội ngay sau khi lên ngôi.
Thứ hai bộ máy nhà nước chặt chẽ từ trung ương xuống địa phương khi vừa
mới xây dựng bộ máy nhà nước các thế lực thống trị đã xây dựng nên hệ thống
chính trị khá chặt chẽ từ trung ương xuống địa phương. Đầu thời Lý khi xây dựng


nhà nước nhà Lý đã thiết lập được bộ máy nhà nước phần nào chặt chẽ từ trung
ương xuống địa phương qua quá trình phát triển bộ máy nhà nước quân chủ trung
ương tập quyền dần dần được chặt chẽ từ trung ương xuống địa phương. Đứng đầu
nhà nước là vua có giúp việc cho các đội ngũ quan lại. Để thuận tiện cho viện
quản lí và đảm bảo an ninh biên giới lãn thổ để tiến hành phát triển kinh tế xã hội

văn hóa trong nước thì các vương triều đã chia đất nước thành các lộ, thay đổi bộ
máy hành chính đề dễ dàng quản lí. Sự chặt chẽ của nhà nước còn thấy được thông
qua sự phát triển lớn mạnh của nhà nước quân chủ trung ương tập quyền trong xã
hội phong kiến. Nhà nước quân chủ trung ương tập quyền ngày càng lớn mạnh với
điều kiện đó thì nhà nước cần đặt ra các luật pháp có tính hệ thống. Nhờ có pháp
luật nên cũng đã góp phần là cho hệ thống nhà nước được chặt chẽ. Từ thời Lý đã
đặt ra tổ chức quản lí bộ máy nhà nước từ trung ương xuống địa phương đã làm
nền tảng cho nhà Trần và nhà Hồ dựa trên cơ sở đó để xây dựng nhà nước. Bộ máy
nhà nước thời Lý – Trần – Hồ với các cơ quan chuyên môn hoạt động đã để lại
nhiều thành tựu các cơ quan ngự sử đài, hàn lâm viện, hà đê sứ.
Thứ ba đội ngũ quan lại phục vụ cho nhà nước mang tính quí tộc. Buổi đầu
hệ thống quan lại các cấp đều được tuyển chọn trong số con em của quí tộc quan
lại theo lệ tiến cử và ấm cử. Từ năm 1075 nhà Lý bắt đầu cho mở khoa thi Nho học
để tuyển chọn nhân tài ra làm quan nên đã bổ sung thêm một con đường xuất thân
mới bằng khoa cử cho đội ngũ quan lại của triều đình. Dưới thời Trần việc tuyển
chọn quan lại bằng khoa cử ngày càng đi vào hệ thống. Ngoài việc tổ chức các kì
thi văn học, các vua Lý – Trần còn tổ chức những kì thi lại viên để tuyển chọn
những người viết chữ tốt, giỏi tính toán và nắm vững pháp luật để cho đươc làm lại
viên ở các bộ viên. Dưới thời Trần thể lệ thi cử và các học được qui định chính
thức. Cũng như thời Lý – Trần để tăng cường sức mạnh cho bộ máy chính quyền
vừa mới cướp ngôi của nhà Trần nhà Hồ cũng đã tiến hành cải cách tất cả các lĩnh


vực để nhằm tăng cường sức mạnh cho chính quyền vừa mới giành được. Khi mới
lập nên triều đại mới Hồ Quý Ly ra sức tuyển chọn đề bạt và tổ chức thi cử nhằm
nhanh chóng đào tạo đội ngũ quan liêu mới cho bộ máy nhà nước của mình. Ngay
từ những buổi đầu xây dựng chính quyền các nhà Lý, Trần, Hồ đã nhận thấy được
để củng cố bộ máy nhà nước cần tập trung đào tạo đội ngũ quan lại phục vụ cho
triều đình, củng cố sức mạnh cho triều đình từ bộ máy nhà nước quan liêu. Tuyển
dụng được hệ thống quan lại có tài năng sẽ tạo được sức mạnh cho quốc gia. Hệ

thống quan lại đã được nhà nước quan tâm tuyển chọn mỗi ngày càng hoàn thiện
và có tổ chức hơn. Tuy nhiên việc thi tuyển chọn quan lại bước đầu được thực hiện
có hệ thống nhưng việc tổ chức thi tuyển cũng chưa thay thế hoàn toàn được các
hình thức tuyển chọn quan lại trước đây bằng cách tiến cử, đề cử. Ở thời Lý việc
nộp tiền để được là quan, tuy nó chưa được thịnh hành nhưng nó cũng trở thành
một hình thức để nhà Lý tuyển chọn quan lại phục vụ cho bộ máy nhà nước của
mình và hình thức này ở các triều đại sau có bước phát triển. Có thể thấy việc
tuyển chọn quan lại ở triều Lý và triều Trần có nhiều điểm khác nhau rõ rệt. Ở thời
Lý đề cao hình thức tuyển chọn quan lại bằng hình thức tập ấm, tiến cử đề cử.
Dưới thời Trần việc tổ chức thi cử được tổ chức qui củ hơn, tổ chức thi đều đặn
hơn và bắt đầu định ra các học vị.
Như vậy, hình thức tuyển chọn quan lại bằng thi cử đã từng bước được tiến
hành tuy nhiên nó chưa hoàn toàn thay thế được các hình thức tuyển chọn quan lại
bằng cách tiến cử ấm cử. Do đó nên đội ngũ quan lại đã qua thi cử vào làm quan
trong triều đình còn bị hạn chế mà chủ yếu bộ máy quan lại phục vụ cho nhà nước
lúc bấy giờ chủ yếu là con em của các quí tộc. Quyền lực lúc bấy giờ tập trung vào
các quan lại quí tộc.
Thứ tư pháp luật thế kỉ XI đến thế kỉ XIV mang tính thân dân, pháp luật thời
này tính hà khắc chưa cao. Nhà Lý bước vào xây dựng nhà nước trung ương để


củng cố quyền lực của mình các vua nhà Lý đã đặt ra Pháp luật. Pháp luật được
xem là công cụ hiệu quả để quản lí nhà nước và xã hội trong mọi thời đại. Pháp
luật không phải đến thời Lý mới có, pháp luật dưới thời Lý dựa trên các luật pháp
trước đó để xây dựng nên bộ luật thành văn để quản lí nhà nước một cách dễ dàng
hơn. Nhà Lý đã cho ra đời bộ luật Hình thư đây là bộ luật thành văn đầu tiên ở
nước ta. Và ở các vương triều sau nhà Lý do yêu cầu của việc củng cố quyền lực
nhà nước nên pháp luật đã được củng cố hơn. Các luật từ triều đại Lý – Trần – Hồ
đều có một đặc điểm chung mà cũng có thể xem đó là một điểm tến bộ so với xã
hội phong kiến đương thời. Để cho việc xử án được công minh, nhà vua có thể

nghe được nỗi oan trái của nhân dân, dưới thời Lý, vua Lý đã cho đúc một chuông
lớn ở điện Thiên An, nơi vua thường ngồi xử kiện ai có oan trái gì thì đến đánh
chuông. Do ảnh hưởng của tư tưởng Phật giáo nên hầu hết các vua của Lý – Trần
đều gần gũi với nhân dân, quan tâm nhân dân. Việc đặt ra Pháp luật bên cạnh việc
bảo vệ quyền lực của giai cấp thống trị, củng cố chế độ trung ương tập quyền thì
cạnh đó quyền lợi của nhân dân phần nào cũng được bảo vệ.
Về mức hình phạt được qui định chưa tương xứng với hành vi và hậu quả
của tội phạm. Nhà Lý – Trần đã đặt ra qui tắc chuộc tiền. Tùy vào tội nặng nhẹ mà
bắt nộp tiền ít hay nhiều. Bước đầu xây dựng nhà nước và dưới ảnh hưởng tư
tưởng của Phật giáo nên Pháp luật ở thế kỉ XI đến thế kỉ XIV tính hà khắc chưa
cao. Trải qua các thời kì phát triển của chế độ quân chủ trung ương tập quyền, yêu
cầu củng cố nhà nước ngày càng cao hơn do vậy tính hà khắc của Pháp luật cũng
được nâng lên.