IVIÒT SO VÀN DE TÀI DINH ClT DÒ THI
•

•

•

Ò THI TRAN PHIÉNG LANH TINH SON LA
Tran Thi Hong Yéri
Tran Thi Kim Oanh

1. Vài net ve huyen Quynh Nhai va tình hình chuyén cu*
Quynh Nhai là raòt huyén raién nùi phia tày bàc eùa tinh San La: phia bic
giàp huyén Sin Ho, finh Lai Chàu; phia tày giàp huyén Dién Bièn, finh Dièn Biéi;
phia dòng giàp huyén Than Uyèn, tình Lai Chàu; phia nara giàp hai huyén Thuai
Chàu va Muòng La, tinh San La. Huyén nàin ven song Dà, thuòe vùng kinh té lòrg
ho song Dà, càch Ha Nói hon 300 kra, càch thj xa San La 96 kra; eó nhìèu Ice
nguòi sinh song, trong dò, nguói Thài ehiéra 84,36% dàn so, Vìél 3,92%, con lai à
càe toc Khàng, La Ha, Hmòng...' Bàn làng Thài nàra dge bó song Dà. Dàn cu chi
yéu song bang nghè làra ruòng, nuang; chàn nuòi già sue, già cara. Vàn bòa eia
nguói Thài Quynh Nhai raang dàra dàu àn vàn bòa eùa cu dàn vùng thung lùng, tlè
hién qua eàu nói dàn gian; "Xà àn theo lùa; Thài àn theo nude; Hmóng àn the)
suang mù".
Cùng cu trù vói nguói Thài lai Quynh Nhai là càe nhóni nguói Viét chuyén cr
lèn vào càe thài diém khàc nhau. Tuy chiém so lugng il, nhung nguói Viét da ó
nhùng dòng góp lo lón trong vice xày dyng he thòng ehinh tri, phàt trién kinh t;,
trong dò ehù trgng dén tièu - thù eòng nghiép, thuong mai, dich vy. Nhó dò, truig
tara huyén ly Quynh Nhai eù va thi tran mói Phiéng Lanh dà va dang Irò Ihàm
trung tara hành ehinh, thuong mai sàm uàt eùa vùng^.
Nàra 2009, huyén Quynh Nhai'^ thye hién chuyén cu khói vùng long ho 8 /12
nghìn ho dàn (ehiéra 2/3 tòng so ho thuòe 7 xà eù eùa huyén); dòng thài trung làn

rS., Vièn Dàn toc hoc.
TS., Triràng Dai hoc Khoa hoc Xà boi va Nhàn vàn. Dai hoc Quòc già Ha Nói.
1. So lièu eùa UBND huyen Quynh Nhai, 2010.
2. Xem Tran Thj Hong Yèn (2011), "Càe dang thùe va thieh nghi eùa nguói Viét ó dò thj mim
nùi (nghién cùu truòng hgp huyén Quynh Nhai, tinh San La)", Tap ehi Dàn toc hgc, so 6.
3. Quynh Nhai là mot trong 3 huyén eùa tinh Sem La phài thue hién chuyén cu vi eòng trìih
Thùy dién San La.
4. So liéu eùa UBND huyén Quynh Nhai.
870


MOT SO VAN DE TAI DINH CU DÒ THI
huyén ly duge di chuyén tu xà Muòng Chién ve xà Muòng Giàng de xày dyng thi
tran mài Phiéng Lanh.
Tài dinh cu lai Ibi tran mói eó khoàng 1.500 ho dàn, gòra càe càn bò eòng
chùc eùa huyén ly eù, hai bàn nguói Thài (Nghe Toòng, Chàu Quàn) va 9 xòra eùa
nguói Viét. Thói gian chuyén cu eùa càe ho dàn bài dàu tu dàu nàra 2008, nhung
dién ra ò al vào cuòi nàra 2009. Bò raày hành ehinh cùng duge chuyén tu raò hình
nòng thòn (càp xà) sang raò hình dò Ibi (Ibi tran).
2. Trung tàm huyen Quynh Nhai mói - thi tran Phiéng Lanh
Trung tara huyén Quynh Nhai raói (Ibi tran Phiéng Lanh) nàra trèn dia phan
eùa xà Muòng Giàng, càch huyén ly eù 32 km ve phia ha luu song Dà, càch thành
phò San La gàn 70 km.
Phiéng Lanh eó vi tri dia ly rat thuàn lai, co Quòc lo 279 là duòng vành dai chién
lugc chay qua nói càe finh Dién Bièn, Lai Chàu vói Lào Cai. Day con là ngà ba tara
diém eùa càe huyén Tuàn Giào (finh Dién Bièn), Quynh Nhai (tinh San La) va Than
Uyèn (finh Lai Chàu) va là diém giao nhau eùa Quòc lo 279, Quòc lo 6 va song Dà.
Vói vi thè này, Phiéng Lanh eó Igi thè lón de phàt trién kinh té, nhàt là thuong raai va
dich vu trong tuong lai.
Ben canh nhùng thuàn Igi nói trèn, ehinh quyèn va nguói dàn cùng phài dòi

raat vói nhùng khó khan nhu mói truòng song khàc nghièt, raàt nghè nòng, phài
thieh nghi vói cuòc song dò thi ...; trong khi lai chua eó sy chuàn bi ky càng cho
r

cuòc song mói.
Phiéng Lanh là mot long chào, bòn bè bao quanh bòi dòi, nùi. Trong tiéng
Thài, Phiéng eó nghTa là bài dal bang phàng; Lanh co nghTa là dal khò khòng eó
nuóc. Ve mùa he, nhiét dò Ihuòng rat cao (gàn 40°c), trói oi bue, nòng nye, eó gió
Lào thói, ành huóng dén sue khóe va càe mal boat dòng eùa con nguói.
Theo quy hoaeh, thi tran Phiéng Lanh ròng 815 ha, duge chia thành 5 phàn
khu chùc nàng gòra:
Khu trung tàm hành ehinh quy hoaeh tap trung, bao gòra càe co quan dàu
nào, càe ban, ngành chùc nàng eùa huyén. Co so vài chat xày dyng khang trang,
ròng rài.
Khu bàn làng vàn hóa là noi tài dinh cu eùa hai bàn Thài Nghe Toòng (118 ho,
472 nhàn khàu) va Chàu Quàn (88 ho, 352 nhàn khan). Tai day két eàu eòng dòng
cu dàn eù vàn duge giù nguyén; dién tich dal ó trung hình 400 - 600 ra^/ ho, khòng
eó dal san xuàt. Kièn trùc nhà ó eùa càe ho dàn il eó sy dot bièn so vói kièn Irùe
871


HÒI CHOI TRÀU BACH LUU.

xà bòi huyén Song Lo dén nàra 2020 va tara nhin dén nàra 2030", trong rauc quan
diém phàt trién kinh té néu rò: tao dièu kièn ragi raàt cho dia phuong dàu tu xày
dyng phàt trién kinh tè - xà bòi; khai thàc càe già tri vàn hóa truyèn thòng de phàt
trién du lieh, lày thè raanh là du lieh va liéu thù eòng nghiép làra trgng tara phàt
trién kinh tè.
Trong tình hình trèn, bòi ehgi Iràu Bach Luu - Hai Lyu sé ngày eàng khàng
dinh duge già trj lo lón trong phàt trién du lieh. Cùng vói bòi ehgi Iràu, xà Hai Lyu

dy dinh sé phue bòi mot so tyc eù de khai Ihàe vào vige phàt trién du lieh, nhu tue
Chèm khoàn àn thè, thi bàt lan thà. Ben canh dò, dia phuong cùng càn eó càe giài
phàp khàc phue mot so raàt chua duge eùa bòi, nan eó bae vàn con khà phò bièn, an
ninh trai ly chua that tòt, nguói àn xin con nhièu, càe dich vu con chat chém du
khàeh, dàc biét là nan tàc duòng.

Tài lieu tham khàc
1. Ngó Vi Lièn (1999), Tèn làng xà va dia du càe tinh Bàc Ky, bàn dich, Nhà xuàt bàn Van
hóa thòng lin, Ha Nói.
2. Quòc su quàn trièu Nguyen (2006), Dgi Nam nhàt thòng ehi, bàn dich, Nhà xuàt bàn
Thuàn Hóa, Hué.
3. Ty Vàn hóa VTnh Phù (1986), Dia chi vàn hóa dàn gian vùng dàt Tó, Viét Tri.

869


VIÉT NAM HOC - KY YÉU HQI THÀO QUÓC TÉ LÀN THÙ TU

truyèn thòng, ehù yéu nhà san gò. Tuy nhièn, càe nhà san duge xày dyng sài canh
nhau, mot vài nhà eó vuòn rau nhó va chàn nuòi Ign, gà.
Khu tài dinh cu 9 xóm nguòi Viét cu va càn bó eòng chùc huyén, duge chia
lai thành 8 xóm raói nèn eó sy xào Iròn giùa càe ho già dinh so vói noi ó eù. Nhà
duge phàn thành càe lo theo dién lieh khàc nhau, bara sài Quòc lo 279 va àn sàu vào
ben trong. Ò day phò hai ven duòng quòc lo, nhà duge xày theo kiéu nhà òng, tu 2 5 làng, dién tich tu 80 - 100 ra ; là noi ó va eùa bang eùa càe ho già dinh nguói Viét
làra nghè buon bàn va dich vy. Tu lo thù hai Irò vào trong, càe bò Viét ó xen làn càe
ho Thài eòng chùc. Tai day de dàng nhàn thày nhà gaeh eùa nguói Viét va nhà san
Thài (phàn lón là nhà san cài bièn) dan xen nhau.
Hai khu Cóng nghiép - Tièu thù eòng nghiép vd khu Du Tich Quynh Long hién
dang bàt dàu trién khai xày dyng.
3. Thi tran Phiéng Lanh - mot so vàn de xà hòi va vàn hóa

3.1. Chuyén dòi ca eàu nghè nghiép
Di dàn, tài dinh cu huyen Quynh Nhai nói chung va Ibi tran raói Phiéng Lanh
nói rièng là mot cuòc càch raang lo lón bòi cùng mot lue phài di chuyén va òn dinh
chò ó cho bang nghìn ho dàn; dòng thói phài giài quyèt bang loat càe vàn de xà bòi
va vàn bòa lai dia bàn mói. Vàn de quan trgng hàng dàu là chuyén dól nghè nghiép,
tao vléc làm cho eàc ho dàn ó hai bàn Thài (Nghe Toòng, Chàu Quàn) va giùp càe
bò nguói Viét phàt trién ngành nghè kinh doanh.
Dól vai hai bàn Thài, khi ó trung tàm huyen ly eù, nguòn song ehù yéu eùa
nguói dàn là nòng nghiép lùa nuóc va lùa nuong, chàn nuòi già sue, già cara. Tai
noi ó raói, vói raò hình Bàn làng vàn hóa, eàc ho dan khòng co dal làm nòng
nghiép, phài chuyén sang thù eòng nghiép (nghè det) va eàc ngành nghè phi nòng
nghiép khàc. Hién lai, so lao dòng khòng eó viéc làm lèn tói gàn mot nghìn nguói.
Thye trang trèn Irò thành gành nang cho ehinh quyèn va eàc ngành trong huyén.
De tao nguòn song va eòng àn viéc làra cho eàc ho dàn, huyén eó ké hoaeh mó
lóp day nghè mói cho nhùng lao dòng tré; khòi phue lai nghè del eò truyèn eùa
nguói Thài. Trèn co so dò, lành dao huyén hy vgng xày dyng mot mò hình bàn làng
vàn hóa, vùa san xuàt tièu eòng nghiép, dòng thói vùa bàn san phàni cho khàch du
lieh Ihàra quan.
Thye hién ehù truòng trèn, huyén tò chùc mot so doàn di hgc tap mò hình del
Ihò cara va làm du lieh ó Bàn Làe (huyén Mai Chàu, tinh Hóa Bình). Tuy nhièn Irén
thye tè, viéc chuyén dòi nghè nghiép, xày dyng mò hình bàn làng vàn hóa gap rat
nhièu khó khan do khòng co bude qua dò, khòng duge chuàn bi ky càng. Cu thè là:
872


MOT SO VAN DE TÀI DjNH CU DÒ THI...

Thù nhàt, trong khi nghè nòng (nguòn song ehinh) khòng con nùa Ibi nghè
dèi truyèn thòng vàn chua duge khòi phyc; càe lao dòng chi quen del tran theo ky
thuàl cu, chua duge dào tao ky thuàl raói de tao ra san phàm chat lugng cao (dèt

boa). Vige tó chùc san xuàt, tièu thy san phàra, quàng bà càe già trj vàn hóa eùa
dia phuong... gap nhièu khó khan. Càe lóp day nghè raói cho thanh nièn cùng
khòng eó vòn.
Thù hai, cu dàn eùa hai bàn dèu là nòng dàn, trình dò vàn hóa ihàp, nhièu
nguói dà hét tuoi lao dòng, nèn viéc dào tao nghè rat khó khan; trong khi dang phài
thieh nghi vói noi ó mói.
Thù ba, thói gian chuyén dòi nghè tién hành trong lue càe ca quan huyén vùa
chuyén dén noi ó mói; mot so bò phàn con dang xày dyng dang dò hoae dang òn
dinh chò làm viéc raói.
Do dò, viéc chuyén dòi nghè nghiép chi dùng lai ó viéc tham quan, hgc bòi;
nguói dàn van chua eó eòng àn viéc làra. Nguòn song duy nhàt eùa 118 ho dàn bàn
Nghe Toòng va 88 ho dàn bàn Chàu Quàn dya vào trg càp (lièn va luong thye) eùa
Nhà nuóc. Theo quy dinh, nhùng eòng chùc nhà nuóc ve huu duge nhàn trg càp raòt
làn vói so tièn 500.000 dòng/ nguói; nòng dàn va lao dòng ty do duge huóng raùe trg
càp 20 kg gao/ nguói/ thàng trong thói gian 2 nàra (tra theo qui, quy dòi ra tièn raàt
10.000 dòng/ Ikg, mòi nguói nhàn duge 600.000 dòng/ nguói/ qui).
Tinh tu thói diém bài dàu chuyén cu (dàu nàra 2008) dén dàu nàra 2010, càe
ho dàn da nhàn hét so tièn va luong thye trg càp. Trong khi dò, phàn lón càe ho già
dinh da dùng toàn bò so tièn dén bù dal vào viéc xày dyng nhà eùa, khòng dàu tu
cho san xuàt. Cuòc song eùa raòt so ho già dinh bièn dang gap khó khan.
DÓi vói càe ho già dinh nguòi Viét, viéc nghién cùu, phàn tich càe dièu kièn vi
tri dia ly, dàn cu, nguòn hàng, nhu eàu tièu thy ... de khàng dinh ve trién vong phàt
trién eàc ngành nghè thù eòng nghiép, dich vy lai noi ó mói, là nhièm vu vò cùng
quan trgng va càn thièt trong ké hoaeh xày dyng Ibi tran mói Phiéng Lanh.
Trung tara huyén ly Quynh Nhai cu (xà Muòng Chién) là dai dàt làn cùng ven
song Dà. Vi tri dia ly dò tuóng chùng bàt Igi cho giao thuong buon bàn, song trèn
thye té, nò lai eó Igi cho nguói bàn va bàt Igi cho nguói rana. De eó nguòn hàng,
nhùng nguói bàn phài di lày hàng ó rat xa (Ha Nói, San La), vàn chuyén vài va do
diTÓng sa khó di, nhung bù lai, già cà hàng bòa do hg dal ra va khòng che toàn bò
thi truòng, nguói raua khòng eó quyèn lya ehgn. Nhà dò, Igi nhuan va thu nhàp eùa

càe ehù eija hàng khà cao.
Khàch mua hàng khòng chi là cu dàn song lai trung tara huyén ly, khàeh vang
lai trèn song Dà, càe truòng nói trù càp I, II, III eùa huyen, dàn eùa 7 xà trong
873


VIÉT NAM HQC - KY YÉU HÒI THÀO QUÓC TÉ LÀN THÙ TU

huyén, dàn càe huyén làn càn ven song (Tua Chùa, Sin HÒ), ma mot so xa lù ben
ngoài nhu Thuàn Chàu, San La... cùng vào raua bàn nòng san. Vói raòt so lugng
khàeh hàng dòng dào nhu trèn, trung tara huyén ly Quynh Nhai cu Irò thành tmng
tara giao thuong, buon bàn sàra uàt eùa vùng.
Huyén ly Quynh Nhai mói eó vi tri dia ly thuàn Igi cho viéc giao Ibuoiig buon
bàn nhu phàn fich ó trèn. Do vày, thói gian dàu, khòng chi nhùng ho nguói Viét ó
huyén ly cu, ma hàng chyc ho Viét tu khàp càe thi tran, thi xà, tinh làn càn dò xò
dén mua nhùng lo dàt mal duòng de raò eùa hàng, vói hy vgng thi tran se nhanh
ehóng Irò nèn sàra uàt. Càe eùa hàng duge xày dyng ven Quòc lo 279, co quy raò
va nguòn vòn lón hon do càe ho dàn nhàn duge tièn dén bù dàt. Mot so ho mó dai ly
vói lugng hàng va chùng loai phong phù. Tuy nhièn cho dén nay, viéc buon bàn ó
Ibi tran dièn ra rat eh ara.
Co nhièu nguyén nhàn giài thieh cho thye trang trèn nhu càe ho kinh doanh
vùa chuyén cu ra noi ó raói nèn chua eó khàch vang lai; dàn noi lai eùa Ibi tran (ehi
con raòt phàn eùa huyén eù) ehù yéu là nguói Thài dang gap khó khan trong muu
sinh,...; nhung nguyén nhàn ehinh là trong khi lugng nguói raua co han, lai co qua
nhièu trung tàm thuong mai va ehg vùng, dàp ùng dù nhu eàu tièu dùng eùa tìmg xà
vòn eó nèn kinh té ty càp ly tue. Dò là Thuàn Chàu (ven Quòc lo 6), Tuàn Giào (Lai
Chàu)... va càe ehg vùng càch thi tran Phiéng Lanh kliòng xa nhu chg Munig
Giàng (càch 3 km), Huòi Quày (càch 1 km), Chièng Bang (càch 4 km), hgp 5 ngày/
phién; chg Ben phà (càch 6 km), hgp thù 6 hàng tuàn; chg Muòng Giòn hgp thù 7
hàng tuàn; chg Chièng Khoang (càch 20 km)...

Do nhùng nguyén nhàn trèn, thu nhàp eùa càe ho kinh doanh giara nhièu so
vói noi ó cu. Hién lai, càe ehù eùa hàng ó Phiéng Lanh trong dgi nhóm khàch hàng
eù thuòe hai huyén Tua Chùa va Sin HÒ khi nuóc song Dà dàng cao se di thuyèn ra
ben Pà Uòn, sau dò di ò tò ra thi tran Phiéng Lanh de lày hàng.
Nhu vày, viéc tao eòng àn viéc làm, tao nguòn song cho hai bàn Thài Nghe
Toòng va Chàu Quàn; dòng thói tira huóng phàt trién ngành nghè liéu - thù eòng
nghiép, dich vy buon bàn cho càe ho nguói Viét, hién dang dàt ra nhùng thàeh thùe
lón cho lanh dao huyén Quynh Nhai.
3.2. Bao tòn vàn hóa eùa ngirùì Thài
"Vàn hóa, truóc bel, là mot sy Irà lai, raòt sy ùng phò eùa raòt eòng dòng cu
dàn, truóc nhùng thàeh thùe eùa dièu kièn dia ly - khi bau, va sau dò là sy Irà lói, ùng
phó truóc nhimg thàeh thùe eùa nhùng dièu kièn lieh su xa hòi"'.

1. Tran Quòc Vugng (2003), Vàn hóa Viét Nam tìm tèi va suy ngàm, Nxb Vàn hgc. Ha Nói, tr. 65
874


MOT SO VAN DE TÀI DINH CU DÒ THI.
Song ben bó song Dà tu ngàn dòi xua, nguói Thài da biét thieh nghi, hóa nhàp
de tao ra raòt nèn vàn hóa bèi sue dge dào, raang bàn sàe rièng eùa toc nguói (vàn
hóa Thài Quynh Nhai), bay bàn sàe rièng eùa vùng (vàn hóa Quynh Nhai).
vàn de bào tòn bàn sàe vàn hóa eùa nguói Thài duge dal ra khi Dy àn xày
dyng Nhà raày thùy dién San La duge tién hành, khién raòt so bàn Thài phài
chuyén di noi khàc, trong dò hai bàn Nghe Toòng va Chau Quàn tài dinh cu ó Ibi
tran Phiéng Lanh - mot mòi truòng hoàn toàn khàc so vói noi ó eù.
Mòi truòng song thay dòi, khòng con nghè nòng, phài thieh nghi vói cuòc
song dò thj..., là nhinig nguyén nhàn dàn dén bàn sàe vàn hóa eùa mot bò phàn
nguói Thài Quynh Nhai mai mot nhanh ehóng. Dac biét, nhièu phong tyc, tàp quàn,
le bòi, lói song, nép song..., va nhàt là càe yéu tò fin nguóng bi mai mot; dàn dén
dòi song vàn hóa tinh thàn eùa hg cùng hi nghèo nàn. Vi vày, vàn de bào tòn vàn hóa vài

chat va van bòa finh thàn cho toc nguói Thài Quynh Nhai duge dal ra càp thièt.
Qua khào sài thye dia cho thày, sy bièn dòi rò net nhàt ve vàn hóa vài chat là
ngòi nhà san Thài lai càe xóra cu trù cùng nguói Viét. Nhin chung, chùng bièn dòi
theo hai huóng:
- Nhà san duge dyng lo dep, "hoành tràng" bang gò qui.
- Nhà san theo mò hình nhà gaeh eùa nguói Vigt vói nhièu kiéu dàng khàc
nhau, khòng theo mot chuàn myc nhàt dinh, thè hién ó hình dàng, kich thuóc, vài
li?u xày dyng, chùc nàng su dung (càch bài tri) trong tìmg ngòi nhà...
Co thè ké ra raòt vài ngòi nhà san tièu biéu: Ben canh nhà san dàt tièn là
nhùng ngòi nhà san duge thièt ké "sàng tao" theo nhièu kiéu dàng khàc nhau. Dan
so lai ggi là nhà san eó tàng trèt.
Phàn lón eàc nhà san này phia trèn làm bang gò, duói xày gaeh, eàu thang lèn
nhà mot bang bè tòng, raòt bang gò truyèn thòng; phàn xày gaeh ben duói dùng làm
phòng fièp khàeh, phòng àn hoae phòng ngù; già xày dimg tu vài fiàm dén gàn raòt fi
dòng. Tuy nhièn, vàn tòn lai raòt vài nhà san eó thièt kè dep, don giàn nhung tién nghi
nhu nlià san eùa òng Inh (truòng xóm 8), nhà san eùa òng Lo Vàn Duong (xóm 5)...
Nguyén nhàn xày dyng pha tap eùa mot so nhà san trèn là do huyén khòng
dinh huóng mò hình kièn trùc nhà san chung cho càe ho già dinh, de hg ty phàt xày
dyng lùy theo so thieh va lui tièn. Thèra vào dò, càch bò tri ó xen ghép hg nguói
Thài vói eàc hg nguói Viét (tu lo thù hai tró vào trong) dà tao dièu kièn cho sy pha
tap nói trèn. Ngoài ra, khi chuyén tói noi ó mói, nguòi dàn dà hoàn toàn doan tuyét
vói khòng gian vàn hóa bàn làng va kinh tè nòng nghiép nèn hg xày dimg tàng duói
giòng nhà gaeh eùa nguói Viét de làm phòng àn, phòng khàeh, mó ròng dién tich su
dung va tàng sy tién nghi khi song ó dò Ibi.
875


VIÉT NAM HQC - KY YÉU HQI THÀO QUÓC TÉ LÀN THÙ TU^
Thye trang nhà san xày dyng pha tap va sy phàn bó cu trù xen ké giùa càe hg
già dinh nguói Thài, Viét lai eàc xóra mói cho thày, càe nhà quàn ly mói ehi ehù y

phàn chia dal ó cho càe ho dàn, chua ehù y dén quy hoaeh dòng bò va bàn sàe vàn
hóa eùa tiing toc nguói.
Cùng vói viéc bào tòn nhà san Thài, bào tòn càe yéu té vàn hóa truyèn théng
eùa nguói Thài Quynh Nhai cùng hét sue quan trgng. Song làu dòi ven song Dà,
nguói Thài da tao ra raòt nèn vàn hóa song nuóc thè hién trong sinh boat hàng ngày
va trong nhOng dip le Tèi. Tièu biéu là tue àn rèu, raón cà chép song Dà nuóng, tue
ggi dàu, bòi dua thuyèn va nhùng tri thùe, kinh nghiéra di trèn song nuóc,... Nhùng
phong fiic tàp quàn trèn chùa dyng cà càe yéu tó eùa vàn hóa vai chat, cùng là biéu
hién eùa dòi song van hóa tinh thàn eùa nguòi Thài.
- Tue àn rèu
Rèu va ngm pia là hai raón àn dàc trung nhàt khòng thè Ihiéu eùa nguói Thài
Quynh Nhai . Càe món àn che bièn lù rèu song, rèu suoi là net dge dào trong vàn
hóa àm thye; mal khàc, dò cùng là tri thùe bàn dia.
r

f

Do song làu dòi ven song Dà, lày rèu làra món àn thay rau Ihuòng xuyén,
nguói Thài eó biéu biét sàu sàe ve dàc tinh, eòng dung càe loai rèu:
+ Réu song Dà co 3 loai ehinh: rèu co là, rèu dà cuòi, rèu dà vói. Rèu c6 là
màu xanh, mém mugt, tran, àn rat ngon; rèu dà cuòi, rage trèn dà cuòi, àn giòn; réu
dà vói àn khòng ngon bang hai loai trèn, vi hai nòng.
+ Réu suol, mge ó eàc con suoi, màu hai vàng, khòng mugt, hai ràp, eó nùi
dà suoi.
+ Réu bùn, mgc ó càe vùng ven song Dà hoae suoi can, phài lày bang sa (vcrt
cà), àn ngon.
- Thài gian lày eàc loai rèu song tu thàng 10 am lieh (hit nuóc lù) dén Ihàrg 3
àm lieh (khi nuóc lù dò tran ve). Rèu lày xong, dàp cho long cài, sòi, cho vàc xa
(sgt), nra saeh lai song, sau dò gành ve nhà. Rèu eó thè àn tuoi, phoi khò hoae de
dành àn quanh nam.

Truóc kia, rèu chi là món àn thay rau vuòn va rau rùng. Dàn dàn réu tró thành
món àn thuong nhàt vói mot nghè thuàl che bièn dge dào eó mot khòng hai oùa
nguói Thài. Day là món àn rat ngon va bó duòng (nguói Thài ggi là Cày). Réu dì di
vào dòi song àm thye eùa nguói Thài nhu mot raón àn vài chat va tinh thàn khìng
thè thièu. Khi di làra nuong, rèu duge cho vào cap long làm thùe àn, àn làn vói
1. Phòng vàn òng Lo Vàn Duang, Dièu Vàn Minh va mot so nguòi khàc.
876


MOT SO VAN DE TÀI DINH CU DỊ THI...

com. Trong nhùng ngày le tèi hoae khi ng viéc trgng dai nhu cuoi xin, tang
ma, mìmg nhà mói,... càe rn àn làra lù réu khòng thè thièu va là rn khồi khàu
éa nhièu ngi.
- Càch che bièn: Réu thè àn song hồc nàu chin.
+ Àn song: rèu suoi rùa saeh, dành nhun, cho già vi (tièu, ót, raì, gùng,
tòi, mi ehinh...) de khồng 1 phùt cho rèu chèt ròi àn song, rat nggt va mài.
+ Àn chin:
Nng que: rèu tuoi song Dà, rèu suoi, rùa saeh, tròn già vi, cho thèra qua
màc khén, vo thành hành nhó del nhu chièc hành quy con, kep vào hai thanh sài,
hồc que tre tuoi, nng trèn than hòng. Khi hành rèu vàng, bò ra àn vói cara hoae
ng rugu. Rèu àn khò hai dai, xé lùng raiéng, ng rugu, cara giàe giòng nhu
thit bò khò.
Nng là: rèu rùa saeh, tròn già vi nhu trèn dòng thói thèra qua rầc khén,
manca (vi non éa cày sa nhàn), cho vào là chi da ha nòng, tura lai ó phia trèn,
vùi gio nòng, xoay dèu dén lue là chi xéra là duge. Rèu àn rat rằra, ngon, khòng
bi khò.
Nàu canh: rèu rùa saeh, nàu canh xuong Ign hoae xuong bò, dàc biét nàu vói
cà chép song Dà thi ngon tut.
Kho cà: réu tuoi ho^c khò dèu thè kho vói cà, an rat ngon.

Vào ráa khòng co rèu tuoi, ngi la lày rèu khò ra che bièn; rèu duge dàp lai,
rùa saeh cho rằm tró lai. Càch che bièn tuong ty rèu tuai.
Rèu con duge bàn ó chg nhu rau xanh. DI lày réu dà tra thành net sinh hogt
f

r

r

vàn hóa éa ngi Thài. Cu bèi ráa nc lù, lai ềc ben ven song Dà nhu ben
Nghe Tng va Chàu Qn dèu ròn ra tiéng nói ci éa nhùng dồn ngi di
lày rèu.
Ngồi rèu, món cà chép song Dà cùng duge ngi Thài che bièn rat ngon. Dò
là món cà chép nng (Pa pinh top): ehgn con nàng khồng trèn di Ikg, làm
saeh, de rào nc, p già vi, nng trèn than hòng, gió dèu, cà chin vàng, mùi
tham, àn rat ngon.
- Tue gài dàu ci nam
Vào ngày 30 Tét, ngi Thài Quynh Nhai phong tyc ggi dàu trèn song Dà,
con ggi là le bòi ggi dàu. Theo quan niém éa ngi Thài, trc khi sang nàra mói
va de chn hi làm le cùng tó tièn, tal cà ragi ngi (nara, nù, già, tré) dèu phài ggi
dàu, vói y nghTa tày rùa gành nang cc dai, rùa tròi di tàt cà nhùng vài va, bénh
877


VIÉT NAM HQC - KY YÉU HQI THÀO QUÓC TÉ LÀN THÙ" TV
tal, rùi ro, bàt hanh... eùa nàra eù xuòi theo dòng nuóc va eàu nguyén raòt nàm mói
khóe manh, hanh phùc vói nhùng dièu tòt lành, làm àn phàt dal, mùa màng bòi tiu.
Xua kia, khoàng 3 - 4 gió ehièu ngày 30 Tèi, dàn òng raang sùng kip ra ^òng
bàn biéu lènh dòn nam mói. Sau này, lé bòi bài dàu lù 1 gió ehièu bang hiéu ;énh
tróng, chièng. Nghe thày hiéu lènh, bà con dàn bàn Thài tu tàp rat dòng ó eàc ben

Nghe Toòng, Chàu Quàn ben bó song Dà. Di dàu doàn là truòng bàn hoàc thày rao,
ròi dén doàn nguói mang tróng, chièng, fièp dén là dàn bàn di ggi dàu. Hg an nac
dep, mang theo nuóc là tham, tay cara cành là xanh dùng trong nghi thùe ggi dai.
Dén bó song, nara gioì di xa lèn phia trèn dòng song khoàng chùng làra
chyc mét, nù giói ó doan duói. Thày rao bài dàu khan le, ca aggi eòng due eùa
Nàng Han (mot nù tuóng, mot vi thàn linh eùa toc nguói Thài vùng Ihugng nguòn
song Dà, eó eòng dành thàng giàe ngoai xàm) va xin phép cho bà con dàn bàn
xuòng song ggi dàu de tòng àeh, trù tai, chuàn hi dòn nàm mói dén. Sau dò lit cà
dàn bàn xuòng song gòi dàu.
Trong le hgi, nguói dàn con tham già raùa xòe, càe Irò chai dàn gian nhu néra
con, tó ma le, bàt vii... Khi le ggi dàu két thùe, ragi nguói bài dàu ve nhà ehuin bi
làm lé cùng tò tièn.
Sau khi chuyén ra thi tran Phiéng Lanh, lé bòi ggi dàu eùa nguói Thài bi ^iàn
doan tu nàm 2008 dén nàm 2010. Mgt bò phàn nguói Thài cara thày khòng yen tàm
khi lé hgi ggi dàu bi giàn doan do nièm tin nàra raói se khòng tòt dep khi klòng
duge ggt rùa nhìmg dièu xàu xa, bàt hanh eùa nàra cu. Nhièu nguói da ty gòi com,
di gòi dau ó nhùng ben xa trèn song Dà. Truóc yéu eàu eùa dòng bào, vào dip Cuòc
khành mòng 2 thàng 9 nam 2011, le hgi ggi dàu duge tó chùc tró lai trèn ben Pà
Uòn, dàp ùng nguygn vgng mong mòi eùa nguói Thài.
- Hgi dua thuyèn trén song Dà
Xua kia, thuyèn là phuong tién giao thòng quan trgng eùa nguói Thài. Thtyèn
dùng de chò hàng hóa di mua bàn, trao dòi vói càe xà khàc trong huyén va eàc hiiyén
làn can nhu Tua Chùa, Sin Ho. Thuyèn con dùng de di làm ruòng, nuong, vót cui trèn
song va dành bàt cà. Lé hgi dua thuyèn bàt nguòn tu nhijng sinh boat Ihuòng ngà) nói
trèn eùa nguói dàn.
Truóc day hgi dua thuyèn duge tò chùc vào ngày mòng 1, nièng 2 hoàc uòng
3 Tét. Sau nàm 1945, hgi dua duge tò chùc thèra vào ngày mòng 2 thàng 9.
Hàng nàm, vào dip Tèi Nguyén dàn, nguói Thài raò hgi dua thuyèn trèn ben
Nghe Toòng, lòi cuón sy tham già eùa nguói dàn hai bàn Nghe Toòng, Chàu Cuàn
va eàc bàn lan càn nhu: bàn Mùn, bàn II (xà Pha Khinh), bàn Cà Nàng (xi Cà


878


MOT SO VAN DE TÀI DINH CU DÒ THI...

Nàng), bàn Pàc Ma (xà Pàc Ma)... Hgi dua thuyèn là cuòc thi thè hién sy thòng
minh, muu tri, dùng cara, va finh thàn doàn két eùa con nguói truóc dòng song Dà
cuón euòn song.
Ngay lù truóc Tèi, viéc chuàn hi cho ngày bòi bàt dàu. Khàu quan trgng nhàt
là ehgn lya thuyèn dua; là loai thuyèn dge rage, bang gò truyèn thòng, trgng lugng
khòng nang, nhung cùng khòng qua nhe, kich thuóc vùa phài, khòng duge cài fièn,
khòng làp thèra mò lo... Tièp dén là viéc tuyén ehgn nguói vào càe dòi dua thuyèn.
Co khoàng 50 nguói duge tuyén ehgn va chia thành càe top, mòi top lù 4 - 5 nguói.
Sau dò tìmg top luyén tàp ehèo thuyèn de phói hgp nhip nhàng, àn khóp vói nhau.
Vào ngày bòi, dàn chùng tàp trung rat dòng dge hai ben bó song Dà de eó vù,
dòng vièn. Càe dòi dua xuàt phàt lù ben bó ben Nghe Toòng, ngang qua song sang
bó ben kia. Tai ben dò, mot ban giara khào chàra vòng 1, giàm sài xera eàc thuyèn
boi. Qua còl raóc, càe thuyèn quay dàu tró lai bó xuàt phàt, thuyèn nào càp ben
truóc se thàng cuòc. Giài Ihuòng duge trao ngay trèn bó song. Giài nhàt, nhì duge
thuong mot khoàn tièn. Ngoài ra, dòi giài nhàt con duge tang thèra Ign, gà, gao...
de lièn boan. Tuy nhièn, nguói Thài dén vói lé bòi vói y nghTa finh thàn nhièu hon
vài chat.
Cùng nhu le hgi gòi dàu, bòi dua thuyèn hi giàn doan tu nàm 2008 dèn nàm
2010, do nguói dàn phài chuyén cu ra thi tran Phiéng Lanh. De dàp ùng nguyén
vgng eùa bà con nguói Thài, lành dao huyén Quynh Nhai dà tò chùc khòi phue lai
bòi dua thuyèn vào dip Tét Nguyén dàn nàra 2011 va dàu nàra 2012 (mòng 10 va 11
thàng Gièng) lai ben phà Pà Uòn. Lé bòi dà thu bùi dòng dào nguói dàn huygn
Quynh Nhai va càe huyén làn can nhu Tua Chùa, Tuàn Giào (tinh Dién Bièn), Tàn
Uyèn, Than Uyèn (finh Lai Chàu). Do vày, bòi dua thuyèn khòng ehi là lé bòi rièng

eùa nguói Thài ó huyén Quynh Nhai, ma dà mó ròng ra càe tinh, huyén làn càn;
khòng ehi là lé hgi khòi phyc lai bàn sàe vàn hóa dàn toc, ma con là dip de nguòi
dàn giao luu vàn hóa, tàng cuóng sy doàn két, hiéu biét làn nhau, rèn luyén sue
khóe. Lé bòi dua thuyèn thye sy dàp ùng duge mong mòi eùa bà con vùng tài dinh
cu Thùy dién San La.
- 5(1* suy giàm hoat dòng eùa càe dòi vàn nghe
song trong raói truòng song nuóc va kinh té nòng nghiép lùa nuóc, nguói
Thài eó raòt dòi song vàn bòa vàn nghe phong phù, thè hién qua nhùng làn dièu
dàn ca, nhùng dièu raùa xòe, gàn vói nhùng boat dòng dièn xuòng va càe nhae
cy... Hoat dòng vàn nghe eùa nguói Thài duge giù gin qua thói gian bang mò hình
bàn làng truyèn thòng, gàn vói nèn kinh té nòng nghiép. Hàu nhu bàn làng nào
cùng eó dòi vàn nghé, biéu dién vào càe dip Tét, trong le bòi gòi dàu cuòi nam.
879


VI$T NAM HQC - KY YÉU HQI THÀO QUÓC TÉ LÀN THÙ^ TU'

càe cuòc thi bòi dién giùa càe bàn làng... Càe thành vièn dòi vàn nghè tham già ty
nguyen va boat dòng bang sy dóng góp eùa cà nhàn. Bàn Nghe Toòng nàra 2008
eó 4 dòi vàn nghè.
Sau khi chuyén cu ra thi tran Phiéng Lanh, eàc dòi van nghè vàn tièp tyc boat
dòng, nhung mang finh chat cara chùng, eó nguy co hi mài. Nguyén nhàn là do raàt
khòng gian vàn hóa (raòi truòng song nuóc, nèn tàng kinh té nòng nghiép, vàn hóa
bàn làng); trong khi dò, eàc thành vièn eùa dòi vàn nghè con phài lo rami sinh hàng
ngày; tièn dóng góp de càe dòi vàn nghè boat dòng cùng rat khó khan...
Hoat dòng vàn hóa, vàn nghe dòn Tèi 2010 ó Ibi tran Phiéng Lanh eùa nguói
Thài tó chùc rat don giàn; raòt so nguòi tàp trung ó mot già dinh trong bàn de mùa
xòe dèn tàn dém khuya. Sau dò, mot, hai top cùng nhau di khàp phó dành tróng,
chièng, kéo dén nhà nguói thàn, bà con trong bàn. Hg hy vgng, nhùng hành dòng dò
phàn nào giùp cho bà con dàn bàn dò buon trong ngày Tèi dàu fièn lai noi chuyén cu.

3.3. Nhitng bàt cap trong di chuyén mò ma eùa ngudi Thài
Khàc vói nguói Viét, nguói ITiài Tràng va mot so dòng hg Thài Den khòng hòc
mg va khòng cùng giò, chi cùng vào dip Tét. Do dò, viéc di chuyén mò ma chua lùng
eó tièn lé va rat nhay càm, vi nò dòng eham dén tàm llnh sàu thàm eùa dòng bào.
Trong qua trình thye hign di dàn, tài djnh cu dy àn Thùy dién Son La cùng dà
dàt ra mot so bàt cap dòi vói mot bò phàn nguói Thài lièn quan dén viéc di chuyén
mò ma tó tién va quan niém tàm linh finyèn thòng.
4. Ket luan
Nhùng fiinh bay fi-én cho thày, sy hy sinh ve vai chat va tinh thàn eùa dòng
bào Thài cho eòng trình Thùy dién San La là vò cùng lo lón, khòng gì bù dàp duge.
Sy chuyén cu ra noi ó raói dà làm ành huóng khòng chi dén kinh té ma con ành
huóng dén cà bàn sàe vàn hóa eùa hg.
Tai nai tài dinh cu, bà con Thài hién nay vàn dang phài dòi mal vói nhùng
thàeh thùe ve nghèo dòi, viéc làm... va nhàt là ve dai song vàn hóa tinh thàn do raàt
khòng gian vàn hóa truyèn thòng.
Thye té trèn dal ra vàn de, phài quy hoaeh nhà vàn hóa xà, kliu vui chai giài tri
dién tich lón dành cho eòng dòng mot càch dòng bò cùng vói viéc di chiiyén dàn va
phài dàp ùng vói nhu eàu eùa tìmg nhóm cu dàn (Viét, Thài va mot so toc nguói khàc).
Viéc khòi phue lai mot so hoat dòng vàn bòa eùa bà con nhu tyc gòi dàu, tó
chùc bòi dua thuyèn trèn ben Pà Uòn vào nàm 2011 va 2012, dà dàp ùng dùng
nguyén vgng va mong mòi eùa bà con Thài. Day là eó gang lón eùa lành dao huyén

880


MOT SO VÀN DE TÀI DINH CU"DÒ THI...

Quynh Nhai. Tuy nhièn, nò chi dàp ùng duge mot phàn dòi song vàn hóa tinh thàn va
ó mot bò phàn nguói dàn.
De dàm bào phàt trién ben viing cho eàc toc nguói ó thi fiàn Phiéng Lanh, vàn

de inróe bèi lành dao huyén càn phài giài quyèt ngay là eòng àn viéc làra cho nguói
Thai, tao dièu kien cho nguói Viét raò ròng san xuàt, kinh doanh, dòng thói tièp tyc
quy hoaeh xày dyng nhùng dia dièra dành cho sinh boat vàn hóa eòng dòng cho càe
toc nguói. Ngoài ra, càn thièt tièp tue duy tri lé hgi gòi dàu va dua thuyèn trèn ben Pà
Uòn vào dip Tèi Nguyén dàn, Tèi Dge làp. Ón dinh, nàng cao dòi song vài chat va
tinin thàn hon nùa cho cu dàn Ibi tran Phiéng Lanh nói chung va nguói Thài nói rièng.
Tài lieu tham khào
1. Nguyén Dièn (1997), Cóng nghiép hóa nòng thòn chàu A va Viét Nam, Nxb. Chinh tri
quòc già.
2. Mae Duòng (2002), Dàn toc hgc dò thi va vàn de dò thi hóa, Nxb. Tré, Thành phó HÒ
Chi Minh.
3. Nguyén Vù Hoàng (2008), "Nhàn hgc dò Ibi - vài tièp càn trong nhùng nghién cùu ve
phuong Tày va Dòng Nam À", Tap chi Dàn toc hgc, so 1, tr. 60 - 70.
4. Phan Thi Mai Huong (ehù hién, 2010), Nhitng hién dòi tàm ly eùa cu dàn vùng ven dò
trong qua trình dò thi hóa, Nxb. Tu dién Bach khoa. Ha Nói.
5. Liru Due Khài, Ha Huy Nggc (2008), "Dai song sinh ké va thu nh^p eùa nguói nòng
dàn bi thu hòi dàt nòng nghiép do qua trình dò Ibi hóa - Ihuc trang va ggi y chinh sàch",
T^p chi Nghién cùu phàt trién ben vùng, so 4 (21), tr. 18 - 22.
6. Hoàng Nò (1998), Mot sé phong tue chinh eùa nguòi Thài San La. Vàn hóa va lieh su
nguòi Thài ò Viét Nam, Nxb. Vàn hóa dàn toc, Ha Noi.
7. Ngàn hàng thè giói (2008), Dàt dai trong thòi ky chuyén dòi, cài càch va dòi nghèo ò
nòng thòn Viét Nam, Nxb. VHTT, Ha Nói.
8. Nguyén Nggc Thanh, Nguyén Thè Truòng (ehù hién) (2009), Tàc dóng eùa dò thi hóa eòng nghiép hóa tòi phàt trién kinh té va hién dól vàn bòa - xà bòi d tinh' Vình Phùc,
Nxb. KHXH,HàNgi.
9. Ngò Due Thinh (2006), Vàn hóa, vàn hóa toc nguòi va vàn hda Viét Nam, Nxb. KHXH,
Ha Nói.
lOi. Bùi Vàn Tinh, Càm Trgng, Nguyen Hùu Ung (1975), Càe toc nguòi ò Tày Bàc Viét
Nam, Ban Dàn toc Tày Bàc xuàt bàn.
11. Cam Trgng (1978), Nguòi Thài ò Tày Bàc Viét Nam, Nxb. KHXH, Ha Nói.
12;. càm Trgng (1987), May vàn de ca bàn vi lieh su kinh té - xà bòi eó dai nguòi Thài

Tày Bàc Viét Nam, Nxb. KHXH, Ha Nói.

881


VI$T NAM HQC - KY YÉU HQI THÀO QUÓC TÉ LÀN THÙ" TU'

13. Cam Trgng, Phan Hihi D$t (1995), Vàn hóa Thài Viét Nam, Nxb. Vàn hóa dàn toc.
Ha Nói.
14. càm Trgng, Ngò Due Thinh (1999), Lugt tue Thài ò Viét Nam, Nxb. Vàn hóa dàn toc.
Ha Nói.
15. Tran Quòc Vugng (2003), Vàn hóa Viét Nam tìm tói va suy ngàm, Nxb. Vàn loe,
Ha Nói.
16. Tran Thi HÒng Yèn (2011), "Càe dang thùe va thieh nghi eùa nguói Viét ó dò thi
mièn nùi (nghién cùu truòng hgp huyén Quynh Nhai, tinh San La)", Tap ehi Dar toc
hgc, so 6.

882