-----

-----

- 2017

2017


ch

c bày t lòng bi

th

n quý

i h c Qu ng Bình

n tâm d y d , truy

nh ng ki n th c quý báu trong su t b

i trên gh gi

cg il ic
h c Xã h

,t

ng.

n quý th y cô giáo trong khoa Khoa

u ki n thu n l

c bi t tôi xin t lòng bi

t cho tôi

tôi hoàn thành khóa lu n này.

n th

n tình

ng d n tôi trong su t quá trình nghiên c u và hoàn thành khóa lu n.
Xin g i l i c
u ki

n Trung tâm h c li

i h c Qu ng

tôi v ngu n tài li u tham kh o. C
ng viên, khích l tôi trong

su t khóa h c và trong su t th i gian nghiên c u và hoàn thành khóa lu n t t
nghi p.
Trong quá trình th c hi n khóa lu


u ki n th

c

còn h n ch nên ch c ch n không tránh kh i nh ng thi u sót, kính mong nh n
c s quan tâm góp ý c a th y cô và các b

Chân thành c

khóa lu

c hoàn thi n


L

u do chính tôi th c hi
ng d n c a th
lu

is

u và k t qu nghiên c u trong
c.

Tôi xin ch u trách nhi m hoàn toàn v n i dung khoa h c c a công trình này.

Tác gi khóa lu n

Cao Th Di u Thúy



M CL C

M

U .........................................................................................................................1

1. Lí do ch

tài .........................................................................................................1

2. L ch s v

..............................................................................................................2

ng và ph m vi nghiên c u ...............................................................................6
u .............................................................................................6
óp c a khóa lu n ..............................................................................................7
6. C u trúc khóa lu n.......................................................................................................8
N I DUNG......................................................................................................................9
T

THU T VÀ Y U T

T

THU

NGUY N KHUY N, TR N T


A
YC

C

I VI T NAM...............................................................................................9
I.1. T thu t .....................................................................................................................9
I.2. Y u t t thu

i Vi t Nam....................................................9

I.3. Y u t t thu
s

n Khuy n, Tr n T

i góc nhìn c a l ch

hóa và xã h i Vi t Nam n a cu i th k XIX...................................................11
NG NHÂN V T TR

C A NGUY N KHUY N VÀ TR N T
II.1. Nhân v t tr

TÌNH

THU T

...................................................17


thu t c a Nguy n Khuy n, Tr n T

II.2. Các d ng th c nhân v t tr

..........17

thu t c a Nguy n Khuy n..............19
ng ......................................................................20

i tr

............................................................................25

II.3. Các d ng th c nhân v t tr

thu t c a Tr n T

...............33

i th tài...............................................................................34
i t trào .............................................................................38
U HI N C A Y U T
KHUY N, TR N T
III.1. Gi

T

THU


NGUY N

....................................................................................45

u ............................................................................................................45

III.1.1. Gi ng tâm tình ...................................................................................................46
III.1.2. Gi ng t trào......................................................................................................50
III.1.3. Gi ng c

.............................................................................................54


III.2. M t s bi u hi n khác c a y u t t thu

n Khuy n, Tr n T

............................................................................................................................58
III.2.1.Y u t t thu t bi u hi

................................................................58

III.2.2. Y u t t thu t g n li n v i các s ki n trong cu
III.2.3. Y u t t thu t bi u hi

ic am

it

.........58

t và l p t v ng

kh u ng ........................................................................................................................59
III.2.4. Y u t t thu t bi u hi n qua các hình nh bi
III.3. Y u t t thu

n Khuy n và Tr n T

thu t.......62
i

sánh. ...............................................................................................................................63
K T LU N ...................................................................................................................68
TÀI LI U THAM KH O .............................................................................................70
PH N PH L C ..........................................................................................................72


M
1. Lí do ch

U

tài

Nguy n Khuy n (1835-1909) và Tr n T
cu i th k
ch

-


v n còn vi

n nh

ng chuy n ti p gi a hai th i k
nhà t

Nguy n Khuy

u th k XX - trên

c: t

i sang hi

i. N u

m có s phong phú v cung b c và gi

im

u,

chi ph i quá ch t ch trong các

quan ni m công th

cl c

n ti p t n


c c truy n

nT

h c có tính ch t thu n phong ki n sang n

u có tính ch t thành th theo l
h c dân t c nh ng b c ký h

n ch

u tiên v

is

c

n cho n
ng, chân th c, c th và chi

ti t
Nguy n Khuy n và Tr n T
cùng c

t trong nh

i bi u l n nh t và cu i

i Vi t Nam, h là nh


ng ki n nh

c

a l ch s dân t c: t n m t ch ng ki n s th t b i c a tri
nhà Nguy n và các phong trào

cm tk

và hi

i nh n th y m

là nh

c am th

ng phong ki

l p trí th c phong ki
th , cu

tl

i di n cho h

ng

i sang hi


c cho t ng

c th c t l ch s dân t c. Vì

i và tác ph m c a h mang nhi u tâm s sâu s c, quy t

xã h i và có m t s y u t
t

i th

ts s p

im ic

c nhi u v
n chuy n mình

i.

Và trong n

i Vi t Nam thì ít có tác gi t k chuy n v

mình, t l y cu c s ng c a mình làm ch t li u cho nh
li n v i ý th c gi u kín cái tôi cá nhân c
im ic av
t thu


n

i Vi

i quá trình

ng thoát ly nh ng l l i phong ki
n tr thành m

i

ng

ng ch y

giai

n cu i th k XIX. Và trong nh ng sáng tác c a mình, thì Nguy n Khuy
nT

u s d ng y u t t thu

h th hi n s tr i nghi m v cu

ic ab

n, m t cách th c
ng th i nó còn nh m m c

gi i phóng nh ng s bí bách, kìm hãm và gi i h n c a cá nhân tác gi

i. T thu t m c dù không ph

c tính riêng trong các sáng tác c a
1


Nguy n Khuy n và Tr n T

t trong nh

i nh t t o

nên phong cách riêng c a hai tác gi .
Là nh
T

ih

c tác ph m c a Nguy n Khuy n và Tr n

c bi t là nh ng v

thu t, chúng tôi có m t

am

c in d u trên t ng trang vi t. V i mong mu n

c tìm hi u sâu s


y u t t thu t và hi u qu c a nó trong vi c góp ph n

làm nên giá tr cho v
quy

ng sâu s c v

a Nguy n Khuy n và Tr n T

nh l a ch n và th c hi

tài: T thu

n Khuy n, Tr n T

v i hy v ng nó s góp thêm m t cái nhìn m i, m
sáng tác c

ng ti p c n m i v i các

ng th i t trang b , b

cho b

ng và nâng cao ki n th c

ng gi ng d y sau này.

2. L ch s v
Nguy n Khuy n và Tr n T


nghi

phong phú, ph n ánh rõ t
t

i sang hi

c

n giao th i

i. B i v y mà nh ng sáng tác c a h

quan tâm t các nhà nghiên c u, nhà phê bình cùng nh
Trong quá trình tìm hi u và nghiên c u v

c khá nhi u s
i yêu m

tài này, chúng tôi nh n th y có nh ng tài

li u khá tiêu bi
2.1. V các tài li u nghiên c
n Khuy

n Khuy n
c gi i thi u trên báo chí t nh

u tiên là trên t p chí Nam Phong

th

. Nhà nghiên c

thi

ac

y u là ph
ng Hàm trong Qu

m

i

.
Nguy n Khuy n

nghiên c

a th k

t Nam ki t xu t [27], nhà

u m t cách khá toàn di n v cu

i và s nghi

i. M t cái m c quan tr ng
n nghiên c u v Nguy n Khuy n là s

Khuy n [20]. V i m t kh

ch

m và gi i thi u, t

c nhìn nh
Nguy n Khuy n

Nguy n Khuy n

tình

Nguy n Khuy n

2

n

i c a cu n
il

c

n Khuy n
ts c
c


Nguy n Khuy


c nghiên c u m

y

k ni

và toàn di n nh t là trong d p

-

c a m t ngu

li u khá phong phú t cu n Nguy n Khuy n - tác ph m do Nguy
t m, biên d ch, gi i thi u thì cu n sách Thi hào Nguy n Khuy n là s th hi n nh ng thành t

i

n trong vi c nghiên c u Nguy n Khuy n

c a toàn b gi i nghiên c u. Ph n quan tr ng nh t c a t p sách là nh ng bài vi t tìm
tòi b n s c, pho

, lý gi i th

th

áng nh ng bi

thu t c a nhà


xu t x

k ch di n ra trong tâm tr

c cu

thu t v

phúng, tr tình, t th c, tà

c ra m t b

i, ngh thu t trào
n Khuy

c, t nh ng

nhà nghiên c

c p

m

t hi n thêm nhi

n m i m , góp ph n kh

nh v


nh Vi t Nam

trí Nguy n Khuy n là:
tình l n c

ts c

c Vi t Nam cu i th k XIX

V nghiên c u y u t t thu

n Khuy n thì GS. Nguy n L c và

u có ý ki n cho r ng, nh

gi

i, nh ng bi

Nguy n Khuy n - v tác gia và tác ph m

m t cách th

nh

m

tài t thu t, t h

tv b


u xu t phát t nh ng tâm s riêng tây c a tác

m ch t t thu t và th hi n rõ phong cách Nguy n Khuy

Nguy n Khuy n

vi t khá nhi u v mình, khi thì vi t có tính ch t tr tình, khi thì vi t có tính ch t trào
u bu n
nh

M t lo t

thu t ho c g i b n bè, con cái là nh ng bài

thích c a Nguy n Khuy n. Và nh

i ti

ng là nh

ng b c tranh t h a hóm h nh, sâu s c c

n Khuy n

121].
2.2. V các tài li u nghiên c

nT


Công trình phê b

Tr n T

c

i công phu, h th

là t p sách Trông dòng sông V c a

Tr n Thanh M i [15]. Bên c nh vi

n i dung và ngh thu t

gi i thi

n Thanh M i

ra nh

i s ng hi n th c.

3

n h n ch c

tài


Vi c nghiên c

ch

th c s phát tri n m nh c v s

ng k t

ng l n

c nh n m

khi các nhà nghiên c u và gi ng d
là m

c thu

nh ông
t tài

cl

dân t c m t cách tài tình

i mi n Nam, Nguy n S T

v n d ng ngôn ng
c bi

u trong n n thi ca trào phúng c
c trào phúng Vi t Nam t th k


[29]. Nhà nghiên c u V n Tân trong
1958

tT

nhi

c nhà
n

c a dân t c, bên c nh

i bi

n Khuy n, Tú M

Vào nh

n Tú

a th k
i, v i kh

Ph n.

-

m nh n tinh t c a mình, các trang vi t c

n làm sáng rõ thêm các giá tr ngh thu

S

nt

tri n, th hi n s

n nay, ti n trình nghiên c

p t c phát

n Tuân trong Chuy n ngh

im

góp thêm hai m c bài Gi

i trong ti ng nói Tú

. Nh

các ngu

và Hi n th c và tr tình
u nên Nguy

sung thêm nhi u chi ti
g c r tr tình

ngu
ú


ic i

th

ab

11]. Trong Thi pháp

[12], nh v n d ng các ph m trù và cách ti p c n c a thi pháp h c hi n

i, tác gi H

ng nh n xét khá m i m và ch c ch n v

quan ni

i, v không gian, gi

i m t góc nhìn m i, nêu ra m t s nh

nh m i, b sung và giúp chúng ta hi u

u nh
- v tác gia và tác ph m

c ra m t b

h p các bài vi t c a nhi u nhà nghiên c u, gi ng d
khám phá, phát hi n thêm nhi u giá tr m i m , góp ph n kh

T

i bi u xu t s c c

p
c thu c nhi u th h
nh v trí c
t Nam.

V y u t t thu
Hi u có ý ki n cho r

Tr n T

ông. G

mi n B c, nhà nghiên c u
Trong m t s bài t thu t, T

m t cách tình t [...] Trong m t s
lòng t i c c, oán trách xót xa

gi u ho c khoác lác

t thu t, ta th y qua ti
26, tr 168-

c

i là n i

thu t c a T

t theo bút pháp tr tình và có bài vi t theo bút pháp t trào. Còn
4


mi n Nam, nhà nghiên c u Th ch Trung Giã phân lo

nT

n

T ng th nh t g m nh ng bài trào phúng, t ng th hai là nh

lo

t ng th ba là nh ng bài tri t lý, t ng th
ba lo

i,

thu t. [...] Nh ng c

i, tri t lý) ph i b

u b ng lo i t thu t, nh lo i này

chúng ta th y rõ thân ph n tác gi v i giai c p tác gi . [...] Lo i t trào ch là m t
ng h p c a lo i này


26, tr 79-

y, Th

p t trào

thu t.
ng bài

n L c nh
vi t v mình, v cu c s

m c a mình.

hi n r t rõ

Ngoài ch

ph n ánh cu c s ng, ph n ánh sinh ho t, Tú

t b ph n sáng tác vi t v b n thân mình.
y ut

ng

S nh n m

u t tr tình và
u Tr


n ý th c cá nhân và ti

i gi

it

nT

gi i thoát cho mình, t kh

nhân cách mình, t o thành m t th cân b ng m

nh

c l i truy n th ng

t kh

ng c a mình.

th i

t thiêng mà cái chí m
i ki u t trào th dân, tác gi
Trong c m th c th dân, b ng l i t

u t trào c
trào, t v

o nên m t ki u nhà nho th dân, m t ki u tr tình trào


phúng th dân

sánh s khác bi t c a hai phong cách t trào
N u ki u t trào c a Nguy n Khuy n

n Khuy n và Tr n T

là ki u t trào ngôn chí, [...] ki u t trào v n mang tính ch t giáo hóa, phi ngã hóa,
i quy ph m c
l

T
t quy

à nho

u t trào c a

m tính ch t th dân

t trong nh

y u

nh làm nên tính b t quy ph m, t o nên s c thái hi

nhà nho c a T

u t trào


425] so v

a các nhà nho trung

i.
y, v

v y u t t thu

dù có lúc không g
a hai tác gi

n Khuy n và Tr n T
t ng

c các nhà phê bình, nghiên c

lâu qua vi c d n ch ng và gi i thi

nh c a y u t t thu t
c quan tâm t
u v tác gi , v

5


l ch s

t c a t ng ph


ng nghiên c u, các khía

c nh t thu t trong các tác ph m c

h

c quan tâm t phía n i

dung khách th ph n ánh trong tác ph m.
Tóm l i, các nhà nghiên c
nghiên c

c Vi

n y u t t thu

i ch là nh ng ý ki

ch

tìm hi u,

n Khuy n và Tr n T

c dù

á, nh

c s tr


thành ngu n tài li u g i m r t quý giá giúp chúng tôi có th k th a và khai tri n m t
s v

v y u t t thu

nh, v

n Khuy n, T

nghiên c u y u t t thu t

m t vi c làm m

n Khuy n, Tr n T

tài c a khóa lu
c bi u hi n c a y u t

t ra v

tìm hi u v

T thu

i m i quan ni m th
c ph n ánh hi n th

kh ng


n Khuy n, Tr n T
uan ni m ngh thu t v

i s ng c

ng c a Nguy n Khuy n,

T

n trình v

3

i

i Vi t Nam n a cu i

th k XIX. T

sang hi

n

ng c

n chuy n ti p t

i

i.

ng và ph m vi nghiên c u

3

ng nghiên c u

T thu

n Khuy n và Tr n T

3.2. Ph m vi nghiên c u
n Khuy n, chúng tôi ch y u d a vào tác ph m Nguy n

V
Khuy n - tác ph m (Nguy

m, biên d ch và gi i thi u) [10] có t ng

s

Hán).
V

nT

tác ph m và giai tho i (Nguy
[11] v

n ch biên


Nguy

d ng m t s

a Nguy

Phùng, Nguy n Công Tr

4

i thi u)

Nôm.
ph c v cho vi c nghiên c u và hoàn thi

chi u và làm rõ v

-

y u d a vào tác ph m

tài, chúng tôi còn s

u, Nguy
Nguy n Trãi, Nguy

.
u

6


i


Trong quá trình th c hi

tài, chúng tôi s d

c u chính sau:
4

ng kê; so sánh
an tr

x

tài: th ng kê, mô t s

Khuy n và T

u tiên chúng tôi v n d
u t t thu

ng kê và mô t s

a m t s tác gi tiêu bi

n
u t t thu t trong


c Vi t Nam th k XIX. Cùng v

th ng kê, trong quá trình phân tích, lý gi i v

, chúng tôi s d

i chi u y u t t thu t bi u hi
i nhau và v

n Khuy n, Tr n T

i kh

t

ib

c nh ng

thu t c a m
4

ng h p

V nd
t ng h p các v

n y u t t thu t trong ph m vi n

tài. Qua


khái quát m t cách h th ng các bình di n nghiên c u.
4

c

S d
bình di

c, chúng tôi nghiên c
n: quan ni m v

quan v i cái tôi tr tình - t thu t c

) và gi

thu t c a

Nguy n Khuy n, Tr n T
Chúng tôi v n d

t các y u t t thu t trong

a hai tác gi

t Nam nh

a cu i th k XIX

u th k XX nh m lý gi

Khuy n, T
ph

n trình v
i sang hi

5

thu t Nguy n
ng và phát tri n c

c dân t c t

i.

a khóa lu n

Khóa lu n s góp ph n làm rõ vai trò c a y u t t thu
Khuy n, T
th

t trong nh
c tr

c ph

n cu i th k XIX. Nêu b
Khuy n, Tr n T

im

i s ng c

c nh

n trình v

Vi t Nam cu i th k XIX sang nh

m
i t Nam

thu t Nguy n
ng, chuy n mình c
u th k XX

7

n

s xu t hi

i
i


cá nhân qua cái tôi tr tình - t thu t cùng nh
hi n

m


thu t c a hai tác gi

chúng ta nh n th
kh

ng d u n c a tác gi

nh v trí, vai trò c

c

ng th i vi c nghiên c u này s giúp
m

n Khuy n, T

t Nam t ph

ng

i sang ph m trù hi

i.

6. C u trúc khóa lu n
Ngoài ph n M

u, K t lu n, Tài li u tham kh o và Ph l c thì ph n N i

dung c a khóa lu n g m

thu t và y u t t thu

a Nguy n Khuy n, Tr n T

yc

i Vi t Nam
ng nhân v t tr

thu t c a Nguy n Khuy n

và Tr n T
u hi n c a y u t t thu

8

n Khuy n, Tr n T


N I DUNG
THU T VÀ Y U T

T

THU

A

NGUY N KHUY N, TR N T


Y

C

I VI T NAM

I.1. T thu t
T thu t là m

a sáng

c, b

c bao gi

t nhu c u n i t i hóa b n thân, và ch th sáng tác luôn có nhu c
phóng nh ng n c t

n s chia s th gi i n

gi i
c gi . Và

nghi m nhiên t thu t s tr thành m t kênh giao ti p tích c c gi a ch th sáng t o
v i ch th ti p nh n.
Theo T

n tri th

M t tác ph


(Dictionary of Culturual Literacy) thì t thu t là

c vi t v chính cu

c rõ ràng

T thu t là ti u s

cm

b n thân anh ta ho c cô ta
nh

i vi t v chính

a Abrams khá r ng cho c

i không ph

gi i h n n i hàm khái ni m

là sáng tác c

m tt

- nhà

lí lu n c a th lo i này, trong cu n T thu t


Pháp

thu t

Truy n k mang tính ch t nhìn l

i có th t vi t v cu c

s ng c

i s ng riêng, nh t là s hình thành nhân

cách
Trong cu n T

n thu t ng

c thì các tác gi

ra r ng t thu t

yêu c u trình bày m t cách súc tích nh ng s ki
thu

y ra trong cu

i nhà

i vi t ph i h t s c tôn tr ng tính xác th c c a các s


ki n
V i nh ng khái ni

thu

hi u n i hàm khái ni m t

thu t t c là k v b n thân mình, ho c là ghi l i nh ng chuy n v
và v xã h

s

ng ki

thu t này ph i liên quan và g n bó h
k v chuy n mình, chuy

i

i t thu t: tác gi - nhà

m nhìn c

thu

i Vi t Nam

i Vi t Nam không ph

c a các s gia Châu Âu, mà là th


ng cách t

ib

I.2. Y u t t thu
Th

b n bè

ng trung c

i phát tri n r c r c a dân t
9

m
i k mà


h u h t các truy n th ng quý báu c a dân t
tt

nh cao; tâm h n Vi t Nam, nhân cách Vi

c bi u hi

c kh ng

i v y mà chúng ta khó có th hi


i Vi t Nam hi

in

uk

i Vi t Nam là m t n
quan tr ng trong l ch s
l

c, ngôn ng

ng th i k

c này.

c g n li n v i m

c

nc ck

c phong ki n Vi

c xác

t t i s c c th nh r i chuy n d n t i ch

tri n tron


c phát

ng xã h i phong ki n v i ý th c h Nho giáo và l

ch y u là t ng l p trí th c - nh

cao lúc b y gi

t n t i và phát tri n trong su
h ng yêu

i th k

c, c m h

tách r i kh i c m

i Vi

trong s suy thoái c a ch

n cu i th k XIX phát tri n

xã h i phong ki

Nho giáo trong xã h i nên các tác ph

s t gi m v trí c a
a nh ng t ng l p trí th c phong ki n


mang nhi u tâm s sâu s c, ch t ch a n i ni m b t l c nhi

trong cu
Nam

i

o, th s .

Có th nói n

thu t d

ng sáng tác

i, nó ph

i v y mà các v n

i s ng tâm h n cùng v i nh ng bi n c

ic am

ng chuy n v n c a l ch s xã h i Vi t

th k XIX. Y u t t thu

c

tr tình b ng cách thu t k n i lòng mình, c


ng c a mình

Theo chúng tôi, n i hàm y u t t thu

i Vi t Na

c th hi n

n ch y u sau:
Th nh t, y u t t thu

i Vi t Nam bi u hi n

h

tài

t trào, t thu t
ng th hi n

T thu t, T thán, T

n

v nh, M n thu t, Thu t hoài, C m hoài, T tình, T
C m hoài

(Ph


ph

Ch ng h n, Thu t hoài

ng Dung), M n thu t (Nguy n M ng Tuân), các bài

M n thu t và Thu t h ng c a Nguy n Trãi trong Qu c âm thi t p, m t s bài T
thu t

a Lê Thánh Tông, T thu t (Nguy n B nh Khiêm), T tình I-II-III

(H
Th hai, y u t t thu

i Vi t Nam còn g n li n v i vi c thu t

l i, ghi l i nh ng s ki n x y ra trong cu

i c a tác gi lúc v

m,
S ki n

trong d p l t t, các chuy
10


hành c a Nguy n Du,

hành c


m

nói m i bi n c ,

l i d u n trên t ng
y, nhìn chung thì y u t t thu

c

bi u hi n khá phong phú, nó tr

c sáng tác m

a các

y gi m t di n m o m i kh i s
I.3. Y u t t

thu

n Khuy n, Tr n T

nhìn c a l ch s

i Vi t Nam n a cu i th k XIX

c Vi

n n a cu i th k XIX, v l ch s


t s ki n th

c Vi

c dân Pháp b
V

ac

u và k t thúc b

ub

cáo hi n th c c a Tú

n Khuy n

u ki n xã h i có nh ng

bi n c tr

t truy n th

iv

n n a cu i th k XIX có nh

v


u

u công cu c khai thác

n n a cu i th k XIX b

c c a Nguy

c ng hi n nh

cb

) r i k t thúc b ng s th t b i

c a phong trào C
thu

i góc

c dân t

ms

c n a cu i th k

us

nh cho l ch s phát tri n c

ng c a l ch s , có th


k t thúc truy n th ng c

c thù riêng và có nh ng

c Vi t Nam

c nh

s m ra m t th i k m i, chu n b cho s phát tri n hi

u th k XX
ic

c

578].
Cùng v i s

a th c dân Pháp, ch

k XIX b
truy n th ng b
nhi u th k

ng ho ng v
ol

v


ng và chính tr ; các giá tr

ng trí tu và quy ph

cho xã h i nói chung, cho vua quan và trí th
i s ng c a c

n a sau th k

c kia c a nó. S gi m thi u hi
là nguyên nhân tr c ti

n s kh ng ho
i th k XIX

cs
và ngo i xâm thâm nh p sâ

c

ng phó v i m i tình

ng t ng t gi a Vi t Nam và Pháp, Kh

[17, tr 18]. Nh

c
Trong

c s gia nh p c


c, Kh

hu ng x

phong ki n Vi t Nam cu i th

c cu c
c ch c

n c a Kh
ng lúc b y gi

u th k XX, xã h i Vi

Vi t Nam
ng

và khai thác kinh t c a th c dân Pháp. Y u t ngo i lai
im tc
11

i s ng dân t c, t kinh t , chính


tr

n xã h

c


t c nh ng bi

c dân t

ng sâu s

n này. Qua các tác ph m c

t Nam

n a cu i th k XIX, chúng ta nh
nho trí th

i s ng

ng c a m t th h nhà

c th i kh c giao th i c a l ch s dân t c. M t Nguy

m t Hoàng Hoa Thám tu n ti

gi v ng khí ti
mà gi

quân t ; m t Nguy
hiên ngang khí phách c

i
o nhà


t Nguy n Quang Bích

i anh hùng th i lo n:
ng g p gh nh hi m tr ch ng s

Tu i già y u này th

nn

Ch trung hi

u có m t tr i chi u d i,

Kh

ng che ch
(

M

c.

hành t
t khu

c bình yên.

y-


ng núi, t an i - L i

ch)

n v i ti

Xa giá c
Nhân dân b n b

c sôi l a b ng.

Trách nhi m càng cao thì m i lo càng l n,
ng, mà riêng th n v i ti ng anh hùng.
(Lâm chung th i tác - Làm lúc s p m t - L

ch)

t thúc phong trào C
ch t c a ông, m t m

i cái

p, m

i

o theo nhà nho chính th ng

t thúc


76].
Trong th

i giao thoa v

a cu i th k

u th k XX, cùng v i s c m nh v khoa h c k thu t c
Vi

v i tính cách là nhân v

n

c các nhà nho
i sau ph i nh n ra s vô

ng c

cái h c thuy

c

r n n t c a quan ni m v nhân cách nho giáo
n nh ng cái m
n cu i th k

u th k XX

t h th ng giá tr


n cu i th k XIX, khi Nho giáo
c l nh ng m t h n ch không th kh c ph c

c s xâm nh p c
nho c g ng gìn gi

giai

ng ph m ch t cao quý mà các nhà
ng b

c cu
12

c


c a th c dân Pháp thì l ch s m i ch ng ki n m t s

i to l n trong quan ni m

v nhân cách c

các cung
a cái nhìn th m m

b

i v i cu c s ng,


báo hi u s suy gi m c

c

Nho gia truy n th ng
Và trên n n t ng c a th i k
thu

c

n hành kh o sát y u t t

a sáu tác gi tiêu bi

Hán c a Nguy

Nguy n Công Tr
Nguy n Quang Bích (Xem b ng th ng kê

ph l c 1). Có th nh n th

sáu tác gi trên, s

a

u t t thu t chi m t l trung bình kho ng
n Khuy n và T

thu t chi m t l kho

c

ut t

y ta có th nh n th y r ng, nhu c u t giãi bày

t Nam

th k XIX là r t l

Nguy n Khuy n và Tr n T

c bi

thu t c a

y chính là s th c t nh v ý th c cá nhân, v

cái tôi tr tình - t thu t, m t thành t u n i b t v n i dung c

t Nam th k

XIX.
V i nh ng v

thu t y, Nguy n Khuy

m

nT


các

i c t, ch gi u, th m chí là t trào v b n

thân mình, trình bày b

t k vô tích s , m t ki

n xã h i, b i m t khi không nhìn mình b

i th a trong c

ng thánh nhân quân t thì

i b ng c p m t giáo hu n n a. Tr v v
i t nhiên, các tác gi

ng th i nhìn cu c s ng xã h

phát hi n ra m
c chuy n c

i c a th gi
c, m

c hi n th c

gi


nó v n có. Nhà
i

ng cho cách ti p c n hi n th c m i, chu n b cho

n sau

i các sáng tác trào phúng,
không còn là tác gi

Nguy n Khuy
th ng

i th c,

c nhà Nho truy n

a [34, tr 307].

Xã h i Vi t Nam cu i th k XIX
chuy

u th k

ng thành th

c bi t là

các thành th


n hóa và b n thân các nhà nho

c ti

m hình

dân, th hi n s chiêm nghi m sâu s c nh ng l i s ng c

13

i s ng xã h i th
im t


l

i m i pha t p, nh

ch nhác. T

truy n th

ng gi

i m , gi

t thu t:

D


ng.
V

t bút chì
i thi)

ul

Hay:

i ti ng,

Ch

ch sang Tây
(Mai mà t h ng)

Xã h i Vi t Nam cu i th k
sinh quan phong ki n, s

us s

c a h th ng nhân

cc

o ra m t xã h

y


ng: vua ch ng ra vua, quan ch
ch

i ch n
r il

i

nT

t nhìn

i trong b t l c:
B

c ai, ta chúc m y l i:

Chúc cho kh p h t c

i.
c,

c cho ra cái gi

i.
(Chúc t t)

Khác v i các tác gi
XIX


c Vi t Nam cu i th k

ti p t c m

thân ph

giai nhân, Nguy n Khuy n và Tr n T
soi r i tâm h n mình. T
th ng: t m
h
l p

pm

m th m m

c bi

ng th m m cách tân so v i truy n
bi n trong xã h i k

m th m m

ns

i m i quan ni m ngh thu t v

i v a phù

a là m t t t y u c a s v


c: t ki

ng

i trung quân ái qu
n Trãi, Nguy n B

i th hi n b
Hán c a Nguy

ki u con ng

i
iv

i c a l ch s xã h i

ca Lý Tr

y gi là c m

p chân th c c

quan ni m th m m d
h pv is

i tài t
t thu


v m

tìm th y v

u th k

il yn

ng v

l ch s

nn

i th

ng l

Cao Bá Quát; và cu i cùng là ki
14

n

n Công Tr ,


Nguy n Khuy n, T

t thu t c a Nguy n Khuy n và T


m ngh thu t v
nh

i Vi

i m i so v i ki

t

g n v i ki

c hi

Cùng v i s

i.

i thay trong quan ni m ngh thu t v

th i gian ngh thu

i thì không gian và

t thu t c a Nguy n Khuy n, T

m

i

i Vi t Nam, mô hình không gian ngh thu


n là không

t xu t hi n không gian nhàn t n - n d
Nguy n Trãi, Nguy n B

u

bi n d

n

Du, không gian tr n t

t c hóa trong

n Khuy n và cu i cùng là s phai nh
S bi

i không gian g n li n v i s
thu

i xã h i, s t ý th c c a con

Y u t c m th

ng và bi

i rõ nét


i

-528]. Có th

n

ánh d u s phai nh t c a không gian ngh thu t truy n

Khuy n và T

th ng, m ra không gian sinh ho

c l và càng giàu

tính sáng t
c Vi

n n a cu i th k

ng c g ng m

nh m phá v nh ng quy t c bi u hi n truy n th
m t l i bi u hi

c phong ki

cc ab

ngh thu


hi n c

is

n d n t b tính ch

ti n t i dùng l i th hi n b ng hình th c b
nôm na mách qué, giàu tính ch t tr

ng th

cl ,

t giàu tính ch t trào l ng,
n này không ph i

là l ch s và thiên nhiên, mà là nh ng v

c t y u trong cu c s

s

i hi n ra không ch có hai lo i quân t - ti u nhân, mà còn có

nh ng ki
t

n

i s ng, không ng i


khôi hài dân gian

ph

V

n

i khác và b
Có th

u xu t hi n ki

i

ng th m m c
ng nh t v

c, v
c mà tách ra kh

p

o

c g i tên m t cách khác, mà là cu c

s ng


15


Tóm l

c Vi

c

n n a cu i th k XIX, t ph m trù th m m
n sang ph

ki u nhà nho m t g c vào nh

c chuy
t thu

ng, con
c bi u hi

t t thu t c
XIX nói chung và

n

u th k XX; t ki

i trung
i cái tôi tr tình


ki u nhà nho tài t

n Khuy n, Tr n T

16

m nét

t Nam n a cu i th k


NG NHÂN V T TR

TÌNH

THU T C A NGUY N KHUY N VÀ TR N T
II.1. Nhân v t tr

thu t c a Nguy n Khuy n, Tr n T

ng nh

Nhân v t tr

cb cl ý

th c tác gi . Nhân v t tr
hi n ra t
s


ng d

a tác gi -

n c a k t c u tr

ng nét, hay m t vai

ng có s ph

nh hay có th gi i n i tâm c th

nét v chân dung

i có th hóa thân
y u t nh p

trong m t nhân v t khác, t o thành nhân v t tr tình nh p vai. T
vai và y u t t thu t tâm tr ng trong tác ph m tr
nhau. Nh

t ch quan riêng bi t c

cho tâm tr
th

m t thi t v i
i có th tiêu bi u

ng c a m


i

i, c a m t giai c p, m t

t tiêu bi

a

vi c sáng t o nhân v t tr tình.
c bi t, trong nh ng v

thu

ng nhân v t tr tình l i có m i
tt

liên h tr c ti p v i cái tôi tr tình c a chính tác gi , b
truy n, là ti u s tình c m c

trùng khít v i ch th tr tình trong

ng tác gi là s nh p thân c a toàn b
là ý th c c

c bi t

i sáng t o vào trong tác ph m ngh thu t. S nh p thân này th hi n

cái nhìn, góc nhìn, s quan tâm, s l a ch n ch

c

i

ng, l

ng xã h i, s lí gi

i v i nh ng v

miêu t ;

, tình
ngôn ng ,

cái tôi tác gi - ti u s v i nh ng nét r t

ng, c m xúc, tâm lí nhân v
r

tài, th lo i;

t lo i nhân v t tr

c bi t khi tác gi miêu t , k chuy n, bi u hi n

v chính mình
Không nh ng th

ng tác gi còn là m t b ph n quan tr ng trong c u


trúc ngh thu t c a tác ph m, b
v vai trò xã h
ng tác gi

c c a mình trong tác ph
ng cái tôi trong nhân cách m

ngh thu t c
b n ngh thu

là ph m trù th hi n cách t ý th c c a tác gi

ng tác gi

tâm lí c a hình
i th hi n trong giao ti p.

c là tính ch t gián ti p c

n c a tác ph m bao gi

k chuy n ho c nhân v t tr

ic
ng m

17

i tr n thu


i

ng th i v i vi c


xây d

n y v i m t gi ng
c th i c

ng

i và c n hi

u nh

nh

n sinh ra nhi u hình

ng mang tính tri t lý) v s t ý th c c a tác gi . Ví d , có

s liên h gi a tâm tr ng Nguy n Khuy n và T
gi

i các vai

ah


bình di n t thu t, tác gi v
m

các tác ph m có

ng th

i ch

ng, v

M

i tham d , t

c th hi n b ng ngh thu t

v y s xu t

hi n c a cái tôi tr tình và ý th

i luôn song

hành cùng v i s xu t hi n cái tôi t thu
thu t s xu t hi n cái tôi tr tình

t thu

ng nhân v t


tr tình t thu t.
N

i Vi

c bi

a các nhà nho, ta ch b t

g p hai lo i nhân v t tr tình ch y u:

i thiên

i xã h
m

n Khuy n, T

y s r n n t c a nhân cách nho giáo cùng v i s th
n này, ch y u là vào kho ng cu

t c hóa c
tác không ph

n, sáng

i nói chung, hay nhân danh m t t ng l p xã h i,

m


c, mà nhân danh m t cá nhân, m t cá th

khá ph bi n nh

i t ngôi th nh t s

cho ta, ho c m t ch ng

thay th

ng lo i, phong cách cá nhân

[13, tr 601]. M t khác, v
m

t hi n

u ki n l ch s , xã h

m th m m

Cái tôi

t Nam cu i th k
i, không còn trình di

ng cao

c thiên s n a. Cái tôi y bây gi tr l i


ng c a xã h i và nhìn cu c s ng b ng con m t c a
m

. Hi

i nhi u cái m i v ch

[31, tr 605].
B i v y mà ta có th kh

nh cái tôi tr tình hay chính nhân v t tr tình trong

thu t c a Nguy n Khuy n, Tr n T
m

b n thân, v cu

ng l i t thu t tâm tr ng c a

i. Qua m

ra các bi n c chính tr - l ch s dân t c và nh
v th i cu c, v v

c, v

thu t c a h
n tr lo âu c a m
n xét c a nhà nghiên c


18

c nh n

c


Nh

th tr

nh t v i b

ng nh t ho c g

i ta g i là t thu t tâm tr ng

T các ti

nc

ng

thu t c a Nguy n Khuy n và Tr n T

Th nh t, nhân v t tr
chính là cái tôi tr tình
tình c m, m
u nh


-327].

lý lu n trên, chúng tôi rút ra các v

nhân v t tr tình

thu t Nguy n Khuy n, Tr n T

t thu t,

i bên trong c a tác gi mang m

ng th m m nh

nh, m

m nhìn ngh thu t và m t gi ng

nh trong quá trình c m nh n cu c s ng, xã h i và chính b

Th hai, nhân v t tr

thu t c a Nguy n Khuy n, Tr n T

ng tác gi

là

u


c trong cu

h

i nh ng bi n

i và xã h i.

Th ba, nhân v t tr

thu t Nguy n Khuy n và Tr n T

tuy liên h m t thi t v i b n thân tác gi
tr tình c

ng nh t, b i cái tôi
i di n cho xã h i, th

t hi

lo i

nâng mình lên m t t m khác v i cái tôi
II.2. Các d ng th c nhân v t tr

i và nhân
ng.

thu t c a Nguy n


Khuy n
Nguy n Khuy n l

t r i ra làm quan trong b i c

chính tr , l ch s dân t c có nhi u bi

ng: th

c Vi t Nam, tri u

h nhà Nguy n ch ng c y u t r i th t b
Khuy

i b ng ph

ng ho n l c a Nguy n

i s ng n i tâm c a ông l i ch t ch a nh ng

n i ni m gi

ch
n bó v i nh
v

i s ng

ng tr v v i cu c s ng yên bình


i dân quê chân tình, ch

m lòng c

y p nh

hi u vì sao

t khi v quê s ng n d t, Nguy n Khuy n sáng tác r t nhi u và có nhi
n th

c bi

h Hán là m

t ch a nhi u tâm s nh t c a ông.

n Khuy n có ba ki
hi

i sinh ho t-

nh s ;

i di n v i chính mình xu t hi n trong
ir
Khuy
y v tha v

i:


i chính th ng- xu t
trào

tình, tâm tr

y, ta v n th y hi

i
Tuy nhiên,
nh Nguy n

t nhân v t t h a, v i nh ng d n v t, kh c kho i, m t s chiêm nghi m
i

4, tr 54], v
19

thu t c a ông thì


nh n xét này l

l

n
n th y s b t tài c a mình, Nguy n

Khuy


i s cân b

quan h b n h u. Tuy v
trào, t gi

n không thoát kh i s b t

n n i ph i t

c bi t có bi t tài dùng nh ng ch

nh

di

t

d i:
m cho mình nh
Th

ng vàng!
(T trào)

n Khuy n, s

thu t ch Hán nhi

ch Nôm và y u t t thu


n sau khi tr v
l

khi t

tr v

c
u này ch ng t sau

n Bùi, Nguy n Khuy n l i ch t ch a nhi

iv

ng nhân v t tr tình

thu t c

t

phong phú.
ng
ng là ki
i dân quê và cu c s

i s ng bình dân, phi nho, g n bó v i
ng. Quan ni m ngh thu t v

a Nguy n Khuy n luôn v
lâu dài và n l c chi


i xã h i

Tam Nguyên tr

ng v i

trong ông: t ông nghè

t v quan hàn lâm trong tri

ph

i; t c
4, tr 36]. Nguy n Khuy n làm quan t t c

ph n l n cu

là m t quá trình

ng, bi

n th c khách quan c a ch th th

m t quá trình chuy n bi

th

i trong


i ông là

quê nhà, m

nm

c

im

-1883), còn

ng chiêm tr

c. Th i gian làm

già, Nguy n Khuy n bao gi

c ti ng là thanh

liêm, chính tr c. Trong th i gian t quan v nhà, Nguy n Khuy n s ng g
dân chúng và hi u bi t nh ng lo toan, tâm tình c a h . N

tr v

anh khóa Th
ho n l
không h

i


n Bùi ng

quy t gi

c ngôi v cao nh t ch n quan

n mà ch
i khác trong ông v

bi t bao nhiêu d n v
v
20

tr v
im t

i l m, ch ng v n còn ti c nu i l m,